II CR 546/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Wesely (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, H. Brzezińska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Edeltraudy M. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Handlu Artykułami Gospodarstwa Domowego "A." w O. i Franciszkowi M. o zwolnienie od egzekucji, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w O. z dnia 6 lipca 1970 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w O. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka Edeltrauda M. wystąpiła pozwem w dniu 9 lutego 1970 r. przeciwko (...) "A." w O. i Franciszkowi M. o zwolnienie od egzekucji wieczystego użytkowania nieruchomości położonej w R. przy ul. (...), składającej się z działki o pow. 778 m2 oraz z budynku jednorodzinnego, łącznej wartości 102.000 zł, zajętych przez komornika Sądu Powiatowego w R. w sprawie egzekucyjnej pozwanego (...) "A." w O.W uzasadnieniu swego żądania powódka podała, że od pozwanego Franciszka M. wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w O. z dnia 31.I.1967 r. zasądzono - solidarnie z innymi dłużnikami - na rzecz pozwanego "A." kwotę 242.133 zł.Dla zaspokojenia tych roszczeń pozwany "A." skierował egzekucję do nieruchomości objętej wieczystym użytkowaniem na rzecz powódki i pozwanego Franciszka M., jako byłych małżonków.Pozwany "A" uzyskał klauzulę wykonalności przeciwko powódce na zasadzie art. 787 k.p.c. z ograniczeniem odpowiedzialności powódki do majątku objętego wspólnością ustawową.Małżeństwo powódki z Franciszkiem M. zostało prawomocnie rozwiązane przez rozwód wyrokiem Sądu Powiatowego w R. z dnia 24.XI.1969 r.W sprawie Ns 862/69 Sądu Powiatowego w R. został dokonany podział majątku wspólnego małżonków i postanowieniem z dnia 5.II.1970 r. Sąd przyznał prawo wieczystego użytkowania nieruchomości objętej Kw (...) na wyłączną własność Edeltraudzie M.Prawo wieczystego użytkowania nieruchomości objętej Kw (...) istotnie wchodziło do majątku wspólnego małżonków, jednakże budynek mieszkalny wybudowany został z funduszy osobistych powódki oraz pożyczki bankowej, która zabezpieczona jest hipoteką na nieruchomości i stanowi dług obciążający tę nieruchomość.Wartość budynku ustalona została na kwotę 91.000 zł przez biegłego sądowego inż. Karola U. na zlecenie komornika Sądu Powiatowego.Powódka otrzymała tytułem posagu z gospodarstwa rolnego swoich rodziców kwotę 40.000 zł i fundusze te w całości zostały przeznaczone i wykorzystane do budowy domu, a następnie otrzymała łącznie kwotę 7.500 zł (w ratach kwartalnych po 750 zł na spłatę pożyczki bankowej). Łącznie więc powódka otrzymała i wydała na budowę domu mieszkalnego kwotę 47.500 zł. Do spłaty pozostała pożyczka w kwocie 42.500 zł, który to dług powódka przejęła w całości w sprawie o podział majątku wspólnego.Jak wynika z powyższego, do budowy domu na prawie wieczystego użytkowania obojga małżonków nie wykorzystano żadnych funduszy pochodzących z majątku dorobkowego małżonków, lecz wyłącznie fundusze osobiste powódki.Ponieważ odpowiedzialność powódki z tytułu nadanej przeciwko niej klauzuli wykonalności ograniczona jest tylko do majątku objętego wspólnością, przeto powództwo niniejsze o zwolnienie od egzekucji jej majątku osobistego jest uzasadnione.Wartość wieczystego użytkowania oszacowana na kwotę 9.600 zł stanowi także dług obciążający wieczystego użytkownika, albowiem spłata tej wartości rozłożona jest zgodnie z obowiązującymi przepisami na lat 99.Pozwany Franciszek M. uznał powództwo, natomiast pozwane (...) wniosło o oddalenie powództwa.W sprawie wziął udział prokurator wojewódzki, który również wniósł o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki podzielił w pełni stanowisko pozwanego (...) oraz prokuratora wojewódzkiego. W szczególności Sąd podzielił pogląd, że w sprawie karnej przeciwko pozwanemu Franciszkowi M. Prokuratura Powiatowa w R., na zasadzie art. 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późniejszymi zmianami), postanowieniem z dnia 5.VII.1965 r. nr 1 Ds 763/64 dokonała zabezpieczenia - na mieniu należącym do tego pozwanego - roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu społecznym, o grożący mu przepadek mienia i o grożącą mu karę grzywny i że na tej podstawie na wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w R. Wydziału Finansowego z dnia 27.VII.1965 r. Państwowe Biuro Notarialne w R. dokonało wpisu w księdze wieczystej spornej nieruchomości hipoteki przymusowej w wysokości 683.229 zł, o czym powódkę zawiadomiono w dniu 13.X.1965 r.W tej sytuacji powódka miała jedyną drogę do ochrony naruszonych jej praw, jeśli to istotnie miało miejsce, mianowicie do obalenia domniemania w myśl art. 6 § 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r., o której wyżej mowa (wyroki SN: z dnia 26.II.1963 r. III CR 210/62 - OSNCP 10/64 poz. 196 i z dnia 5.VI.1968 r. II CR 182/68 - OSN wydane przez Prokuraturę Generalną zeszyt nr 1/69), ale tylko przed upływem trzech miesięcy od powzięcia wiadomości o hipotece przymusowej. Ponieważ wiadomość tę otrzymała w dniu 13.X.1965 r., termin do wytoczenia powództwa o obalenie domniemania upłynął jej w dniu 13.I.1966 r. Skoro więc pozew wpłynął do Sądu 9.II.1970 r., to roszczenie powódki, jako sprekludowane, nie może być uwzględnione.Bez znaczenia jest okoliczność, że pozwany Franciszek M. skazany został z art. 286 § 1 k.k. z 1932 r. za niedopełnienie obowiązków, a nie za zagarnięcie. Decydującym momentem jest domniemanie wypływające z art. 6 § 1 wspomnianej wyżej ustawy z dnia 21.I.1958 r. i zabezpieczenie prokuratorskie.Ponieważ powództwo przeciwko pozwanemu Franciszkowi M. o odszkodowanie wytoczono w dniu 9.XII.1965 r., a więc jeszcze przed uprawomocnieniem się wyroku przeciwko temu pozwanemu, co miało miejsce w dniu 4.IV.1966 r., kiedy to zapadł wyrok Sądu Najwyższego, zabezpieczenie na poczet szkody jest nadal aktualne (art. 5 ustawy z dnia 21.I.1958 r.).Również i inne względy przemawiają za oddaleniem powództwa. Wpis hipoteki przymusowej nastąpił przed przejęciem wieczystego użytkowania spornej nieruchomości przez powódkę. Obciążenie ujawnione w księdze wieczystej ciąży na tej nieruchomości bez względu na to, czy później zmienił się wieczysty użytkownik, czy też nie.W konsekwencji powyższego Sąd Wojewódzki powództwo oddalił.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki przyjął, że powództwo jest spóźnione w świetle art. 6 § 3 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późniejszymi zmianami), dalej nazywanej tu ustawą styczniową. Trafnie jednak rewizja wskazała na to, że Sąd miał obowiązek - wobec zarzutu powódki, że zawiadomienia w dniu 19.X.1965 r. nie otrzymała - przeprowadzić w tym zakresie postępowanie dowodowe i okoliczność tę wyjaśnić. Powódka przecież przy piśmie procesowym z dnia 23.IV.1970 r. przedstawiła Sądowi poświadczenie zamieszkania wystawione przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w R., z którego wynika, że w dacie rzekomego doręczenia jej zawiadomienia nie mieszkała w L., albowiem w lipcu 1965 r. przeprowadziła się do swojego domu w R. przy ul. (...). Powódka ponadto stanowczo zaprzeczyła temu, żeby na dowodzie zawiadomienia jej nazwisko było przez nią napisane. Powódka wnosiła o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego do spraw grafologii, którego to jednak dowodu Sąd - z naruszeniem przepisów procesowych - nie przeprowadził. Sąd nie przeprowadził nawet dowodu z przesłuchania stron i oddalił powództwo wyłącznie na podstawie twierdzeń strony pozwanej.Przede wszystkim jednak należy rozważyć, czy proces niniejszy jest powództwem o obalenie domniemania z art. 6 § 1 ustawy styczniowej, czy też po prostu powództwem o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, opartym na przepisie art. 841 k.p.c., które nie jest uwarunkowane żadnym terminem ustawowym i może być wniesione aż do chwili zakończenia egzekucji.W szczególności chodzi o to, czy przy egzekucji wykonywanej przez pozwane Przedsiębiorstwo mają zastosowanie domniemania z art. 6 § 1 ustawy styczniowej, które mogą być obalone tylko w drodze powództwa wniesionego w terminie określonym w § 3 tegoż artykułu.Wprawdzie z gramatycznej wykładni art. 3 § 1 i 6 § 1 ustawy styczniowej wynika, że domniemania z art. 6 § 1 i 2 tej ustawy mają zastosowanie w każdym wypadku wyrządzenia czynem przestępczym szkody w mieniu społecznym, jednakże zwrócić należy uwagę na to, że z dniem 1 stycznia 1970 r. ustawa styczniowa została uchylona, a w jej miejsce weszły w życie odpowiednie przepisy nowego kodeksu karnego, kodeksu postępowania karnego oraz kodeksu karnego wykonawczego. Wedle tych przepisów w razie popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu społecznemu lub wyrządzenia przestępstwem szkody w mieniu społecznym może z urzędu nastąpić zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody, jednakże domniemanie, że rzeczy, które znajdują się w samoistnym posiadaniu osoby będącej w bliskim stosunku z oskarżonym lub skazanym, oraz przysługujące tej osobie prawa należą do oskarżonego lub skazanego, zachodzi jedynie w wypadku przedstawienia mu zarzutu popełnienia przestępstwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub skazania za takie przestępstwo (art. 134 § 1 i 3 k.k.w.). Te same zasady odnoszą się do zabezpieczenia i egzekucji roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu społecznym w postępowaniu cywilnym (art. 211 k.k.w.).Jeżeli oskarżony nie został skazany za popełnienie przestępstwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, to wspomniane domniemania nie miałyby zastosowania. Oczywiście okoliczność ta musiałaby być szczegółowo wyjaśniona na podstawie całości oryginalnych akt karnych, które nie zostały dołączone.Pozostaje do rozważenia kwestia, czy wspomniane nowe przepisy mają zastosowanie, skoro wyrok karny uprawomocnił się pod rządem ustawy styczniowej.Ponieważ brak w tej kwestii wyraźnego uregulowania w przepisach intertemporalnych, przeto należy mieć na względzie to, że uregulowanie nowe jest korzystniejsze dla skazanego i jego rodziny i dlatego do nie zakończonych jeszcze egzekucji należy stosować nowe prawo, skoro wynika to z jego ogólnych założeń. Z art. VII przepisów wprowadzających k.p.k. wynika bowiem tendencja do stosowania prawa nowego także do spraw wszczętych przed dniem jego wejścia w życie.Przy rozstrzyganiu niniejszego powództwa jako normalnego powództwa ekscydencyjnego należy mieć na względzie, że gdyby nawet powódka wykazała, iż dom stanowi jej odrębną własność (np. z orzeczenia o podziale majątku wspólnego w sprawie Ns 862/69 SP w Rybniku wynika, że dom został wybudowany przez oboje małżonków), to - wbrew wywodom rewizji - nie mogłaby ona żądać zwolnienia od egzekucji w granicach własnej odpowiedzialności za zobowiązanie swego byłego męża.Według bowiem treści art. 44 k.r.o. małżonek, który w czasie trwania wspólności ustawowej był odpowiedzialny za zobowiązania tylko z majątku wspólnego, ponosi po ustaleniu tej wspólności odpowiedzialność z całego swego majątku, ale tylko do wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym. Oznacza to, że powódka odpowiada za zobowiązania swego b. męża także swoim odrębnym majątkiem, a nie tylko majątkiem, który jej przypadł przy podziale majątku wspólnego, jednakże tylko do wysokości udziału w tym majątku. Wartość tego udziału nie została ustalona.Dlatego z mocy art. 388 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.