III CZP 82/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Trybulski (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej prokuratora Z. Jędrzejczaka, w sprawie z wniosku Stefanii G. przeciwko Skarbowi Państwa-Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (Wydział Finansowy) w T., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 25 lipca 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy trzymiesięczny termin prekluzyjny przewidziany w art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa, mający zastosowanie tylko do powództwa osoby, w stosunku do której działa domniemanie prawne z art. 6 § 1 tej ustawy (por. OSNCP, poz. 92 z 1967 r.), należy liczyć od daty dowiedzenia się przez tę osobę o egzekucji w wypadku, gdy osoba ta dowiedziała się już poprzednio o zabezpieczeniu roszczenia o naprawienie szkody, kary grzywny i przepadku majątku - w trybie art. 3 § 1 tej ustawy - na tych samych przedmiotach, jakie następnie objęte zostały przy wykonaniu orzeczenia o przepadku?"udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli osoba, w stosunku do której działa domniemanie prawne z art. 6 § 1 ustawy z dnia 21 I 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późn. zmian.), dowiedziała się w różnych datach o tym, że zarówno zabezpieczenie, jak i egzekucja kary grzywny, przepadku mienia i roszczeń odszkodowawczych narusza jej prawa w odniesieniu do tych samych przedmiotów, to termin z art. 6 § 3 zd. 2 cyt. ustawy należy liczyć od daty wcześniejszej. Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym z dniu 10.VIII.1968 r. powódka żądała zwolnienia od przepadku, orzeczonego w stosunku do jej męża Franciszka G., połowy nieruchomości położonej w Tarnowskich Górach, połowy samochodu marki "Syrena" oraz książeczki oszczędnościowej PKO i innych ruchomości, twierdząc, że nieruchomość i samochód stanowią współwłasność jej i jej męża, natomiast książeczka oszczędnościowa PKO i inne ruchomości wymienione w pozwie stanowią wyłączną jej własność.Sąd Powiatowy w Tarnowskich Górach wyrokiem z dnia 16.IV.1969 r. oddalił powództwo, jako wniesione po upływie terminu z art. 6 § 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późn. zmian.). Sąd ten ustalił, że powódka, już w dniu 26.I.1967 r. dowiedziała się o zajęciu powyższych ruchomości i nieruchomości w celu zabezpieczenia roszczeń cywilnych, kary grzywny i przepadku mienia w stosunku do jej męża Franciszka G.W rewizji od tego wyroku powódka zarzuciła naruszenie cyt. przepisu art. 6 § 3 twierdząc, że termin trzymiesięczny liczy się alternatywnie od dwóch zdarzeń: 1) od daty prawomocnego postanowienia o zabezpieczeniu roszczeń o naprawienie szkody, jak również o zabezpieczeniu grożącego podejrzanemu przepadku majątku lub kary grzywny, albo 2) od daty wszczęcia egzekucji. Sąd I instancji ograniczył się - jak to wynika z motywów zaskarżonego wyroku - do rozważań na okoliczność zabezpieczenia, pomijając przy ustalaniu, czy pozew został wniesiony w terminie ustawowym (drugi człon przepisu: "lub egzekucja"). Z istoty postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu, wydanego w toku śledztwa lub dochodzenia, wynika, że służy ono zabezpieczeniu roszczeń i kar, określonych w § 1 art. 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa. Postanowienie to, opatrzone wzmianką o jego wykonalności, stanowi tytuł wykonawczy (art. 3 § 3 cyt. ustawy). Powódkę może, ale nie musi interesować treść tego postanowienia, a to tym bardziej, że nie wiadomo, jakie sąd karny zajmie stanowisko w sprawie męża powódki oraz czy i w jakiej mierze orzeczenie sądu naruszy prawa powódki. Powódka powołała się przy tym na analogiczny pogląd wyrażony w wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 30.I.1968 r. nr III Cr 27/68. Ponieważ wyrok skazujący męża powódki Franciszka G. zapadł dopiero w dniu 11.V.1968 r., przeto - jej zdaniem - pozew został wniesiony przed upływem terminu z art. 6 § 3 zd. 2 cyt. ustawy.Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 25.VII.1969 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Zgodnie z art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.X.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późn. zmianami) uprawnienie do wytoczenia powództwa o obalenie domniemań z art. 6 § 1 i 2 wygasa po upływie trzech miesięcy od daty dowiedzenia się przez osobę, w stosunku do której działają domniemania, że zabezpieczenie lub egzekucja narusza jej prawa. W związku z zarzutem rewizji powódki, że użycie w tym przepisie słowa "lub" oznacza, że termin do wniesienia pozwu należy liczyć zależnie od wyboru osoby uprawnionej bądź od daty prawomocnego postanowienia o zabezpieczeniu roszczeń o naprawienie szkody, jak również o zabezpieczeniu grożącego podejrzanemu (oskarżonemu) przepadku majątku lub kary grzywny, bądź też od daty wszczęcia egzekucji - należy omówić cel i skutki zabezpieczenia z art. 3 i 4 cyt. ustawy oraz stosunek tego postępowania do postępowania egzekucyjnego.Naczelną zasadą postępowania sądowego zarówno karnego jak i cywilnego, wynikającą z założeń ustrojowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jest zasada ochrony mienia społecznego. Wypływające stąd obowiązki sądów i prokuratur występują ze szczególną wyrazistością tam, gdzie chodzi o ochronę mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa. Podjęte we właściwym czasie i we właściwy sposób działania sądów i prokuratur mogą się przyczynić do pełnej efektywności wydanych wyroków w zakresie naprawienia szkód w tym mieniu oraz w zakresie stanowiącej karę dodatkową dolegliwości ekonomicznej, jaką jest kara grzywny i przepadek majątku. Jest rzeczą oczywistą, że w toku postępowania karnego, nawet przy największej sprawności organów prokuratorskich i sądowych, pomiędzy datą ujawnienia przestępstwa na szkodę mienia społecznego a datą uprawomocnienia się wyroku zasądzającego odszkodowanie oraz orzekającego karę grzywny i przepadek majątku musi upłynąć okres wystarczający do ukrycia składników majątkowych należących do podejrzanego (oskarżonego), z których to roszczenia i kary mogłyby być ściągnięte. Wyrazem troski ustawodawcy o zapobieżenie tego rodzaju oszukańczym machinacjom są przepisy art. 3 i 4 cyt. ustawy. W myśl tych przepisów w każdym wypadku wyrządzenia czynem przestępczym szkody w mieniu społecznym prokurator w toku śledztwa lub dochodzenia, a sąd po wniesieniu aktu oskarżenia może wydać postanowienie o zabezpieczeniu roszczeń o naprawienie szkody, jak również o zabezpieczeniu grożącego podejrzanemu przepadku majątku lub kary grzywny.Zgodnie z art. 747 k.p.c. zabezpieczenie to może polegać na:1)zajęciu ruchomości, wynagrodzenia za pracę albo wierzytelności lub innego prawa;2)obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową lub zastawem wpisanym do rejestru okrętowego;3)ustanowieniu zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej, albo której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu.Każda z tych form zabezpieczenia narusza prawa osoby, w stosunku do której działają domniemania. Rozporządzenie ruchomością dokonane po zajęciu nie ma wpływu na dalszy bieg postępowania (art. 848 k.p.c.); komornik może oddać zajęte ruchomości pod dozór innej osobie bądź też złożyć je do depozytu sądowego lub na przechowanie (art. 855 k.p.c). Zajęcie wynagrodzenia za pracę powoduje, że w stosunku do egzekwującego wierzyciela nieważne są rozporządzenia wynagrodzeniem przekraczającym część wolną od zajęcia (art. 885 k.p.c.). Podobne są również skutki zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego (art. 893 k.p.c.). Ustanowienie hipoteki przymusowej (art. 245 pr. rzecz. w związku z art. III pkt 3 przep. wprow. k.c.) powoduje, że ewentualne zbycie tej nieruchomości lub obciążenie jej nie będzie miało wpływu na późniejsze przekształcenie tej hipoteki przymusowej kaucyjnej w hipoteką przymusową zwykłą. Wreszcie złożenie do zbioru dokumentów nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej albo której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu, postanowienia o zakazie zbywania lub obciążania nieruchomości ma wszelkie skutki wpisu w księdze wieczystej (art. LIX przep. wprow. pr. rzecz. i pr. o ks. wiecz. w związku z art. III pkt 4 przep. wprow. k.c.), wobec czego późniejsze zbycie lub obciążenie tej nieruchomości pozbawione jest skutków prawnych wobec wierzyciela. Każdy zatem z tych sposobów zabezpieczenia - a podobne zasady obowiązują również w postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ustawa z dnia 17.VI.1966 r. Dz. U. Nr 24, poz. 151) - wprowadza określone ograniczenia uprawnień osoby, w stosunku do której działają domniemania w zakresie rozporządzania rzeczą lub prawem majątkowym, dotkniętymi zabezpieczeniem.W ten sposób, uniemożliwiając tejże osobie zmianę stanu, w jakim te rzeczy lub prawa się znajdują w chwili wykonania postanowienia o zabezpieczeniu, zabezpieczenie gwarantuje skuteczne przeprowadzenie egzekucji na podstawie przyszłego prawomocnego orzeczenia i uniemożliwia pozbawienie wierzyciela jego roszczenia (por. orzeczenie SN z dnia 28.XI.1961 r. 2 CZ 167/61 - OSNCP 63/6/119). Tak więc zabezpieczenie roszczeń spełnia służebną rolę wobec postępowania egzekucyjnego, któremu gwarantuje spełnienie jego zadania (por. E. Wengerek: Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, str. 19) i wskutek tego, jeżeli po uzyskaniu tytułu egzekucyjnego wierzyciel przystąpi do egzekucji z tych rzeczy lub praw, organ egzekucyjny nie ma potrzeby ponawiać tych czynności, które zostały dokonane w ramach zabezpieczenia (np. zajęcia), ale przystępuje wprost do dalszych czynności egzekucyjnych.Wprawdzie przepisy art. 3 § 1 i 4 § 1 cyt. ustawy z dnia 21.I.1958 r. stwierdzają, że prokurator lub sąd może wydać postanowienie o zabezpieczeniu, jednakże regułą jest, że w sprawach wymienionych w tych przepisach postanowienia takie są wydawane. W konkretnym wypadku może jednak powstać sytuacja, że albo postanowienia tego wcale nie wydano, albo też wydane postanowienie nie zostało wykonane, albo wreszcie wykonano je w ten sposób, że osoba, w stosunku do której działają domniemania, dowiedziała się o wszczęciu egzekucji na podstawie prawomocnego wyroku wcześniej niż o zabezpieczeniu. Na wypadek takiej sytuacji art. 6 § 3 zd. 2 cyt. ustawy przewiduje, że termin do wytoczenia powództwa biegnie od daty dowiedzenia się przez tę osobę, iż egzekucja narusza jej prawa, i to tłumaczy użycie w tym przepisie zwrotu: "zabezpieczenie lub egzekucja".Przepis art. 6 § 3 zd. 2 zmierza do przyspieszenia rozstrzygnięcia kwestii prawa własności rzeczy i praw majątkowych objętych domniemaniem - w interesie ochrony mienia społecznego - i dlatego wprowadza krótki i rygorystyczny termin prekluzyjny. Z chwilą dowiedzenia się przez osobę, w stosunku do której działają domniemania, że choćby jedna z czynności, o których mowa w tym przepisie, narusza w jakikolwiek sposób jej prawa, rozpoczyna się bieg terminu prekluzyjnego, i to z takim skutkiem, że po jego upływie uprawnienie do wytoczenia powództwa wygasa. Przepis ten nie uzależnia początku biegu terminu od oceny przez osobę zainteresowaną stopnia naruszenia jej praw oraz od oceny prawdopodobieństwa wyroku zasądzającego odszkodowanie i orzekającego karę grzywny i przepadek.Przyjęcie wykładni sugerowanej przez powódkę w jej rewizji i wyrażonej w wyroku wydanym przez Sąd Wojewódzki w innej sprawie prowadziłoby do wyników sprzecznych z zasadami logicznego rozumowania, albowiem uprawnienie do wytoczenia powództwa - które już wygasło po upływie trzech miesięcy od daty dowiedzenia się przez osobę, w stosunku do której działają domniemania, że zabezpieczenie narusza jej prawa - odżywałoby na nowo po wszczęciu egzekucji, i to wskutek pogorszenia się sytuacji prawnej tej osoby, wobec zapadnięcia już prawomocnego wyroku skazującego na karę grzywny i przepadek oraz zasądzającego odszkodowanie. Dlatego też należy uznać, że jednorazowe wygaśnięcie uprawnienia do wytoczenia powództwa z art. 6 § 3 zd. 1 z powodu bezskutecznego upływu trzymiesięcznego terminu do jego wniesienia od daty którejkolwiek z czynności wymienionych w zd. 2 tego przepisu jest nieodwracalne, gdyż taka jest istota i cel tego rodzaju terminów zawitych. Odmienna wykładnia byłaby sprzeczna z zasadami wskazanymi w art. 4 k.c., gdyż przekreślałaby dążność ustawodawcy do skutecznej ochrony mienia społecznego, której wyrazem są przepisy cyt. ustawy z dnia 21.I.1958 r.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.