III CZP 52/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Bryl. Sędziowie SN: J. Szachułowicz (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Emilii R. o dokonanie wpisu w księdze wieczystej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 12 sierpnia 1980 r. sygn. akt III Cz. 196/80 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przewidziane w art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 22 listopada 1973 r. o zagospodarowaniu lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. Nr 48, poz. 283) odpowiednie stosowanie do lasów i gruntów leśnych przepisów kodeksu cywilnego dotyczących przenoszenia własności i dziedziczenia gospodarstw rolnych odnosi się do lasów i gruntów leśnych, których minimalny obszar wynosi 10 arów, czy też do takich, które swym obszarem przekraczają 50 arów?"podjął następującą uchwałę:Jeśli przedmiotem nabycia jest wyłącznie las bądź grunt leśny, przepisy kodeksu cywilnego dotyczące przenoszenia prawa własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości i dziedziczenia gospodarstw rolnych odnoszą się do tych lasów i gruntów leśnych, których obszar przekracza 0,5 ha.Uzasadnienie faktyczneDla dwóch zabudowanych nieruchomości położonych w Otwocku przy ul. (...) (...) i (...) wykazanych w rejestrze gruntu (jedna o ogólnej powierzchni 2.159 m2, w tym lasu 1.928 m2, i druga o powierzchni 2.030 m2, w tym lasu 1.828 m2) zostały urządzone dwie pokrywające się co do treści księgi wieczyste KW (...) i KW (...), obejmujące każda obie te nieruchomości. Emilia R. złożyła wniosek do PBN w Otwocku o zamknięcie jednej księgi wieczystej i uczynienie o tym wzmianki w drugiej księdze wieczystej oraz o wpisanie siebie w dz. II księgi wieczystej w miejsce Czesława Adama R. wpisanego jako właściciel tych nieruchomości.Wniosek oparła na treści postanowienia Sądu Rejonowego w Otwocku z dnia 10 czerwca 1979 r. Ns 557/79 stwierdzającego nabycie spadku po Czesławie Adamie R. Państwowe Biuro Notarialne w Otwocku w trybie art. 46 pr. o ks. wieczystych wydało postanowienie zobowiązujące wnioskodawczynię do złożenia uzupełniającego postanowienia sądowego stwierdzającego, kto zachował prawo dziedziczenia lasu wchodzącego w skład spadku po Czesławie Adamie R. Postanowienie to zaskarżył zażaleniem pełnomocnik wnioskodawczyni.Przy rozpoznawaniu zażalenia przez Sąd Wojewódzki w Warszawie wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, w związku z czym Sąd ten odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu wyżej przytoczone pytanie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając na nie odpowiedzi, miał na uwadze następujące argumenty:Ograniczenia w nabywaniu nieruchomości rolnych czy leśnych dotyczą nie tylko kwalifikacji, ale również kształtowania ich powierzchni dla zapewnienia właściwej uprawy i produktywności przedmiotu władania.U podstawy ograniczeń obszarowych gruntów rolnych i leśnych oraz lasów znajdują się dwa kierunki. Jeden jest związany z górną granicą obszarową, limitowaną zasadami ustrojowymi oraz względami racjonalnej uprawy bez potrzeba zatrudnienia siły najemnej. Drugi kierunek jest związany z oznaczeniem dolnej granicy określonych nieruchomości i wypływa z tendencji zapobiegania ich rozdrabnianiu.W kwestii wyjaśnienia pojęcia nieruchomości rolnych przepis art. 160 § 3 k.c. odsyła do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215). W rozumieniu § 1 tego rozporządzenia zakwalifikowanie nieruchomości jako rolnej zależy od dwóch kryteriów. Ma ona taki charakter, gdy jest lub może być wykorzystywana na cele szeroko rozumianej produkcji rolnej oraz gdy obszar jej przekracza 0,5 ha. Górną granicę powierzchni nieruchomości rolnych znajdujących się w indywidualnym władaniu określają przepisy kodeksu cywilnego (art. 162 k.c.). Między górną a dolną granicą obszaru nieruchomości rolnych istnieją z różnych względów społeczno-ekonomicznych i ustrojowych normy obszarowe pośrednie, takie jak norma podstawowa (art. 163 k.c.), normy modelowe (art. 161 k.c.), z możliwością czynienia odstępstw od powyższych norm (art. 161 § 2 i 3 k.c.).Z powyższego widzimy, że kwestia norm obszarowych nieruchomości rolnych została samodzielnie uregulowana w przepisach kodeksu cywilnego i przepisach wykonawczych do tego kodeksu.Normy obszarowe lasów i gruntów leśnych będących między innymi przedmiotem własności indywidualnej zostały określone w ustawie z dnia 22 listopada 1973 r. o zagospodarowaniu lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. Nr 48, poz. 283). Ustawa ta w art. 2 określa dolną granicę powierzchni lasu i gruntu leśnego na poziomie 0,10 ha. Górna granica lasów i gruntów leśnych została ustalona w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82) i wynosi 25 ha. Normy pośrednie i wyższe od 25 ha zostały określone w art. 12 ust. 2 i 3 ustawy o zagospodarowaniu lasów nie stanowiących własności Państwa. Mają one zastosowanie wówczas, gdy las wchodzi w skład gospodarstwa rolnego oraz gdy przekroczenie obszaru 25 ha następuje w wyniku dziedziczenia lub zalesienia gruntów w sposób zgodny z przepisami ustawy.Z powyższego wynika, że wymieniona ustawa również samodzielnie reguluje normy obszarowe lasów i gruntów leśnych, mogłoby się więc wydawać, że w zakresie obrotu i dziedziczenia nieruchomości o tym charakterze normy obszarowe w niej zawarte mają wyłączne zastosowanie, między innymi dlatego, że ustawa ta stanowi lex specialis w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego. Jednakże rzekomo tak ustalony w obu aktach prawnych odmienny podział norm obszarowych nastręcza poważne wątpliwości przez wprowadzenie do ustawy treści art. 12 ust. 2, odsyłającej do odpowiedniego stosowania na gruncie ustawy przepisów kodeksu cywilnego, dotyczących przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia takich współwłasności i dziedziczenia gospodarstw rolnych.Z tego odpowiedniego odesłania można wyprowadzić wniosek, że norma 0,5 ha przewidziana w przepisach kodeksu cywilnego i w rozporządzeniu wykonawczym ma zastosowanie do lasów i gruntów leśnych. Inna możliwość odczytania art. 12 ust. 2 ustawy dałaby podstawę do stwierdzenia, że przepis ten w części odsyłającej do odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu cywilnego jest zbędny. Wynika to z odmiennego przedmiotu regulacji, co wiąże się z niedopuszczalnością podziału lasu i daleko idącymi ograniczeniami dziedziczenia lasów i gruntów leśnych na podstawie art. 1059 k.c., gdy nie wchodzą one w skład gospodarstw rolnych.Funkcję normatywną odesłania określoną w art. 12 ust. 2 ustawy należy rozumieć w ten sposób, że ustawodawca dla obrotu nieruchomościami leśnymi przyjmuje obszar 0,50 ha, normę zaś 0,10 ha ustanowił zgodnie z celami ustawy dla racjonalnego kształtowania i ochrony naturalnego środowiska, ze względów estetycznych, klimatycznych, krajobrazu i ze względu na kulturę społeczną oraz uzasadnione w tej mierze interesy gospodarki leśnej, związane także z uprawnieniem Państwa do wykonania prawa pierwokupu określonego w art. 27 ustawy.Poza przytoczonym argumentem natury prawnej, wynikającej ze wspomnianego odesłania, za treścią udzielonej odpowiedzi przemawiają także względy natury ekonomicznej. Należy mieć na uwadze, że inny jest zakres zabiegów agrotechnicznych użytków rolnych, a inny w uprawie gruntów leśnych i lasów; inny jest również stopień ingerencji organów państwowych w sferę zarządu każdego z tych rodzajów nieruchomości. Większy stopień ingerencji i pomocy Państwa istnieje w odniesieniu do upraw gruntów leśnych i pielęgnacji lasów niż do użytków rolnych. Daleko posunięta kontrola charakteru użytkowania, stosowania koniecznych zabiegów pielęgnacyjno-ochronnych oraz zasady pozyskiwania drewna odbywa się wyłącznie w trybie decyzji i zezwoleń państwowej służby leśnej. Zakres więc tej kontroli chroni interesy gospodarki narodowej w tej dziedzinie. Występowanie tego interesu wchodzi w grę, gdy obszar lasu lub gruntu leśnego przekracza 0,10 ha. Jednakże w sferze obrotu tymi nieruchomościami lub przy ich nabywaniu na podstawie dziedziczenia stosowanie tej samej zawężającej normy przy tak szeroko zorganizowanej kontroli i pomocy Państwa nie wydaje się uzasadnione. Dlatego ten argument natury ekonomicznej pomocniczo przemawia za przyjęciem normy powyżej 0,5 ha tak jak przy nieruchomościach rolnych.Nie jest też pozbawiony znaczenia w sprawie argument spójności prawa. Nabywanie nieruchomości bez względu na ich rodzaj powinna cechować spójność, czyli jedność zasad, na których się ona opiera. Te względy przemawiają za jednakowym uregulowaniem dolnej granicy obu rodzajów nieruchomości, co niewątpliwie ustawodawca miał na uwadze przez przyjęcie w ustawie formuły odpowiedniego odesłania do przepisów kodeksu cywilnego. Nie można pominąć także argumentów natury społecznej, które przemawiają za treścią przyjętej odpowiedzi, gdyż z nabywaniem nieruchomości leśnych przekraczającym obszar 0,10 ha wiązałby się wymóg kwalifikacji. To dalsze ograniczenie prowadziłoby w dość licznych wypadkach do nieuzasadnionych komplikacji stosunków majątkowych, sprzecznych niekiedy z poczuciem sprawiedliwości społecznej.