VII KZP 31/77

Skład orzekającySąd Najwyższy na posiedzeniu Izby Karnej w dniu 30 maja 1979 r. w składzie:przewodniczący: Prezes Sądu Najwyższego B. Dzięcioł; Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego: W. Berutowicz; sędziowie Sądu Najwyższego: B. Bartosik, J.Borodej, J. Bratoszewski, M. Budzianowski, J. Cieślak, S. Fornalik, J. Gaj, C. Gajewski, J. Gawroński (sprawozdawca); S. Godlewski, R. Góral, K. Grzebuła, A. Hapon, L. Jax, H. Kempisty, W. Komorniczak, F. Kozłowski, T. Majewski, J. Mikos, S. Mirski, K. Mochtak, J. Musioł, W. Ochman, S. Pawelec, J. Pustelnik (sprawozdawca), T. Rybicki, R. Staszkiewicz, J. Szamrej, M. Szczepański, W. Sutkowski, J. Tobera (sprawozdawca), J. Wieczorek, Z. Ziemba, W. Żebrowski, A. Żylewicz;protokolanci: H. Kmieć i H. Piotrowska - członkowie Biura Orzecznictwa SN,z udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL R. Stężewskiego i Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości T. Skóry, po rozpoznaniu w dniu 30 maja 1979 r. wniosku Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 18 czerwca 1977 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie wymiaru kary za przestępstwa zagrożone przemiennie zasadniczą karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny oraz po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL i wypowiedzi Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości, zważywszy, że system kar przewidziany w kodeksie karnym umożliwia rozwarstwienie przestępczości i indywidualizowanie środków karnych, a zatem odpowiednio surowe represjonowanie sprawców przestępstw szczególnie groźnych dla porządku prawnego, organizatorów przestępczej działalności, recydywistów oraz przestępców prowadzących pasożytniczy tryb życia, a w stosunku do osób dopuszczających się drobnych naruszeń prawa, sprawców przypadkowych i nie zdemoralizowanych pozwala na stosowanie środków nieizolacyjnych oraz represji ekonomicznej, a ponadto mając na względzie, że kodeks karny nie zawiera dyrektywy dotyczącej zasad wyboru jednej z tych kar, co może sprzyjać rozbieżnościom orzecznictwa, a więc istnieje potrzeba jego ujednolicenia,uchwalił, co następuje:Uzasadnienie faktyczne1. Kodeks karny zawiera rozbudowany katalog kar zasdniczych i dodatkowych oraz inne środki oddziaływania, a także zasady ich orzekania, umożliwiające elastyczne stosowanie rodzaju i wymiaru kary odpowiednio do stopnia społecznego niebezpieczeństwa przestępstwa, okoliczności jego popełnienia oraz właściwości i warunków osobistych sprawcy (art. 50 § 1 i 2 k.k.).Do czynów o mniejszym stopniu społecznego niebezpieczeństwa należy zaliczyć przestępstwa zagrożone przemiennie karami zasadniczymi, jak też przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności, za które w razie zastosowania art. 54 § 1 k.k. lub art. 57 § 3 pkt 3 k.k. można wymierzyć karę ograniczenia wolności lub grzywnę, na co wskazują granice ustawowego zagrożenia tych czynów.Ze względu na to, że sąd może - zgodnie z art. 55 k.k. - poprzestać na orzeczeniu tylko kary dodatkowej wymienionej w art. 38 pkt 2-4 i 6 k.k., podobnie jak w wypadku stosowania art. 56 k.k., który - pozwalając na odstąpienie od wymierzenia kary - umożliwia orzeczenie kary dodatkowej, jeżeli zachodzą warunki jej orzeczenia, a zagadnienia te wiążą się z orzekaniem o karze za przestępstwa zagrożone przemiennie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny, należy te wypadki mieć również na uwadze. Zasada odpowiedzialności za takie czyny została oparta na założeniu, że zamiast krótkoterminowej kary pozbawienia wolności postępowanie karne może być warunkowo umorzone, mogą być orzekane wyłącznie kary dodatkowe wymienione w art. 38 pkt 2-4 i 6 k.k. albo kara grzywny lub kara ograniczenia wolności.Skoro założeniem kodeksu karnego jest ograniczenie - w miarę możliwości - orzekania bezwzględnych kar krótkoterminowego pozbawienia wolności i zastępowanie tych kar środkami nieizolacyjnymi, to - w razie wymierzania kar za te przestępstwa - powinna obowiązywać zasada stopniowania tych środków. Dopiero wtedy, gdy środki łagodniejszego rodzaju uznane zostaną za niedostateczne ze względu na cele kary w zakresie społecznego oddziaływania oraz cele wychowawcze i zapobiegawcze, które ma ona osiągnąć w stosunku do skazanego, zachodzi potrzeby wymierzenia bezwarunkowej kary pozbawienia wolności.W wypadku wymierzenia kary sprawcy młodocianemu należy ponadto mieć na względzie dyrektywę specjalną przewidzianą w art. 51 k.k., wskazującą na to, że przy wyborze zarówno rodzaju kary, jak i jej rozmiaru należy uwzględnić szczególnie to, czy i w jakim stopniu sprawca jest zdemoralizowany. W stosunku do sprawcy młodocianego, który popełnił przestępstwo przed ukończeniem lat 18, jeżeli okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste tego sprawcy za tym przemawiają, sąd powinien zamiast kary stosować środki wychowawcze, a w wyjątkowych wypadkach - środki poprawcze przewidziane dla nieletnich (art. 9 § 3 k.k.).O możliwości zastosowania kary ograniczenia wolności lub kary grzywny na podstawie art. 54 § 1 k.k. albo kary dodatkowej na podstawie art. 55 k.k. decyduje zagrożenie karą pozbawienia wolności; rozstrzygające bowiem znaczenie ma tu przewidziane w części szczególnej kodeksu karnego lub innej ustawie karnej zagrożenie ustawowe: "tylko karą pozbawienia wolności", niezależnie nawet od tego, że wchodzi w grę wymierzenie za tak zagrożone przestępstwo ponadto kary grzywny na podstawie art. 36 § 3 k.k.W związku z tym - w razie zastosowania art. 54 § 1 k.k. - sprawcy przestępstwa wymienionego w tym przepisie i w warunkach w nim określonych można wymierzyć karę ograniczenia wolności albo karę grzywny lub też, jeżeli zachodzą warunki wskazane w art. 55 k.k., można odstąpić od orzeczenia kary zasadniczej i poprzestać na orzeczeniu tylko kary dodatkowej wymienionej w art. 38 pkt 2-4 i 6 k.k.2. Za umyślny występek o charakterze chuligańskim można orzec karę łagodniejszego rodzaju zaostrzoną w sposób wskazany w art. 59 § 1 k.k. jednak tylko wtedy, gdy ustawa daje możliwość wyboru rodzaju kary, i to w wyjątkowych wypadkach, a w szczególności wtedy, gdy czyn stanowi drobniejsze naruszenie zasad porządku prawnego, a sprawcą tego czynu była osoba, której dotychczasowe życie oraz zachowanie się po jego popełnieniu wskazują na to, że przypadkowo dopuściła się tego przestępstwa. Natomiast stosowanie art. 54 i 55 k.k. do sprawców przestępstw o charakterze chuligańskim jest wyłączone (art. 59 § 2 k.k.).W warunkach określonych w art. 57 § 1 lub 2 k.k. można stosować względem sprawcy występku o charakterze chuligańskim nadzwyczajne złagodzenie kary i wymierzyć samoistną grzywnę lub karę ograniczenia wolności, jeżeli występek ten w mniejszym stopniu narusza porządek prawny i jeżeli w stosunku do młodocianego sprawcy zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, a w stosunku do sprawcy mającego przeszło 21 lat - wypadek wyjątkowy szczególnie uzasadniony. Za wypadki takie można w szczególności uznać sytuacje, kiedy w grę wchodzą okoliczności wymienione w art. 57 § 2 pkt 1 i 2 k.k. lub inne podobnej wagi, jak np. w stosunku do młodocianego - zbliżenie w chwili czynu wieku sprawcy do dolnej granicy wieku młodocianego (17 lat), w stosunku zaś do innego sprawcy - wyjątkowo zły stan jego zdrowia lub podeszły wiek.W razie skazania sprawcy za czyn o charakterze chuligańskim na karę zasadniczą łagodniejszego rodzaju, sąd powinien z reguły orzekać nawiązkę, przy czym wówczas, gdy sprawca wyrządził szkodę, nawiązkę należy orzekać na rzecz pokrzywdzonego (art. 59 § 3 k.k.).W stosunku do sprawcy przestępstwa popełnionego w stanie nietrzeźwości należy mieć na względzie przy wyborze kary za przestępstwo przemiennie zagrożone okoliczności, w jakich czyn został popełniony, a w szczególności czy sprawca nie nadużywa alkoholu. Nadużywanie alkoholu trzeba ocenić w zasadzie jako okoliczność przemawiającą przeciwko stosowaniu kary łagodniejszego rodzaju, popełnienie zaś przestępstwa w stanie nietrzeźwości - jako obciążającą.Treść art. 52 k.k. nie stoi na przeszkodzie do orzeczenia kary łagodniejszego rodzaju za przestępstwo zagrożone przemiennie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny, jeżeli popełnienie nowego przestępstwa wymienionego w tym przepisie nie wskazuje na pogłębienie się u oskarżonego nieposzanowania zasad porządku prawnego, a względy wymienione w art. 50 § 1 i 2 k.k. nie przemawiają za orzeczeniem kary pozbawienia wolności.Za czyn zagrożony przemiennie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny, a popełniony w warunkach określonych w art. 60 § 1 lub 2 k.k., nie można wymierzyć sprawcy kary łagodniejszego rodzaju, wymienione bowiem przepisy nakazują wymierzenie kary pozbawienia wolności. Natomiast w szczególnie uzasadnionych wypadkach, gdy zachodzą przesłanki wymienione w art. 61 k.k., pozwalające na odstąpienie od stosowania przy wymiarze kary zasad określonych w art. 60 § 1 lub 2 k.k., można sprawcy takiego przestępstwa popełnionego w warunkach określonych w art. 60 § 1 lub 2 k.k. wymierzyć karę łagodniejszego rodzaju, zwłaszcza gdy całokształt tych przesłanek oraz okoliczności, w których przestępstwo zostało popełnione, wskazuje, że cele kary wymienione w art. 50 § 1 k.k. zostaną osiągnięte i bez orzeczenia kary pozbawienia wolności. Zgodnie z art. 61 k.k. popełnienie przestępstwa w warunkach recydywy określonej w art. 60 k.k. należy uwzględniać jako okoliczność wpływającą na zaostrzenie kary łagodniejszego rodzaju. Zagadnienie to zostało wyjaśnione w wytycznych w sprawie prawidłowego stosowania przepisów dotyczących przestępstw popełnionych w warunkach recydywy, zwłaszcza w tezie 10 (VII KZP 23/77, OSNKW 1979, z. 1-2, poz. 1).3. Przepisy art. 55 i 56 k.k. pozwalają na odstąpienie od wymierzenia kary zasadniczej, a na orzeczenie tylko kary dodatkowej wymienionej w art. 38 pkt 2-4 i 6 k.k. wtedy, gdy zachodzą warunki jej orzeczenia i gdy zostaną w ten sposób osiągnięte cele kary.Sytuacja taka zachodzi zwłaszcza wtedy, gdy stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jest niewielki, względy na społeczne oddziaływanie kary nie wymagają wymierzenia kary zasadniczej, a okoliczności popełnienia czynu, jak też odnoszące się do osoby sprawcy wskazują na to, że cele zapobiegawcze i wychowawcze, które kara ma osiągnąć w stosunku do skazanego, zostaną zrealizowane przez orzeczenie kary dodatkowej. Może to nastąpić w szczególności wtedy, gdy wyrządzona przestępstwem szkoda jest niewielka, sprawca okazał przejawy czynnego żalu, naprawił szkodę albo czynił starania o jej naprawienie, okazał skruchę, przyczynił się do ujawnienia przestępstwa, a jego postawa obywatelska przed popełnieniem przestępstwa i po jego popełnieniu była pozytywna.4. W katalogu kar zasadniczych (art. 30 § 1 k.k.) grzywna jest karą najłagodniejszą. W sprawach o przestępstwa o mniejszym stopniu społecznego niebezpieczeństwa kara grzywny samoistnej w odpowiednim wymiarze skutecznie spełnia penalne i kompensacyjne cele, zwłaszcza w stosunku do sprawców przypadkowych i nie zdemoralizowanych.Jeżeli zatem okoliczności odnoszące się do osoby sprawcy pozwalają uznać, że zbędne byłoby wychowawcze oddziaływanie środków związanych z wymiarem kary ograniczenia wolności, a stosunki majątkowe i rodzinne oraz właściwości i warunki osobiste oskarżonego, a także względy na społeczne oddziaływanie kary pozwalają na wymierzenie mu kary grzywny, należy orzekać właśnie tego rodzaju karę, kształtując jej wysokość zgodnie z dyrektywami przewidzianymi w art. 50 § 1-3 k.k. i kierując się zasadami zawartymi w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej co do orzekania kary grzywny, w szczególności w tezach 1-4 i 13 (VII KZP 15/76 - OSNKW 1978, z. 4-5, poz. 41).5. Kara ograniczenia wolności stanowi jakby ogniwo pośrednie pomiędzy karą samoistnej grzywny a karą pozbawienia wolności. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej co do orzekania kary grzywny (OSNKW 1978, z. 4-5, poz. 41) Sąd Najwyższy wskazał, że o wyborze kary samoistnej grzywny albo kary ograniczenia wolności: "(...) powinno decydować w szczególności to, czy jest konieczne zapobiegawcze i wychowawcze oddziaływanie na skazanego przez pracę wykonywaną w warunkach kary ograniczenia wolności, zwłaszcza pracę określoną w art. 34 § 1 i 3 k.k."Kara ograniczenia wolności - w zasadzie bardziej dolegliwa od kary samoistnej grzywny - ma głównie na celu ograniczenie skazań na krótkoterminowe bezwzględne kary pozbawienia wolności, jako kary mało skuteczne - a nie zastępowanie samoistnej kary grzywny.6. Kara ograniczenia wolności występuje w trzech postaciach różniących się od siebie w sposób dość istotny. Obowiązek bowiem wykonywania pracy wskazanej przez sąd może polegać na:a) wykonywaniu nieodpłatnej dozorowanej pracy na cele publiczne w wymiarze od 20 do 50 godz. w stosunku miesięcznym,b) potrąceniu od osoby zatrudnionej w uspołecznionym zakładzie pracy od 10 do 25% wynagrodzenia za pracę na rzecz Skarbu Państwa albo na cel społeczny wskazany przez sąd,c) skierowaniu skazanego - nie pozostającego w stosunku zatrudnienia - do uspołecznionego zakładu pracy w celu wykonywania tam pracy z rygorem potrącenia od 10 do 25% wynagrodzenia w stosunku miesięcznym.Wybór właściwej postaci tej kary przy założeniu, że będzie ona prawidłowo wykonana, stanowi jeden z warunków jej skuteczności.W dotychczasowej praktyce dominują skazania na karę ograniczenia wolności z potrąceniem części wynagrodzenia za pracę i z nałożeniem obowiązku dozorowanej pracy na cele publiczne (art. 34 § 1 i 2 k.k.). W znacznie mniejszym zakresie wykorzystywana jest możliwość skierowania osób - nie pozostających w stosunku zatrudnienia - do uspołecznionego zakładu pracy w celu wykonywania pracy z potrąceniem części wynagrodzenia. Tę formę kary ograniczenia wolności należy orzekać częściej zwłaszcza wobec sprawców młodocianych - nie pracujących i nie uczących się oraz do sprawców prowadzących nie ustabilizowany zarobkowo tryb życia. Podjęcie pracy w ramach nałożonego przez sąd obowiązku może stanowić początek kształtowania się cech osobowości dostosowanych do wymagań współżycia w społeczeństwie i może przyczynić się do trwałej pozytywnej zmiany dotychczasowego trybu życia skazanego.Natomiast zamiast obowiązku pracy na cele publiczne sądy powinny orzekać w trybie art. 34 § 2 k.k. potrącenie części wynagrodzenia w tych zwłaszcza wypadkach, gdy skazani ze względu na stan zdrowia, uzupełnianie wykształcenia, szczególną ich pozycję w rodzinie i związane z tym obowiązki lub inne podobnej wagi okoliczności nie powinni być obciążani dodatkową pracą.Wybór kary ograniczenia wolności nie powinien sam przez się powodować wymierzenia jej w dolnych granicach ustawowego zagrożenia oraz określenia w takich samych granicach potrącenia wynagrodzenia za pracę. Wobec niektórych sprawców może powstać konieczność określenia czasu trwania tej kary w granicach zbliżonych do górnego zagrożenia, z określeniem jednak rozmiaru obowiązku pracy na cele publiczne albo potrącenia części wynagrodzenia w niższych granicach ustawowego zagrożenia.Może to zdarzyć się przykładowo wobec osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji rodzinnej lub osób, którym rodzaj wykonywanej pracy zawodowej utrudnia wywiązanie się z nałożonych obowiązków w górnych granicach zagrożenia.Niepodejmowanie natomiast celowo przez sprawcę pracy lub podejmowanie zatrudnienia dorywczo powinno stanowić okoliczność obciążającą i powodować określenie obowiązku pracy w górnych granicach ustawowego zagrożenia.7. Wprawdzie nałożenie na skazanego obowiązków wymienionych w art. 35 k.k. - naprawienie w całości lub części wyrządzonej przestępstwem szkody lub przeproszenie pokrzywdzonego - pozostawione jest uznaniu sądu, niemniej jednak ze względu na wychowawczy i zapobiegawczy charakter tych obowiązków sąd - skazując na karę ograniczenia wolności - powinien zawsze rozważyć potrzebę ich nałożenia.Rezygnowanie z nałożenia obowiązków przewidzianych w art. 35 k.k. powinno następować wówczas, gdy istnieją uzasadnione podstawy do stwierdzenia, że nałożenie tych obowiązków na skazanego byłoby zbędne lub trudne do realizacji.W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie wykładni i stosowania ustaw karnych dotyczących warunkowego umorzenia postępowania (OSNKW 1971, z. 3, poz. 33) wyjaśnione zostały problemy związane z naprawieniem szkody i przeproszeniem pokrzywdzonego (rozdział V pkt 2, 3 i 4). Zajęte w tych wytycznych stanowisko odnosi się także do osób skazanych na karę ograniczenia wolności, na które nałożone zostały obowiązki wymienione w art. 35 k.k.Należy także przypomnieć, że nakładając obowiązki określone w art. 35 k.k. sąd powinien w wyroku określić termin i sposób ich wykonania. Pozostawienie bowiem wykonania tych obowiązków uznaniu skazanego utrudniałoby prawidłowe wykonanie prawomocnych orzeczeń.8. W razie skazania oskarżonego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, sąd zawsze powinien rozważyć celowość wymierzenia - obok kary pozbawienia wolności - na podstawie art. 75 § 1 k.k. kary grzywny oraz zastosowania środków wymienionych zarówno w art. 75 § 2 k.k., jak i w art. 76 k.k. Jeżeli jednak nie orzeczono tych środków, orzeczenie grzywny powinno być regułą, chyba że nie jest ona celowa lub została orzeczona na innej podstawie prawnej.W każdym wypadku wyrządzenia szkody sąd, zawieszając warunkowo wykonanie kary pozbawienia wolności, zobowiązuje lub powinien zobowiązać oskarżonego do naprawienia szkody, jeżeli nie została ona pokryta.W wypadku skazania na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania w zasadzie nie można poprzestać na orzeczeniu jej bez środka probacyjnego dostosowanego do wychowawczego i zapobiegawczego oddziaływania na skazanego. W razie potrzeby czuwania nad skazanym w okresie próby, aby nie popełnił on przestępstwa, sąd powinien uzależnić warunkowe zawieszenie wykonania kary od poręczenia organizacji społecznej, instytucji lub osoby godnej zaufania albo też oddać skazanego pod dozór, mając na względzie to, że jeżeli sprawcą przestępstwa umyślnego jest młodociany, to ustanowienie dozoru jest obowiązkowe.Jeżeli sąd stwierdził, że są do tego podstawy i względy wychowawcze za tym przemawiają, powinien rozważyć rozszerzenie, ustanowienie lub zmianę obowiązków nałożonych na skazanego na podstawie art. 75 § 2 pkt 4-9 k.k. albo zwolnić go od wykonania już nałożonych obowiązków, a także ustanowić dozór lub zwolnić od dozoru.Warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności nie może być stosowane do osób określonych w art. 60 § 1 i 2 k.k., jak również - w zasadzie - nie powinno być stosowane wobec sprawców wielokrotnie karanych za przestępstwa umyślne lub podobne przestępstwa nieumyślne - według kryteriów wynikających z art. 52 k.k.W razie wymierzenia kary tym osobom sądy - uwzględniając stopień ich demoralizacji - tak powinny kształtować karę, aby mogła ona spełniać swoje cele wychowawcze w stosunku do skazanego i w zakresie jej społecznego oddziaływania.