III PR 78/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN St. Rejman (spr.).Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Kasiński.Protokolant: R. Bzowska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 1979 r. sprawy z powództwa Władysława A. przeciwko Kopalni Węgla "G." w D. o ustalenie prawa do wyższej renty uzupełniającej, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w D. z dnia 28 lutego 1979 r. oraz zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w K. postanowieniem z dnia 23 października 1979 r.1. przyjmuje sprawę do rozpoznania;2. uchyla punkt II zaskarżonego wyroku;3. zmienia punkt III zaskarżonego wyroku i oddala wniosek strony pozwanej o zwrot kosztów postępowania;4. w pozostałym zakresie rewizję oddala;5. oddala wniosek strony pozwanej o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód w dniu 7 IX 1963 r. uległ wypadkowi przy pracy i w związku z tym został zaliczony do III grupy inwalidzkiej. Niezależnie od renty z ubezpieczenia społecznego otrzymywał on rentę uzupełniającą w różnych wysokościach, których nigdy nie kwestionował. Po osiągnięciu przez poszkodowanego wieku emerytalnego Inspektorat P.Z.U - w ramach umowy ubezpieczenia OC - ustalił i wypłacał powodowi na wniosek kopalni, rentę uzupełniającą w nowej, niższej wysokości przyjmując, że gdyby nie uległ wypadkowi to też z chwilą osiągnięcia w dniu 6 IV 1977 r. 55 roku życia przeszedłby na emeryturę, o tej decyzji poszkodowany został poinformowany w dniu 19 II 1977 r. W aktach rentowych powoda znajduje się zaś decyzja ZUS z dnia 25 IV 1977 r. podwyższająca otrzymywaną przez niego rentę, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 31 III 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43). O kwotę tej podwyżki obniżona została renta uzupełniająca należna powodowi od pozwanej kopalni.W pozwie wniesionym do Sądu w dniu 30 V 1978 r. powód domaga się ustalenia, iż począwszy od 6 IV 1977 r. miałby prawo do górniczej emerytury w różnych okresach w granicach od 8.079 zł do 10.724 zł w skali miesięcznej.Żądanie to zostało uzasadnione tym, iż ma on interes prawny w ustaleniu na drodze sądowej prawa do potencjalnej emerytury na podstawie prawidłowo ustalonych jego hipotetycznych zarobków, bo w oparciu o to ustalenia będzie się mógł domagać zmiany przez pozwaną kopalnię dokonanego ustalenia wysokości renty uzupełniającej na przyszłość.Sąd Rejonowy oddalił powództwo stojąc na stanowisku, że w świetle przepisu art. 16 ust. 1 cyt. ustawy powód nie może skutecznie domagać się podwyższenia wypłaconej mu przez kopalnię renty uzupełniającej. Nie może więc być również uwzględnione powództwo o ustalenie jego prawa do potencjalnej emerytury górniczej w określonej wysokości. Żądanie takie zmierza bowiem do obejścia prawa.Od wyroku tego powód złożył rewizję, zarzucając Sądowi I-ej instancji naruszenie przepisu art. 189 k.p.c. Skarżący wywodzi, że uwzględnienie jego żądania pozwoli mu skutecznie zwalczać na drodze administracyjnej wysokość renty uzupełniającej, płaconej mu na przyszłość w związku z uzyskaniem przez niego wieku emerytalnego.Przy rozpoznaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości natury prawnej, którym dał wyraz w skierowanym do Sądu Najwyższego pytaniu następującej treści:"Czy pracownik, który uległ wypadkowi przy pracy przed 1 stycznia 1968 r. i z tego tytułu pobiera rentę inwalidzką wypłacaną mu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz rentę uzupełniającą wypłacaną mu przez zakład pracy, wymierzoną przez ten zakład pracy na podstawie własnego uznania i wyliczenia - bez zawierania z pracownikiem ugody pozasądowej - może po dniu 1 maja 1977 r., tj. po wejściu w życie ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz zmianie niektórych przepisów zaop. emer. (Dz. U. Nr 11, poz. 43) - skutecznie domagać się w procesie wytoczonym po dniu 1 maja 1977 r. ustalenia - w przypadku gdy zakład ten po tej dacie jednostronnie, ponownie wyliczył temu pracownikowi nową rentę uzupełniającą, w związku z uzyskaniem przez niego wieku emerytalnego - 55 lat, niższą od poprzedniej w oparciu o treść art. 907 § 2 k.c., iż ma prawo do wyższej renty uzupełniającej, niż ta, którą mu ponownie wyliczył pracodawca, albowiem byłby osiągał wyższe zarobki, gdyby nie uległ wypadkowi, niż te, które uwzględnił pracodawca przy wyliczeniu mu nowej renty po uzyskaniu przez niego wieku emerytalnego".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 in fine), zważył co następuje:W sprawie jest poza sporem, że powód w 1963 r. uległ wypadkowi przy pracy i że z tego tytułu pobiera rentę uzupełniającą, której wysokości dotąd nie kwestionował. W ten sposób doszło między stronami do skutecznego zawarcia ugody pozasądowej. Ugoda w przedmiocie renty nie wymaga bowiem do swej ważności zachowania formy pisemnej.Istotną jednak w sprawie jest ta okoliczność, że powód nie posiada tytułu egzekucyjnego, na podstawie którego mógłby egzekwować należne mu świadczenia. Renta uzupełniająca bowiem nie została mu przyznana ani wyrokiem Sądu, ani ugodą zawartą przed sądem (art. 777 pkt 1 k.p.c.).W przypadku więc, gdyby kopalnia przestała płacić powodowi rentę uzupełniającą w całości lub jak w danym przypadku w części, to mógłby on domagać się spełnienia świadczenia tylko na drodze procesu cywilnego. Temu zaś stoi na przeszkodzie przepis art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43).W maju 1978 r. poszkodowany wystąpił więc do Sądu z powództwem o ustalenie wysokości emerytury, jaką by otrzymywał, gdyby nie uległ wypadkowi. Skarżący zdaje sobie bowiem sprawę a tego, że nie może już na drodze sądowej domagać się podwyższenia renty uzupełniającej.W myśl bowiem wyżej cytowanego przepisu osoby uprawnione z tytułu wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej do rent inwalidzkich albo rodzinnych przysługujących na podstawie przepisów określonych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3, które podwyższone zostały w myśl art. 2, nie mogą po dniu wejścia w życie ustawy dochodzić od zakładów pracy roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu będącego następstwem tego wypadku lub tej choroby. Powód nie mogąc więc skutecznie wytoczyć powództwa o podwyższenie renty uzupełniającej, ponieważ pobierał ją już w określonej wysokości, domaga się nie świadczenia, a ustalenia prawa.W świetle przepisu art. 189 k.p.c. warunkiem skuteczności powództwa o ustalenie prawa lub stosunku prawnego jest wykazanie przez powoda interesu prawnego takiego żądania. Z reguły powód nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia, gdy może już wnieść powództwo o świadczenie. Błędne jest jednak rozumowanie skarżącego a contrario, że skoro nie ma on roszczenia o świadczenie, to służy mu powództwo o ustalenie prawa.Powód musi bowiem wykazać, że zagrożona jest sfera jego interesu prawnego. Ma to miejsce wówczas, gdy obiektywnie rzecz ujmując powstała niepewność co do stanu prawnego lub prawa. Każdy inny interes, któremu nie można przypisać przymiotnika "prawny", nie uzasadnia powództwa wytoczonego na podstawie art. 189 k.p.c. Interes prawny powoda musi być nadto zgodny z prawem, z zasadami współżycia społecznego oraz z celem, któremu ma służyć art. 189 k.p.c. Powództwo oparte na tym przepisie może być uwzględnione tylko wówczas, gdy umożliwi ono powodowi zrealizowanie na drodze innego procesu przysługujących mu praw. Tymczasem uwzględnienie niniejszego powództwa nie może wywołać żadnych skutków prawnych. Kopalnia nadal może nie podwyższyć powodowi renty uzupełniającej, ponieważ nie jest do tego zobowiązana.Powód wyraźnie zmierza do obejścia prawa i zobowiązania strony pozwanej do podwyższenia mu renty uzupełniającej wbrew przepisowi art. 16 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 31 III 1977 r. Wobec tego, że skarżący dąży do ustalenia prawa (faktu prawotwórczego) sprzecznego z porządkiem prawnym, Sąd Rejonowy trafnie oddalił powództwo.W konsekwencji prowadzi to do oddalenia rewizji w części dotyczącej meritum sprawy (art. 387 k.p.c.). Uzasadniona jest ona natomiast w zakresie opłat sądowych i kosztów postępowania. Powód, który nie miał obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.) przegrał proces i dlatego nie ma możliwości ściągnięcia nieuiszczonych opłat sądowych, ani z zasądzonego roszczenia ani nie ma też podstaw do obciążenia nimi przeciwnika (art. 11 ust. 1 i 2 ustawy o koszt. sąd. w spr. cyw.). Zachodzi też w sprawie szczególna okoliczność uzasadniająca oddalenie wniosku kopalni o zwrot kosztów postępowania.Skarżący - jak wynika z opinii biegłego - mógł być subiektywnie przekonany o słuszności swojego żądania, które jednak z uwagi na upływ terminu nie może być przez niego poszukiwane na drodze sądowej. Uzasadnia to zastosowanie w sprawie przepisu art. 102 k.p.c. To samo należy odnieść do kosztów postępowania rewizyjnego.