IV CR 129/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj. Sędziowie SN: J. Szachułowicz, K. Piasecki (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ireny D. przeciwko Skarbowi Państwa (Sąd Wojewódzki w Łodzi, Urząd Miasta Łodzi), Okręgowemu Przedsiębiorstwu Przemysłu Zbożowo-Młynarskiego w Ł. i Zakładowi Przemysłu Piekarskiego o zwolnienie spod zajęcia na skutek rewizji powódki i pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 30 grudnia 1977 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi, pozostawiając mu orzeczenie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zwolnił spod zajęcia nakład budowlany wartości 35.000 zł na nieruchomości położonej w J. przy ulicy Poprzecznej 8, objętej ks. wiecz. nr 48.582, jako stanowiący wyłącznie własność powódki. Sąd Wojewódzki przyjął, że powódka zachowała termin z art. 139 k.k.w. i obaliła domniemanie z art. 134 k.k.w. tylko co do nakładu budowlanego w kwocie 35.000 zł. Powódka nie mogła obalić domniemania w stosunku do połowy nieruchomości, podlegającej wspólności małżeńskiej, gdyż przy konfiskacie mienia i domniemaniu z art. 134 k.k.w. nie ma zastosowania art. 1252 k.k.w. Wyrok ten zaskarżyła powódka i pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Urząd Miasta Łodzi i Sąd Wojewódzki. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Za uzasadniony należy uznać zarzut uchybienia art. 321 § 1 k.p.c. podniesiony w rewizji Skarbu Państwa (Sądu Wojewódzkiego). W sprawie nie było podstaw do orzekania o czymś innym ("aliud"), niż to żądała w petitum pozwu powódka bez zmiany żądania pozwu. Żądanie dotyczy zwolnienia spod egzekucji niepodzielnej połowy nieruchomości bliżej w pozwie określonej. Nie mogło ono zatem być zmienione przez Sąd orzekający, choć w samym uzasadnieniu pozwu powódka wymienia kwotę 35.000 zł. Zagadnienie to wymaga także wyjaśnienia w toku dalszego postępowania. Poza tym sprawa nie została w zakresie kilku kwestii dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia. Zagadnieniem, które wymagało dokładnego rozstrzygnięcia i rozważenia, jest zagadnienie, czy powództwo zostało wniesione w terminie ustanowionym w art. 139 § 1 k.k.w. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Wojewódzki powołał się na fakt skazania męża powódki na karę grzywny, odszkodowanie i konfiskatę mienia w całości. Z materiału sprawy nie wynika, czy już w toku postępowania karnego zostało wydane postanowienie o zabezpieczeniu grożących oskarżonemu kar majątkowych. Wyjaśnienie tej okoliczności ma istotne znaczenie z punktu widzenia art. 126, art. 128 i art. 137 § 1, art. 139 § 1 i art. 140 k.k.w.Niezależnie od tego za uzasadniony należy uznać wysunięty w rewizji Skarbu Państwa (Urząd Miasta Łodzi) zarzut podważający trafność stanowiska Sąd Wojewódzkiego co do tego, że termin z art. 139 § 1 k.k.w. został zachowany przez powódkę ze względu na to, że należy liczyć go od późniejszej daty zawiadomienia powódki przez PBN w Łodzi o wpisie Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości do księgi wieczystej. Zarówno bowiem art. 139 § 1 k.k.w., jaki art. 140 k.k.w. posługują się sformułowaniem powzięcia wiadomości ("dowiedziała się") o naruszeniu prawa osoby wytaczającej powództwo z art. 137 k.k.w. Z załączonych akt administracyjnych wynika, że powódka już w piśmie datowanym dnia 15 maja 1976 r., skierowanym do Urzędu Gminnego - zatytułowanym "wniosek o wyłączenie z egzekucji przedmiotów" - prosiła o informację, czy konfiskata mienia dotyczy całej nieruchomości czy też tylko jej połowy. Jak wynika z tzw. notatki służbowej, w dniu 14.I.1977 r. powódka złożyła oświadczenie co do nieruchomości. Jeżeliby można mieć pewne wątpliwości co do daty powzięcia przez powódkę wiadomości o naruszeniu jej praw w świetle tych faktów, to wątpliwości te mogłoby w zasadzie usuwać pismo z dnia 9 lutego 1977 r. pochodzące od Urzędu Gminy, w którym jest mowa o działaniu domniemania z art. 134 k.k.w. i zawarte jest pouczenie o powództwie przeciwko Skarbowi Państwa. W tym stanie rzeczy niezbędne jest wszechstronne wyjaśnienie kwestii zachowania terminu z art. 139 k.k.w.Z ustaleń zaskarżonego wyroku o czym już była mowa na wstępie, wiadomo, że w stosunku do męża powódki został wydany wyrok skazujący orzekający ponadto karę grzywny, odszkodowanie i konfiskatę mienia w całości. Z materiału zaś sprawy i uzasadnienia wyroku Sądu Wojewódzkiego wynika, że uwaga Sądu została skoncentrowana na problemie konfiskaty mienia. W związku z tym, nie przesądzając kwestii, czy do tego tylko ogranicza się występujący w sprawie problem, należy stwierdzić, co następuje:Przepis art. 1251 k.k.w. reguluje zagadnienie, które było przedmiotem wykładni w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 13 kwietnia 1956 r. I CO 39/66 (OSN 1956, poz. 61), a mianowicie zagadnienie utraty charakteru składników majątku wspólnego przez przedmioty, których konfiskata dotyczy. Uregulowanie to ma na celu zapewnienie wykonania orzeczenia o przepadku majątku jednego z małżonków w stosunku do przedmiotów objętych wspólnością ustawową. Poza tym treść normatywna art. 1251 k.k.w. - i to wykracza poza rozwiązania przyjęte we wspomnianych wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej - sprowadza się do możliwości ustalenia nierównych udziałów we współwłasności powstałej między Skarbem Państwa a małżonkiem osoby skazanej. W nawiązaniu zaś do przepisów, zwłaszcza art. 134, art. 137 i art. 139 k.k.w., należy odróżnić sytuację, gdy w grę wchodzi domniemanie z art. 134 k.k.w., od sytuacji, gdy brak jest takiego domniemania. Należy bowiem mieć na względzie to, że w niektórych wypadkach cały majątek w zasadzie objęty małżeńską wspólnością ustawową może mieć swoje źródło w przestępstwie. W takiej zaś sytuacji nie byłoby uzasadnione, aby współmałżonek osoby skazanej korzystał zgodnie z art. 1251 k.k.w. w tym sensie, że mimo to zachowałby on udział w ten sposób nabytym, tj. za pomocą przestępstwa, majątku. Dlatego też przepis art. 1251 k.k.w. - w odniesieniu właśnie do takich możliwych sytuacji - nie wyłącza zastosowania zwłaszcza art. 134 k.k.w. z wszystkimi z niego wynikającymi konsekwencjami. Przepis art. 1251 k.k.w. reguluje zasady "odpowiedzialności" z tytułu konfiskaty majątku wspólnego ogólnie, nie wyłączając sytuacji, że cały majątek objęty wspólnością małżeńską pochodzi w konkretnym wypadku z przestępstwa. To bowiem wykracza poza jego treść normatywną. W konsekwencji należy dojść do wniosku, że przepis art. 1251 k.k.w., regulujący skutki konfiskaty mienia w sferze małżeńskiej wspólności ustawowej, nie wyłącza stosowania w szczególności art. 134, art. 137 i art. 139 § 1 k.k.w., w wyniku czego stosownie do okoliczności może się okazać, że wszystkie składniki objęte małżeńską wspólnością ustawową lub większość z nich ma swoje źródło w przestępczej działalności małżonka skazanego. W tym stanie rzeczy w sprawie niniejszej wymagała wyjaśnienia na wstępie niniejszych rozważań podkreślona okoliczność dotycząca ewentualnego wcześniejszego zabezpieczenia kary konfiskaty mienia i skutków domniemania z art. 134 § 1 k.k.w. i zachowania terminu z art. 139 § 1 k.k.w.Za uzasadnioną należy także uznać rewizję Skarbu Państwa (Urzędu Miasta Łodzi), gdy chodzi o podstawy dowodowe ustalenia przez Sąd Wojewódzki, że kwota 35.000 zł stanowi majątek odrębny. Sprawa w tym zakresie nie została dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia, wymaga w szczególności wyświetlenia okoliczność, czy rzeczywiście cała spłata, jaką otrzymała powódka, mogła być przeznaczona na budowę domu. Uwzględnieniu podlega także rewizja powódki z powodu niewyjaśnienia okoliczności, które mogłyby uzasadniać jej żądania. Chodzi w szczególności o możliwość udowodnienia, że nie tylko wspomniane wyżej nakłady, ale także plac, którego nabycie nastąpiło w czasie przestępczej działalności jej męża - nabyła "za swoje pieniądze". Przy wyjaśnieniu tych wszystkich okoliczności w każdym bądź razie należy mieć na względzie - jak słusznie zresztą zaznacza to w rewizji powódka - że w tym ostatnim zakresie istnieje domniemanie, że plac został nabyty za pieniądze pochodzące z przestępstwa. Z tych wszystkich względów należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku.