IV CR 349/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: J. Majorowicz (sprawozdawca), Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Tadeusza B. przeciwko Marii J. o zakaz przechodu i przegonu na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Żywcu z dnia 20 stycznia 1979 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Żywcu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Tadeusz B. wniósł o zakazanie pozwanej Marii J. przechodu i przegonu bydła przez parcelę gruntową nr 7889 i wykonywanie jakichkolwiek aktów na parceli stanowiącej jego własność.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, twierdząc, że przechodziła i przepędzała bydło od dłuższego czasu, że na gruncie stanowiącym własność powoda była droga, której nie uwzględniono, prawdopodobnie przez przeoczenie, w postępowaniu scaleniowym, jakie miało miejsce z końcem 1976 r.Sąd Rejonowy w Żywcu wyrokiem z dnia 28 stycznia 1979 r. powództwo uwzględnił. Sąd ustalił, że w wyniku prawomocnej decyzji wydanej w postępowaniu scaleniowym powód otrzymał sporną parcelę nr 7889, przy czym w postępowaniu tym nie została uwzględniona na tej parceli służebność przechodu i przegonu na rzecz pozwanej.Zdaniem Sądu Rejonowego pozwana wprawdzie nie podniosła zarzutu zasiedzenia, jednakże gdyby taki zarzut został podniesiony, to i tak nie można by było go uwzględnić, skoro od 1976 r. nie upłynął wystarczający okres do nabycia służebności przez zasiedzenie.Grunty w wyniku scalenia są nabywane w sposób pierwotny, bez obciążeń służebności, jeśli takich służebności decyzja scaleniowa nie przewiduje.Brak również, zdaniem Sądu Rejonowego, podstawy do zastosowania do żądania powoda art. 5 k.c. Pozwana, jeżeli nie ma dostępu do swojej parceli, może w każdej chwili wystąpić do sądu o ustanowienie drogi koniecznej.Od powyższego wyroku wniosła rewizję pozwana, zarzucając brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz obrazę art. 5 k.c.Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, w związku z czym zagadnienie to przekazał w trybie art. 391 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Sprowadza się ono do następującego pytania: czy w sprawie z powództwa negatoryjnego właściciela nieruchomości, powstałej w wyniku scalenia, można skutecznie powołać się na nabycie przez zasiedzenie służebności gruntowej w okresie przed scaleniem gruntu?Uzasadnienie prawnePrzyjmując sprawę do rozpoznania, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawą uwzględnienia przez Sąd Rejonowy powództwa był pogląd, wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że po wydaniu przez organ administracji decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia nie jest możliwe powoływanie się na nabycie przed scaleniem gruntów służebności w drodze zasiedzenia. Należy zważyć, że pogląd taki został wyrażony przez Sąd Najwyższy na tle poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 31 lipca 1923 r. o scaleniu gruntów w orzeczeniu z dnia 28 lutego 1950 r. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można powoływać się na zasiedzenie, oparte na posiadaniu przed scaleniem gruntu, gdyż parcela przyznana danej osobie w postępowaniu scaleniowym zastępuje grunt, który stanowił jej własność lub był w jej posiadaniu w chwili scalenia. Pogląd ten spotkał się w nauce prawa z krytyką. Nie podziela go również skład orzekający w niniejszej sprawie. Zgodnie z utrwalonym już w orzecznictwie oraz w nauce prawa stanowiskiem nowa ustawa obdarzyła decyzję administracyjną kończącą postępowanie scaleniowe podwójnym skutkiem: konstytutywnym i deklaratywnym. Stosownie bowiem do art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13) decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów stanowi tytuł do ujawnienia nowego stanu własności w księgach wieczystych, jednakże nie przesądza tytułu własności.Konstytutywny charakter ma ta decyzja jedynie w zakresie oznaczenia przedmiotu komasacji, nadając nowym działkom oznaczony kształt przez określenie ich granic. Deklaratywny charakter tej decyzji polega na tym, że zgodnie z przyjętą w ustawie zasadą zawiera ona jedynie domniemanie prawdziwości zapisu w rejestrach ewidencji, działające tylko w toku postępowania, ponieważ - jak już wskazano wyżej - oparta na tym domniemaniu decyzja kończąca postępowanie nie przesądza tytułu własności. W konsekwencji skutkiem konstytutywnym w rozumieniu art. 16 ust. 1 ustawy scaleniowej obdarzone są, jak to trafnie podkreślono w nauce prawa, tylko te postanowienia władzy scaleniowej, które nie powodują utraty uprawnień względem przedmiotu scalenia, jeśli uprawnień tych nie można było dochodzić w toku postępowania scaleniowego przed organem przeprowadzającym to postępowanie. Prowadzi to z kolei do następnego wniosku, że wykładnia art. 16 ust. 1 zdanie 2 ustawy powinna być szeroka, zgodnie z istotną rangą tego przepisu, a więc że scalenie nie tylko nie przesądza tytułu własności, ale nie ma również wpływu na charakter posiadania, a więc dobrą czy złą wiarę posiadacza ani na bieg zasiedzenia.Za powyższą wykładnią przemawia przyjęta w ustawie zasada, że scalenie gruntów ma na celu przede wszystkim usprawnienie gospodarki rolnej przez połączenie scalonych gruntów w jeden obszar, a następnie przeprowadzenie nowego podziału zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki. Z tych też względów ustawodawca uznał za miarodajne wpisy do ewidencji gruntów, nie przyznając organom administracyjnym przeprowadzającym scalenie prawa ustalania stanu prawnego.W świetle powyższych rozważań należy uznać za dopuszczalne dochodzenie w drodze sądowej - po uprawomocnieniu się decyzji - ustalenia, że osoba wskazana w tej decyzji nie była właścicielem wszystkich działek przedscaleniowych, ponieważ prawo własności do tych działek nabył przedtem w drodze zasiedzenia posiadacz samoistny.Należy przy tym zaznaczyć, że aczkolwiek ustawa o scaleniu i wymianie gruntów nie zawiera żadnych przepisów w przedmiocie ciągłości posiadania, niemniej jednak ciągłość taką należy założyć, skoro scalenie gruntów odbywa się na zasadzie posiadania.Skoro więc mimo przeprowadzenia scalenia dopuszczalne jest dochodzenie w postępowaniu sądowym prawa własności nabytego przez zasiedzenie, powstaje z kolei pytanie, które wiąże się ze sprawą niniejszą, a mianowicie czy w drodze sądowej można dochodzić ustalenia przez zasiedzenie służebności gruntowej lub też czy można skutecznie powołać się na takie zasiedzenie w sprawie z powództwa negatoryjnego właściciela gruntu powstałej w wyniku scalenia.Sprawa służebności gruntowych została uregulowana w art. 9 ustawy. Stosownie do tego przepisu służebności gruntowe ciążące na gruntach poddanych scaleniu lub wymianie znosi się bez odszkodowania, jeżeli utraciły one wszelkie znaczenie dla nieruchomości władnącej. Służebności te określa się w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów.Z treści tego przepisu wynika, że jedną z ustawowych przesłanek zniesienia danej służebności gruntowej jest oznaczenie jej w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów, czyli a contrario służebności gruntowe nie określone w powołanej decyzji pozostają w mocyW rozpoznawanej sprawie, jak wynika z ustaleń Sądu Rejonowego, służebność gruntowa, na którą powołuje się pozwana, nie została określona w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia. Skoro więc - jak już wyżej zaznaczono - art. 16 ust. 1 omawianej ustawy należy wykładać w tym sensie, że scalenie lub wymiana gruntu nie ma wpływu również na charakter posiadania ani też na bieg zasiedzenia, prowadzi to w konsekwencji do wniosku, że w sytuacji, gdy w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów nie określono służebności gruntowej, jako podlegającej zniesieniu bez odszkodowania, osoba, która korzystała z trwałego i widocznego urządzenia na nieruchomości powstałej w wyniku scalenia lub wymiany, może w drodze sądowej domagać się ustalenia, że służebność taką nabyła przed scaleniem lub wymianą, jak również może zarzut zasiedzenia podnieść w sprawie z powództwa negatoryjnego właściciela takiej nieruchomości.Do biegu terminu zasiedzenia, który upłynąłby dopiero po wydaniu decyzji o zatwierdzeniu scalenia, zalicza się również okres przed dokonaniem scalenia lub wymiany.W świetle powyższych założeń, skoro Sąd Rejonowy, wychodząc z innych założeń, ewentualnego prawa pozwanej do służebności gruntowej na nieruchomości powoda nie rozważał, zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać temu Sądowi do ponownego rozpoznania.