II CR 182/68

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii S. przeciwko Skarbowi Państwa o ustalenie prawa na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego w Warszawie z dnia 17 listopada 1967 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSkarbowy Urząd Komorniczy Wydziału Finansowego Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy, wykonując wydane w toku śledztwa przeciwko mężowi powódki Tadeuszowi S. postanowienie Prokuratora Wojewódzkiego z dn. 2.XI.1964 r. o zabezpieczeniu roszczeń i kar w trybie art. 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11) decyzją z dn. 23.XI.1964 r. stwierdził, że nieruchomość w P., mająca urządzoną księgę wieczystą, "Willa Syrena" z ujawnionym tytułem własności Marianny B., obecnie S., żony podejrzanego Tadeusza S. - należy do niego i na tej podstawie wystąpił do sądu wieczysto-księgowego o wpis hipoteki przymusowej.Sąd Powiatowy dla Warszawy-Praga postanowieniem, z dnia 18.XII.1964 r. dokonał w księdze wieczystej KW VIII-361 wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej w wysokości 100.000 zł na rzecz Skarbu Państwa "z tytułu zabezpieczenia roszczeń i kar grożących Tadeuszowi S.".Pozwany Tadeusz S., początkowo wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dn. 29.IV.1966 r., a po jego uchyleniu przez Sąd Najwyższy, następnym wyrokiem z dn. 22.V.1967 r. - utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Najwyższego z dn. 13.V.1968 r. - został uznany za winnego przestępstwa na szkodę mienia społecznego przez popełnienie nadużyć w handlu mięsem na stanowisku kierownika stoiska mięsnego Warszawskiej Spółdzielni Spożywców w okresie od początku 1959 r. do września 1964 r. i skazany m.in. na kary 80.000 zł grzywny oraz przepadku całego majątku. Tymże wyrokiem zasądzono od skazanego na mocy art. 3311 k.p.k. na rzecz poszkodowanej Spółdzielni 272.800 zł odszkodowania.W pozwie z dn. 26.VII.1967 r. skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Stołecznej Rady Narodowej - Wydział Finansowy oraz Tadeuszowi S. powódka domagała się ustalenia, że wspomniana nieruchomość nie należy do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową, lecz stanowi jej majątek odrębny, nabyła ją bowiem w dniu 13.IX.1958 r. w czasie jej pierwszego małżeństwa z B., gdy obecnego swego drugiego męża - Tadeusza S. jeszcze w ogóle nie znała. Interes prawny w żądaniu powyższego ustalenia uzasadniła tym, że pozwany obecny mąż - zamieszany w tzw. "aferę mięsną" - został skazany, wprawdzie nieprawomocnie, na karę przepadku majątku, dlatego "powstaje konieczność ustalenia, co stanowi majątek jej, a co należy do majątku dorobkowego". W związku z podniesionym przez pozwany Skarb Państwa zarzutem spóźnionego wytaczania powództwa (art. 6 § 3 Ustawy z dn. 21.I.1958 r. w brzmieniu art. IV przepisów wprowadzających k.p.c.) strona powodowa początkowo w piśmie procesowym, następnie na rozprawie stwierdziła, iż wytoczyła proces o ustalenie w oparciu o art. 189 k.p.c. i nie zgadza się na przekształcenie w proces oparty o art. 6 § 3 ustawy styczniowej dodając, że nawet dla ostatnio wspomnianego powództwa nie upłynął termin do jego wytoczenia, gdyż powódka dotąd nie została zawiadomiona o zabezpieczeniu, a wyrok skazujący nie uprawomocnił się, zatem egzekucja nie mogła być wszczęta, dlatego powódka ewentualnie będzie miała czas wytoczyć takie powództwo, gdy otrzyma zawiadomienie o egzekucji".Sąd Wojewódzki wyrokiem z dn. 17.XI.1967 r. oddalił powództwo uznając, że powódka - będąc osobą pozostającą w bliskim stosunku z oskarżonym o przestępstwo na szkodę mienia społecznego - może skutecznie wystąpić w obronie swych praw jedynie w drodze powództwa z art. 6 § 3 ustawy z dn. 21.I.1958 r., nie może być natomiast uzasadnione jej żądanie ustalenia - w oparciu o art. 189 k.p.c. - jako sprzeczne z przepisami wspomnianej ustawy, która dla tego rodzaju spraw przewiduje specjalne powództwo o obalenie domniemań ustanowionych w jej art. 6 § 1. Skoro zaś powództwo wytoczono w oparciu o art. 189 k.p.c. zbędne było rozważenie, czy zachowany został 3-miesięczny termin przewidziany dla powództwa z art. 6 § 3 ustawy z dn. 21.I.1958 r.Wyrok ten zaskarżyła powódka, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 6 i 7 ustawy z dnia 21.I.1958 r. oraz art. 189 k.p.c. i podniosła, że strona ma prawo wyboru drogi do ochrony jej praw, niemniej Sąd nie jest związany kwalifikacją prawną pozwu, stąd gdy uważał, że powódce nie przysługuje proces o ustalenie w oparciu o art. 189 k.p.c. powinien był potraktować powództwo jako wniesione w trybie art. 6 i 7 ustawy z dn. 21.I.1958 r. "gdyż od pierwszej chwili jasnym jest, że powódce chodzi o ochronę jej praw przed konfiskatą". Twierdząc, że termin z art. 6 § 3 ustawy nie tylko dla powódki nie upłynął, lecz w ogóle nie ma w danej sprawie zastosowania ze względu na art. 7 ustawy wyłączający stosowanie domniemań z jej art. 6 § 1, pełnomocnik strony powodowej na rozprawie rewizyjnej zmienił powództwo z ustalenia na powództwo o roszczenie. Pozwany Skarb Państwa i przedstawiciel Prokuratury Generalnej wnieśli o oddalenie rewizji, przy czym ostatni oponował przeciwko zmianie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Nie jest trafny pogląd skarżącej, że także przy działaniu domniemań ustanowionych w art. 6 § 1 ustawy z dn. 21.I.1958 r. strona może wybierać albo drogę powództwa o ustalenie, że jest właścicielką przedmiotu, do którego skierowano egzekucję, względnie objętego zabezpieczeniem w trybie wspomnianej ustawy, albo drogę powództwa z art. 6 § 3 o obalenie domniemania. Trafne jest natomiast stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że w warunkach działania domniemania z art. 6 § 1 jedyną drogą dla ochrony naruszonych praw osoby będącej w bliskim stosunku z podejrzanym, oskarżonym czy skazanym, którą to domniemanie dotyka, jest powództwo z art. 6 § 3 o obalenie domniemania, nie zaś powództwo o ustalenie na zasadach ogólnych (art. 189 k.p.c.). Powództwo z art. 6 § 3 wspomnianej ustawy - to powództwo o zwolnienie od egzekucji (art. 841, 842 k.p.c.), tym różniące się od zwykłego powództwa, że uprawnienie do jego wytoczenia wygasa po upływie 3 miesięcy od daty dowiedzenia się przez osobę, w stosunku do której działa domniemanie, że zabezpieczenie lub egzekucja narusza jej prawa, nadto - gdy żądający zwolnienia powołuje się na nabycie odpłatne przedmiotu objętego domniemaniem - istnieje warunek udowodnienia źródła nabycia i źródła pochodzenia potrzebnych do tego środków pieniężnych (art. 6 § 4 ustawy). Skoro więc według twierdzeń powódki prawo jej zostało naruszone, a z materiału sprawy jest oczywiste, że stało się to w drodze szczególnej egzekucji przewidzianej w ustawie z dn. 21.I.1958 r. przeto trafnie Sąd Wojewódzki ocenił, że w tej szczególnej sytuacji, gdy ustawa z dn. 21.I.1958 r. określa jakie powództwo powinno być wytoczone, nie jest dopuszczalne powództwo o ustalenie w oparciu o art. 189 k.p.c. Ale nawet w koncepcji strony powodowej powództwo o ustalenie podlegałoby oddaleniu dla braku interesu prawnego w żądaniu samego tylko ustalenia w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa skoro prawo powódki zostało już naruszone (wpis hipoteki przymusowej), w stosunku zaś do pozwanego męża z braku legitymacji biernej wobec niekwestionowania przez niego praw powódki i charakteru majątku. Utrwalone pod rządami art. 3 dawnego k.p.c. aktualne i dla art. 189 k.p.c. orzecznictwo Sądu Najwyższego wyjaśniło, że powództwo o ustalenie prawa nie jest dopuszczalne (podlega oddaleniu), gdy prawo zostało już naruszone i można wytoczyć powództwo o roszczenie wynikające z naruszenia tego prawa.Dlatego w każdym razie, zgłoszone w sprawie niniejszej powództwo w oparciu o art. 189 k.p.c. zostało źle wytoczone i nie mogło być skuteczne.Nie jest również trafne stanowisko skarżącej, że Sąd Wojewódzki mógł wbrew jej stanowisku sam przekształcić żądania pozwu z ustalenia na roszczenie, "gdyż Sąd nie jest związany kwalifikacją prawną pozwu". Istotnie, Sądy wyrokują w oparciu o stan faktyczny przez siebie ustalony, który może być nawet całkowicie odmienny od stanu faktycznego przedstawionego przez powoda do rozstrzygnięcia i nie są związane podaną przez niego kwalifikacją prawną, nie mogą jednak bez wniosku powoda mniemać zgłoszonego żądania, jak w przypadku żądania ustalenie prawa na żądanie obalenia domniemnia z art. 6 § 1 ustawy styczniowej czy nawet zwolnienia od egzekucji w drodze zwykłego powództwa przeciwegzekucyjnego. Jakby wynikało z protokołu rozprawy z dn. 17.XI.1967 r. Sąd Wojewódzki zwracał stronie powodowej uwagę na celowość zmiany powództwa, ta jednak oświadczyła, że zmiany nie dokona i żąda rozpoznania sprawy jako powództwa o ustalenie z art. 189 k.p.c. W tych warunkach Sąd Wojewódzki prawidłowo takie powództwo oddalił i z tego też względu wywody rewizji w tym zakresie są chybione.Jednakże na rozprawie rewizyjnej strona powodowa dokonała zmiany na powództwo o roszczenie, a Sąd Najwyższy uznał taką zmianę za dopuszczalną, skoro opiera się w całości na stanie faktycznym przytoczonym w pozwie, a nadto ze względu na nowe zdarzenie, mianowicie uprawomocnienie się, po wydaniu zaskarżonego wyroku, orzeczenia o przepadku majątku pozwanego Tadeusza S. Z tych względów skoro sprawa o roszczenie nie była rozpoznawana, należało zaskarżony wyrok uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania (art. 388 k.p.c.), w toku którego rzeczą strony powodowej będzie stosowne skonkretyzowanie zmienionego powództwa o roszczenie.W twierdzonych okolicznościach faktycznych, w szczególności - co wydaje się być niesporne - że powódka, gdy nabywała przedmiotową nieruchomość w dn. 13.IX.1958 r. pozostawała w swym pierwszym związku małżeńskim z B., zaś pozwany Tadeusz S. - jej drugi mąż - pozostawał w tym czasie również w swym pierwszym związku małżeńskim z żoną Henryką, która - według jego zeznań w sprawie karnej - zmarła w 1960 r. Gdyby okazało się prawdą, że powódka poznała S. dopiero w 1961 r. po śmierci jej pierwszego męża, zmarłego w grudniu 1960 r., do tego zaś czasu nie miała z nim żadnych kontaktów, bo go w ogóle nie znała, może powstać w sprawie zagadnienie, czy ustanowione w art. 6 § 1 ustawy styczniowej domniemania w ogóle będą miały zastosowanie w takiej sytuacji, w takim zaś razie wejdzie w grę zwykłe powództwo przeciwegzekucyjne (w obecnym stanie sprawy o wykreśleniu wpisu hipoteki przymusowej), nie obwarowano terminem z art. 6 § 3 ustawy.Ustawa z dn. 21.I.1958 r. w jej art. 7 wyłącza domniemanie w przypadkach, w tym przepisie wskazanych. U podstaw obu wymienionych w tym przepisie wyjątków wyłączających domniemanie było założenie ustawodawcy, że w takich sytuacjach ustanowieniu domniemania przeciwstawia się wysoki stopień prawdopodobieństwa, że przedmioty stanowią własność osoby bliskiej, co oznacza, że odpada najdalej nawet posunięte przypuszczenie, aby rzecz miała pochodzić z przestępstwa. Jeżeli małżonkowie S. przez umowę nie rozszerzyli wspólności ustawowej na przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, nabyta przez powódkę nieruchomość stanowiłaby jej majątek odrębny, jednak z mocy art. 6 § 1 ustawy formalnie objęty domniemaniem, skoro w chwili dokonywania zabezpieczenia była osobą pozostającą w bliskim stosunku z podejrzanym, a nieruchomość była w jej władaniu w okresie krótszym niż jeden rok przed popełnieniem przestępstwa, zatem jako nabyta w okresie objętym domniemaniem. Ale - jak to trafnie podkreśla Komentarz pt. "Ustawy karne PRL" (Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1965, str. 285) - nie należy trzymać się ściśle werbalnej wykładni, iż rzecz musiała być co najmniej od roku przed popełnieniem przestępstwa we władaniu osoby bliskiej, dlatego - jeśli są dowody na to, że rzecz ta była we władaniu innych postronnych osób w tym okresie, a nastąpiła bezpośrednio, bez jakiegokolwiek udziału oskarżonego i nie w jego imieniu przeszła we władanie osoby bliskiej, to nawet gdyby ta osoba bliska posiadała ją przez okres krótszy niż rok przed popełnieniem przestępstwa - nie może być objęta domniemaniem z art. 6 § 1 ustawy. Przemawia za tym to samo założenie, o jakim już była mowa wyżej, gdy zachodzi sytuacja przeciwstawiająca domniemaniu wysoki stopień prawdopodobieństwa nakazującego odrzucenie najdalej nawet posuniętego przypuszczenia, aby rzecz miała pochodzić z przestępstwa. Jeżeli więc ustawa wyłącza zastosowanie domniemań nawet gdy rzecz znajduje się we władaniu osoby bliskiej, byle to władanie nie było krótsze niż rok przed popełnieniem przestępstwa, to tym bardziej wspomniane domniemanie jest wyłączone, gdy rzecz w tym okresie była we władaniu osoby nie pozostającej w żadnych stosunkach z podejrzanym czy oskarżonym, choćby następnie osoba ta w okresie krótszym niż rok przed popełnieniem przestępstwa stała się osobą będącą w bliskim stosunku. Gdyby się więc okazały jako prawdziwe twierdzenia powódki, że do 1961 r. nie tylko nie miała z pozwanym S. żadnych kontaktów lecz go nawet w ogóle nie znała, mogłyby skutecznie twierdzić, że w stosunku do nieruchomości o jakiej tu mowa domniemania nie działają. Co innego zaś, gdyby się okazało, że mimo, iż pozostawała w małżeństwie z B., utrzymywała w okresie objętym domniemaniem taki kontakt z S. (przyjaźń, koleżeństwo itp.), który kwalifikowałby ją do osób pozostających z nim w bliskim stosunku.Stosownie znowu do orzeczenia Sądu Najwyższego z dn. 10.XI.1966 r. II CR 489/66 (OSN 5/1967, poz. 92) zakreślony w art. 6 § 3 termin nie ma zastosowania do powództw, których przedmiotem jest żądanie zwolnienia spod zajęcia rzeczy lub praw majątkowych wymienionych w art. 7 § 1 ustawy. Analogicznie miałoby to zastosowanie do sytuacji przedstawionej wyżej.Wszystko to podkreśliła również skarżąca w swej rewizji, ale było to bez znaczenia dla procesu o ustalenie, lecz nie jest bez znaczenia dla powództwa o roszczenie. Jeżeli zatem powódka uzasadnia swe żądanie na podstawie art. 7 ustawy z 21.I.1958 r. - to trzeba będzie ustalić, czy do objętej pozwem nieruchomości ma zastosowanie domniemanie ustawowe z art. 6 § 1 ustawy i w wypadku twierdzącym, gdyby uchybiono 3 mies. terminowi - powództwo oddalić, w przeciwnym zaś razie ustalić, czy zachodzą przesłanki z art. 841 i 842 k.p.c. uzasadniające uwzględnienie powództwa przeciwegzekucyjnego. Co się tyczy terminu z art. 6 § 3 ustawy należałoby zaznaczyć, że wspomniany termin liczy się od chwili, w której powódka dowiedziała się o naruszeniu jej prawa. Toteż gdy Sąd ustalił, że nieruchomość, o którą chodzi w sprawie jest objęta domniemaniem z art. 6 § 1, trzeba będzie jednocześnie ustalić, kiedy powódka dowiedziała się o zabezpieczeniu (bo to jest przedmiotem sprawy), aby ocenić, czy jej uprawnienie do wytoczenia powództwa o obalenie domniemania nie wygasło, mając w związku z tym na uwadze orzeczenia Sądu Najwyższego z dn. 3.III.1965 r. I CZ 29 i 30/65 wyjaśniające, iż wspomniany termin ma charakter materialnoprawny, dlatego dla stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie art. XIV przepisów wprowadzających k.p.c. bieg tego terminu rozpoczyna się od dnia, w którym wszedł w życie kodeks postępowania cywilnego (od dn. 1.I.1965 r.). Zajdzie też potrzeba, o ile będzie to powództwo o obalenie domniemań z art. 6 § 1 ustawy, odpowiedniego jego przekształcenia pod względem podmiotowym, a to zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wykazanym w orzeczeniach z dn. 9.IV.1963 r. III CR 36/63 i z dn. 30.V.1963 r. III CR 63/63 (OSN 7-8/64, poz. 135 i OSN 9/64, poz. 180). Rozstrzygając o kosztach procesu w orzeczeniu kończącym postępowanie trzeba będzie mieć także na uwadze wadliwość wytoczenia pierwotnego powództwa oraz to, że pozwany Skarb Państwa nie uznawał i wnosił o oddalenie, jak dotąd tylko powództwa o ustalenie.Kierując się wyżej przytoczonymi względami, orzeczono jak w sentencji.