III PZP 9/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN E. Brzeziński. Sędziowie SN: S. Rejman (sprawozdawca), J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Oborskiego, w sprawie z powództwa Zakładów Materiałów Ogniotrwałych w C. przeciwko Stefanowi P. o obniżenie renty uzupełniającej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 26 maja 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawach opartych na art. 907 § 2 k.c. o obniżenie renty uzupełniającej za okres po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43), a wytoczonych po wejściu w życie cytowanej ustawy, dopuszczalne jest badanie, czy w okresie objętym sporem pozwany byłby osiągał wyższe zarobki niż te, które stanowiły podstawę zasądzenia renty mającej ulec obniżeniu, i czy pozytywne ustalenie takiej okoliczności mogłoby doprowadzić do całkowitego oddalenia powództwa, mimo przewidzianego w art. 16 ust. 3 cytowanej ustawy obowiązku obniżenia renty z mocy prawa?"uchwalił:W sprawach z powództwa zakładu pracy o obniżenie renty uzupełniającej na podstawie art. 907 § 2 k.c. za okres po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 11, poz. 43), a wytoczonych po dniu 30 kwietnia 1977 r., dopuszczalne jest badanie, czy w okresie objętym sporem pozwany byłby osiągał wyższe zarobki niż te, które stanowiły podstawę zasądzenia renty mającej ulec obniżeniu, i pozytywne ustalenie takiej okoliczności może doprowadzić do oddalenia powództwa, zmierzającego do obniżenia renty uzupełniającej zmniejszonej z mocy prawa do granic określonych w art. 16 cytowanej ustawy. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne, przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, wyłoniło się przy rozpoznawaniu rewizji pozwanego w sprawie o obniżenie renty uzupełniającej. Sąd Rejonowy uwzględniając częściowo powództwo za czas po dniu 1.VII.1977 r. dał wyraz poglądowi, że pozwany nie może bronić się zarzutem, iż zarobki jego - w okresie objętym sporem - byłyby wyższe niż przyjęto przy obliczaniu renty mającej ulec obniżeniu. Stoi temu na przeszkodzie treść art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43), ponieważ powództwo zostało wytoczone po dniu 30.IV.1977 r.W myśl art. 16 ust. 1 cytowanej ustawy osoby uprawnione z tytułu wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej do rent inwalidzkich albo rodzinnych przysługujących na podstawie przepisów określonych w art. 1 ust. 1-3, które podwyższone zostały w myśl art. 2, nie mogą po dniu wejścia w życie ustawy dochodzić od zakładów pracy roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu będącego następstwem tego wypadku lub tej choroby. Nie mogą więc one po dniu 30.IV.1977 r. dochodzić także podwyższenia renty uzupełniającej nawet za okres sprzed tej daty (np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7.X.1977 r. III PZP 6/77).W tym więc zakresie ustawa z dnia 31 marca 1977 r. uchyliła przepis art. 907 § 2 k.c. W pozostałym natomiast zakresie przepis ten pozostał w mocy, co oznacza, że w razie zmiany stosunków, która w świetle ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego musi być istotna, zakład pracy może żądać obniżenia renty. W szczególności dotyczy to sytuacji, gdy po wyroku lub ugodzie wzrosły możliwości zarobkowe poszkodowanego. Przy rozpoznaniu żądania zakładu pracy zgłoszonego na podstawie art. 907 § 2 k.c. sąd ma obowiązek wyjaśnić i uwzględnić wszelkie zmiany, jakie zaszły po uprawomocnieniu się poprzedniego wyroku lub po zawarciu ugody, a które mają wpływ na obniżenie renty, z zastrzeżeniem, że podwyższenie jej nie jest dopuszczalne w świetle art. 16 ust. 1, wyżej cytowanej ustawy.Poszkodowany nie może przeto skutecznie wytoczyć powództwa o podwyższenie renty uzupełniającej ani powództwa wzajemnego zmierzającego do tego celu, ale może skutecznie bronić się zarzutem, że obniżenie renty jest nieuzasadnione, gdyż jego zarobki - w okresie objętym sporem - wzrosłyby w tym samym stosunku. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego pytania prawnego wyraził następujące zapatrywanie: Przy założeniu, że zarobki pozwanego pracownika byłyby znacznie wyższe niż te, na podstawie których obliczono dotychczasową rentę, a wzrost jej nie został skompensowany wzrostem renty na podstawie przepisów wyżej cytowanej ustawy, należałoby przyjąć, że przy braku innych zmian przemawiających za uwzględnieniem powództwa, uległoby ono oddaleniu. W konsekwencji, musiałaby zostać utrzymana renta w dotychczasowej wysokości. Tak jednak nie jest, ponieważ stosownie do art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 43) wysokość rent uzupełniających uległa już z mocy prawa zmniejszeniu o kwotę podwyżki, wynikającej z art. 2. Jeżeli więc zakład pracy domaga się dalej idącego obniżenia renty, bo tylko tego może się domagać, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby poszkodowany bronił się przed tym wszelkimi środkami, a także zarzutem, że od poprzedniego ustalenia wysokości jego renty uzupełniającej nastąpiła istotna podwyżka wynagrodzenia.Artykuł 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. nie zezwala jedynie na dochodzenie po dniu 30.IV.1977 r. od zakładu pracy roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu będącego następstwem wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej. Jednocześnie - z mocy prawa - nastąpiło zmniejszenie rent uzupełniających w ściśle określonych przez ustawę granicach.Jeżeli więc zakład pracy dochodzi dalej sięgającego obniżenia takiej renty, to poszkodowany nie może być i nie jest niczym ograniczony w wykazaniu, że roszczenie to jest nieuzasadnione. W tym zakresie art. 907 § 2 k.c. ma w pełni zastosowanie i sąd dążąc do wykrycia prawdy dopuści i przeprowadzi wszelkie dowody dla wyjaśnienia, czy żądanie zakładu pracy jest uzasadnione. W szczególności wyjaśni i zmianę w realnych możliwościach zarobkowych poszkodowanego, i wzrost dochodów, jakie by osiągał, gdyby nie uległ wypadkowi w zatrudnieniu lub nie zapadł na chorobę zawodową.