III CZP 27/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, A. Gola, K. Olejniczak, K. Piasecki (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 kwietnia 1979 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy wkłady członkowskie dłużników posiadane w pracowniczych kasach zapomogowo-pożyczkowych podlegają egzekucji, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wkłady umieszczone na rachunku osobistym członka pracowniczej kasy zapomogowo-pożyczkowej związku zawodowego podlegają egzekucji według stosowanych odpowiednio przepisów art. 889 i nast. k.p.c. o egzekucji z rachunków bankowych oraz art. 39 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. - prawo bankowe (Dz. U. Nr 20, poz. 108). Uzasadnienie faktyczneRozważane zagadnienie nie jest bezpośrednio i samoistnie uregulowane w przepisach obowiązującego prawa cywilnego materialnego i procesowego. Status prawno-regulaminowy "pracowniczej kasy zapomogowo-pożyczkowej związku zawodowego" określa ramowy regulamin pracowniczych kas zapomogowo-pożyczkowych związków zawodowych obowiązujących od dnia 1.VII.1973 r., ustalony uchwałą IV Plenum Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 24 maja 1973 r. w sprawie dalszego rozwoju pracowniczych kas zapomogowo-pożyczkowych i zmian w ramowym regulaminie PKZP ("Biuletyn CRZZ" z 1973 r. Nr 8, poz. 48). W celu scharakteryzowania tego statusu prawnego niezbędne jest przytoczenie następujących postanowień wspomnianego regulaminu. PKZP jest agendą związku zawodowego, w działalności swej kieruje się przepisami statutu związku, ramowego regulaminu PKZP oraz uchwałami i wytycznymi nadrzędnych instancji, które są dla niej obowiązujące. Pracownik przyjęty w poczet członków PKZP jest obowiązany wpłacić wpisowe w wysokości 1 % sumy miesięcznego zarobku brutto i wpłacać miesięczny wkład członkowski na fundusz oszczędnościowo-pożyczkowy w wysokości ustalonej w regulaminie kasy, może zaś korzystać z pożyczek oraz z innych form pomocy prowadzonych przez kasę. Skreślenie z listy członków PKZP następuje na żądanie członka PKZP, w razie rozwiązania stosunku pracy i w razie jego śmierci. W razie przejścia na emeryturę (rentę) członek PKZP zachowuje pełne prawa członkowskie, jeśli pozostanie członkiem związku zawodowego i pozostawi co najmniej 50 % swoich wkładów. Na środki finansowe PKZP składają się różne własne fundusze. Fundusz "A" powstaje z wkładów członkowskich i jego celem jest gromadzenie oszczędności członków PKZP i udzielenie pożyczek gotówkowych. Wkłady członkowskie w wysokości i w terminie ustalonych w regulaminie kasy potrącane są członkom PKZP z ich wynagrodzenia. Kwoty te zapisuje się na rachunek osobisty członka. Wkłady członkowskie nie są oprocentowane. Kasy zapomogowo-pożyczkowe, działając na zasadach społecznych i "samopomocowych", poważnie odciążają środki państwowe kierowane na udzielenie kredytu pracownikom zakładów pracy. Bezpośrednim ich celem jest propagowanie oszczędności i gospodarności, udzielanie członkom pomocy materialnej, wychowywanie członków w duchu koleżeństwa, niesienie wzajemnej pomocy i ponoszenie solidarnej odpowiedzialności. Częściowe wycofanie wkładów w gotówce może nastąpić tylko wtedy, gdy członek nie ma w kasie zadłużenia. W razie skreślenia z listy członków wkłady członkowskie, po potrąceniu nie spłaconych zadłużeń, podlegają zwrotowi w określonych terminach. Fundusz "B" powstaje z dotacji organizacji związkowych i z odsetek od lokaty wolnych środków na książeczce oszczędnościowej PKO. Fundusz "C" powstaje m. in. z wpłat wpisowego. Fundusze PKZP przechowuje się na rachunkach bieżących i książeczkach oszczędnościowych w PKO.W razie skreślenia z listy członków kasy członka posiadającego zadłużenie niższe od stanu wkładów, zadłużenie to podlega spłacie przez potrącenie z wkładów. W razie niemożności ściągnięcia zadłużenia zarząd PKZP powinien wystąpić za pośrednictwem rady zakładowej z wnioskiem do zarządu głównego związku zawodowego o udzielenie pełnomocnictwa procesowego i skierować sprawę przeciwko dłużnikowi i poręczycielom na drogę sądową. W wypadku śmierci członka PKZP jego zadłużenie nie podlega spłacie przez poręczycieli. Zapłaty tego zadłużenia, po potrąceniu wkładów, należy dochodzić do spadkobierców zmarłego, w razie zaś trudności w ściągnięciu należy zadłużenie umorzyć, pokrywając sumę zadłużenia z funduszu rezerwowego "C".W świetle tego uregulowania odnoszącego się do stosunków łączących członka z kasą zapomogowo-pożyczkową wymagają podkreślenia takie swoistości, jak to, że: uczestnictwo w kasie jest związane ze stosunkiem pracy; jest to jedna z form oszczędności społecznych; członek kasy posiada rachunek osobisty, na który wpisuje się wkłady członkowskie; członek może wycofać część wkładów; dług powstały po stronie członka w związku z pożyczką jest traktowany jako wierzytelność cywilnoprawna i może być dochodzony na drodze sądowej. Kasy zapomogowo-pożyczkowe spełniają ważną funkcję w systemie kredytowania potrzeb ludzi pracy.Z punktu widzenia rozważanego zagadnienia o charakterze procesowym istotne znaczenie ma okoliczność, że stosunek wzajemny między członkiem a pracowniczą kasą zapomogowo-pożyczkową nie nadaje kasie uprawnień tego rodzaju, które by wyłączały dopuszczalność dysponowania przez członka swoim wkładem. Tytuł prawny do wkładu przysługuje wyłącznie członkowi. Wkład jego nie jest wyłączony z obrotu. Tego stanu rzeczy nie zmienia w szczególności fakt, że wkłady członków kasy służą interesowi społecznemu, zbiorowości pracowników. Wkłady z racji swojej istoty cywilnoprawnej stanowiące oszczędności wchodzą w skład majątku poszczególnej osoby i stanowią o jej możności zadośćuczynienia roszczeniom pieniężnym wierzycieli.Żaden z przepisów obowiązującego prawa nie wyłącza wprost egzekucji z wkładów oszczędnościowych w pracowniczych kasach zapomogowo-oszczędnościowych. Nie uzasadnia takiego wyłączenia także sam charakter prawny wkładu i przepisy prawa cywilnego mające do niego zastosowanie. Również ograniczenia o charakterze czasowym co do wycofania wkładu oszczędnościowego - w razie skreślenia z listy członków - zawarte w regulaminie kasy zapomogowo-pożyczkowej, nie mogą stanowić podstawy do przyjęcia ograniczeń w zakresie egzekucji. Ograniczenia regulaminowe bowiem mają charakter techniczno-organizacyjny dotyczący funkcjonowania kasy i dokonywania przez nią operacji finansowych.Z punktu widzenia cywilnoprawnego stosunek łączący pracowniczą kasę zapomogowo-pożyczkową z jej członkiem nie może być bez reszty zakwalifikowany jako typowa umowa rachunku bankowego (art. 725 k.c.) ze względu na różnicę charakteru funkcji kasy zapomogowo-pożyczkowej i rachunku bankowego. Jednakże ta okoliczność nie stoi na przeszkodzie temu, aby stosować w zakresie prawa procesowego odpowiednio przepisy procesowe regulujące egzekucję z rachunków bankowych (art. 889-894 k.p.c.).W wyniku odpowiedniego stosowania art. 889 k.p.c. należy przyjąć w rozważanym zakresie, że w celu dokonania egzekucji z wkładu członka w pracowniczej kasie zapomogowo-pożyczkowej związku zawodowego komornik przesyła do odpowiedniego związku zawodowego, którego agendą jest kasa, zawiadomienie o zajęciu wierzytelności pieniężnej dłużnika wynikającej z posiadania wkładu w kasie zapomogowo-pożyczkowej do wysokości należności będącej przedmiotem egzekucji i wzywa, aby nie dokonywał wypłat z rachunku bez zgody komornika do wysokości zajętej wierzytelności, lecz przekazał bezzwłocznie zajętą kwotę na pokrycie należności. Jednakże ze względu na swoisty status prawny i społeczny kasy zapomogowo-pożyczkowej należy wyłączyć stosowanie w szczególności przepisu art. 887 § 1 k.p.c. (art. 893 k.p.c.), zgodnie z którym z mocy samego zajęcia wierzyciel może wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika. Wymaga przy tym podkreślenia, że wspomniane zajęcie wkładu i zaspokojenie z niego egzekwowanego dłużnika nie może w żadnym wypadku prowadzić do skreślenia egzekwowanego dłużnika z kasy zapomogowo-pożyczkowej.Okoliczność jednak, że w rozważanym wypadku chodzi w istocie rzeczy o wkłady oszczędnościowe, uzasadnia potrzebę rozważenia, czy w drodze analogii do wkładów oszczędnościowych ulokowanych w pracowniczych kasach zapomogowo-pożyczkowych nie należy stosować art. 39 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. - prawo bankowe (Dz. U. Nr 20, poz. 108), który przewiduje ograniczenia egzekucji z wkładów oszczędnościowych złożonych w Powszechnej Kasie Oszczędności i innych bankach państwowych i spółdzielniach oszczędnościowo-pożyczkowych. Z mocy tego przepisu wolna od zajęcia zarówno sądowego, jak i administracyjnego jest kwota 5000 zł (patrz także art. 8 § 1 pkt. 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 24, poz. 151).Zagadnienie to należy rozstrzygnąć w sensie pozytywnym. Jeżeli bowiem weźmie się pod uwagę podobną jak w pozostałych wypadkach funkcję oszczędności w ramach działalności związków zawodowych i racje, które uzasadniają zwolnienie od egzekucji w wypadkach określonych w art. 39 prawa bankowego - w postaci niepodważenia zaufania do określonych form oszczędzania, to w konsekwencji również, gdy chodzi o wkłady w pracowniczych kasach zapomogowo-pożyczkowych związków zawodowych, należy przyjąć w drodze analogii ograniczenie egzekucji wynikające z przepisów prawa bankowego. Nieuzasadnione byłoby bowiem stawianie w gorszej sytuacji wkładów w pracowniczych kasach zapomogowo-pożyczkowych.Na przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne należy zatem odpowiedzieć w sposób określony w sentencji uchwały. Za taką wykładnią prawa przemawiają także przytoczone wyżej względy społeczne dotyczące kas zapomogowo-pożyczkowych związków zawodowych.