V PZP 3/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: W. Dębicka, A. Filcek, T. Kasiński, J. Knap (sprawozdawca), S. Rejman, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Jaki dzień należy uważać za dzień «ustania zatrudnienia» w rozumieniu art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105)?" i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwaliłi postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Za dzień ustania zatrudnienia w rozumieniu art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 20, poz. 105) należy uważać dzień, w którym pracownik faktycznie zaprzestał wykonywania pracy narażającej go na powstanie choroby zawodowej. Uzasadnienie faktyczneIPrzepisy art. 48 w związku z art. 50 i 51 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych określają zasady czasowego zasięgu stosowania tej ustawy. Według ustalonego w nich kryterium odnoszącego się do chorób zawodowych przewidziane w ustawie świadczenia przysługują w razie stwierdzenia po dniu 31.XII.1975 r. uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą zawodową. Jak to przekonywająco wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.III.1977 r. sygn. III PR 3/77 (OSNCP 1977, z. 11, poz. 224), stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu oraz jego związek z chorobą zawodową ustalają komisje lekarskie do spraw inwalidztwa i zatrudnienia (art. 36 wymienionej ustawy).Od zasady ustanowionej w art. 48 ust. 1 zd. 2 został wprowadzony w tym przepisie in fine wyjątek odsyłający do treści art. 48 ust. 3. Ten ostatni przepis ma brzmienie następujące: "Do spraw o świadczenia z tytułu uszczerbku na zdrowiu stwierdzonego po wejściu w życie ustawy, a spowodowanego chorobą zawodową powstałą w zatrudnieniu narażającym na tę chorobę, które ustało przed wejściem w życie ustawy, stosuje się przepisy obowiązujące w dniu ustania tego zatrudnienia".Przy stosowaniu przytoczonego przepisu wyłoniły się wątpliwości w kwestii, co należy rozumieć przez użyte w nim określenie "dzień ustania zatrudnienia" narażającego na chorobę zawodową.IIPojęcie zatrudnienia narażającego na chorobę zawodową staje się w pełni zrozumiałe wtedy, kiedy ma się na uwadze wykonywanie pracy w sytuacji faktycznej stwarzającej zagrożenie chorobowe, nie zaś trwanie zatrudnienia utożsamianego ze stosunkiem pracy. Jeżeli bowiem w trakcie kontynuowania stosunku pracy pracownik dotychczas narażony na powstanie choroby zawodowej przy wykonywaniu pracy w jakimś czasie traci styczność z czynnikami wywołującymi tę chorobę, to przestaje on wykonywać zatrudnienie narażające na chorobę zawodową. Powstanie choroby zawodowej nie wykazywałoby żadnego związku z charakterem zatrudnienia, gdyby je łączyć z samym pozostawaniem w stosunku pracy, chociażby dotyczyło to tylko okresu pobierania zasiłku chorobowego. Tymczasem sformułowanie przepisu art. 48 ust. 3 ustawy eksponuje wykonywanie zatrudnienia, skoro mówi o chorobie zawodowej powstałej w zatrudnieniu narażającym na tę chorobę.Ten kierunek wykładni znajduje wyraźne potwierdzenie w definicji chorób zawodowych, którą zawiera przepis § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 45, poz. 271). Zgodnie z tym przepisem, za choroby zawodowe uważa się choroby określone w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia, jeżeli spowodowane zostały wykonywaniem zatrudnienia w warunkach narażających na ich powstanie. Wykonywanie zatrudnienia w warunkach podanych w tym przepisie to właśnie faktyczne świadczenie pracy.Pojęcia "zatrudnienie" nie można identyfikować z więzią prawną, w ramach której ono się urzeczywistnia. Terminu "zatrudnienie" zwykło się używać dla określenia stanów faktycznych. W tym sensie stanowi o zatrudnieniu przepis art. 22 § 1 k.p., nakładając na zakład pracy obowiązek faktycznego zatrudnienia pracownika, czyli umożliwienia mu wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz zatrudniającego go zakładu.Dlatego nie można podzielić poglądu, który uzależnia zastosowanie ustawy od zdarzenia prawnego, jakim jest ustanie stosunku pracy, gdyż data rozwiązania stosunku pracy nie ma żadnego związku z powstaniem choroby zawodowej. Stosunek pracy może pozostać nie rozwiązany przez długi czas od zaprzestania pracy w warunkach narażających na powstanie choroby zawodowej, np. w razie przeniesienia pracownika do innej pracy nie narażającej go na działanie czynnika, który wywołał objawy choroby zawodowej (art. 217 § 2 k.p.).Bez istotnego znaczenia dla rozważanego zagadnienia prawnego są również częste przypadki rozwiązania stosunku pracy po upływie okresu pobierania zasiłku chorobowego. W okresie korzystania z tego zasiłku pracownik faktycznie nie wykonuje żadnego zatrudnienia, co wcale nie musi oznaczać, że nie pozostaje on w tym czasie w stosunku pracy. W stanie objętym hipotezą art. 10 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188) wypłata zasiłku chorobowego może być przedłużona na dalszy czas leczenia do trzech miesięcy po upływie okresu pobierania zasiłku. Taka przypadkowa okoliczność mogłaby w tych samych stanach faktycznych decydować na gruncie art. 48 ust. 3 o zastosowaniu przepisów raz nowej i raz starej ustawy wypadkowej, gdyby przyjąć koncepcję, że przez dzień ustania zatrudnienia trzeba rozumieć dzień, w którym ustało prawo do zasiłków z ubezpieczenia społecznego. Jeżeli bowiem spośród dwóch pracowników, którzy w tym samym czasie zaprzestali wykonywać zatrudnienie narażające na powstanie choroby zawodowej, jeden korzystał w przedłużonym okresie z prawa do zasiłku chorobowego i pobierał go jeszcze w 1976 r., drugi - wyczerpał prawo do tego świadczenia przed 1.I.1976 r., to według wskazanego założenia do pierwszej z tych osób miałaby zastosowanie nowa ustawa wypadkowa, a do drugiej - ustawa z dnia 25 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych w razie wypadków przy pracy. W rzeczywistości zaś nie sposób zaakceptować założenia prowadzącego do wniosku, że pracownicy, którzy podczas zatrudnienia w jednym zakładzie pracy faktycznie i ostatecznie zaprzestali w tym samym czasie wykonywać pracę w warunkach narażających na powstanie określonej choroby zawodowej, mieliby z tytułu tej choroby i np. przy tej samej grupie inwalidztwa otrzymać świadczenia różne każdy według przepisów innej ustawy, z tej tylko przyczyny, że rozwiązanie stosunku pracy po upływie okresu pobierania zasiłku chorobowego nastąpiło po 1 stycznia 1976 r. lub przed tym dniem.Z podanych przyczyn nie można również uznać przepisu art. 8 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin za przydatny dla wykładni art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - jak to przyjął Sąd Najwyższy w wymienionym na wstępie orzeczeniu z dnia 29.III.1977 r. sygn. III PR 3/77. Ten pierwszy przepis bowiem, wydany w celu określenia zatrudnienia wymaganego do nabycia prawa do świadczeń z ustawy o p.z.e., nie dotyczy kwestii międzyczasowego stosowania ustaw wypadkowych, a z istoty założenia, któremu służy, musi on nawiązywać do okresów pozostawania w stosunku pracy pracownika, o jakim mowa w art. 5 ust. 1 ustawy o p.z.e.W konsekwencji powyższych rozważań Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.