V PZP 11/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Rejman. Sędziowie: A. Filcek, W. Formański, T. Kasiński (współsprawozdawca), J. Knap (sprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. ZaziemskiSentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Janiny Mostkowskiej-Długosz, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i do podjęcia uchwały zawierającej odpowiedz na następujące pytanie prawne:Czy przewidziane w art. 87 § 3 i 4 k.p. ograniczenia wysokości dopuszczalnych potrąceń z wynagrodzenia za pracę wyłączają stosowanie w tym zakresie ograniczeń egzekucji zawartych w art. 833 i 1083 k.p.c.?po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następująca zasadę prawną:Uzasadnienie faktycznePrzy stosowaniu przepisów art. 87 § 3 i 4 k.p. wyłoniły się w praktyce wątpliwości. Powstają one głównie na tle spotykanego poglądu, że funkcje przytoczonych przepisów wyczerpuje się w ustaleniu granic wynagrodzenia za pracę, poniżej których nie można dokonywać jakichkolwiek potrąceń, i w zapewnieniu przez to pracownikowi nieodzownego minimum tego wynagrodzenia wolnego od wszelkich potrąceń - podobnie jak to miało miejsce w okresie obowiązywania art. 21 rozporządzenia Pr. RP z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz art. 38 rozporządzenia Pr. RP z tego dnia o pracę robotników. Ma to oznaczać, że przepisy art. 87 § 3 i 4 k.p., stanowiąc lex specialis w stosunku do przepisów art. 833 i 1083 k.p.c. w przedmiocie określenia dolnego pułapu wynagrodzenia za pracę, wolnego od potrąceń, nie derogują jednak tych ostatnich przepisów. Nadal zatem miałyby obowiązywać ograniczenia egzekucji z wynagrodzenia za pracę unormowane w art. 833 i 1083 k.p.c. z tym, że zgodnie z dyspozycjami art. 87 § 3 i 4 k.p. egzekucja świadczeń niealimentacyjnych nie może przewyższać połowy, a egzekucja alimentów - 3/5 wynagrodzenia za pracę.IStanowisko to nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach prawa. W szczególności nie da się podzielić zapatrywania, jakoby unormowania kodeksu pracy o granicach potrąceń z wynagrodzenia za pracę dawały jedynie dodatkową, uzupełniającą ochronę tego wynagrodzenia obok wynikającej z przepisów art. 833 i 1083 k.p.c.Kodeks pracy jest podstawowym aktem prawnym, który określa prawa i obowiązki pracowników i służy umacnianiu socjalistycznych stosunków pracy (art. 1 k.p.). Kodeks ten w dziale trzecim zatytułowanym "Wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia" zamieścił specjalny rozdział (II) poświęcony "ochronie wynagrodzenia za pracę". W przeciwieństwie do art. 21 i 38 zacytowanych na wstępie rozporządzeń z 16 marca 1928 r., przepisy art. 87-89 tego rozdziału nie ograniczają się do ustalenia górnej granicy potrąceń. Przepis art. 87 k.p. wprowadził odmienne od przyjętych w kodeksie postępowania cywilnego zróżnicowane zakresy potrąceń. Nadto ustanowił własną kolejność potrąceń z poszczególnych tytułów oraz samodzielnie przewidział kwoty wynagrodzeń wolne od wszelkich dopuszczalnych potrąceń z tytułów wymienionych w § 1 pkt 2-4 tego przepisu - a więc poza alimentacyjnym - udzielając w § 6 upoważnienia ustawowego do określenia tych kwot przez Radę Ministrów po porozumieniu z CRZZ.W przepisach art. 87 § 3 i 4 k.p. unormował granice potrąceń z wynagrodzenia za pracę. Na podstawie art. 87 § 6 k.p. wydane zostało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie kwot wynagrodzenia za pracę wolnych od potrąceń z innych tytułów niż świadczenia alimentacyjne (Dz. U. Nr 37, poz. 217). Zgodnie z brzmieniem § 1.1. tego rozporządzenia wolna od potrąceń jest kwota wynagrodzenia za pracę w wysokości: 1) 1.200 zł miesięcznie - przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne, 2) 800 zł miesięcznie - przy potrącaniu udzielonych pracownikowi zaliczek pieniężnych i 3) 1.100 zł miesięcznie - przy potrącaniu kar pieniężnych przewidzianych w art. 108 k.p.Przepis art. 87 k.p. poddał w § 5 egzekucji do pełnej wysokości - lecz w tym rozmiarze tylko na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych - udział członka spółdzielni pracy w części nadwyżki bilansowej przeznaczonej do podziału pomiędzy członków spółdzielni.Jest to wyjątek od zasady, wyrażonej w art. 124 § 2 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) w brzmieniu nadanym temu przepisowi ustawą z dnia 17 grudnia 1974 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 47, poz. 281) i zapewniającej udziałowi członka spółdzielni pracy w podziale czystej nadwyżki bilansowej korzystanie z ochrony przewidzianej w kodeksie pracy dla wynagrodzenia za pracę, oraz uregulowanie odmienne od przyjętego w art. 833 § 3 k.p.c. Przepis art. 87 § 5 k.p. taką samą regulacją objął nagrodę zakładowego funduszu nagród. Art. 88 k.p. wprowadził nowość, polegającą na dopuszczeniu dokonywania przez uspołeczniony zakład pracy, przy zachowaniu zasad określonych w art. 87 k.p., potrąceń na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych bez postępowania egzekucyjnego na podstawie przedłożonego przez wierzyciela tytułu wykonawczego, zastrzegając określone wyjątki od tej zasady. Zasadę potrąceń bezegzekucyjnych z podanymi wyjątkami kodeks pracy w art. 89 odniósł z nakazem odpowiedniego jej stosowania do potrąceń z wynagrodzenia za pracę należności zasądzonych od pracownika na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej. Ten nowy tryb bezegzekucyjnego zaspokajania z wynagrodzenia za pracę wskazanych wierzytelności zmierza do podniesienia sprawności i skuteczności egzekucji z wynagrodzenia za pracę przez przeciwdziałanie tworzeniu się zaległości w należnościach ulegających przymusowemu zaspokojeniu, zwłaszcza w należnościach alimentacyjnych preferowanych społecznie, i przez eliminowanie w ten także sposób konieczności dokonywania potrąceń na zaległe świadczenia aż po górną granicę dopuszczalności.Przepisy art. 21 i 38 powoływanych wyżej rozporządzeń z dnia 16 marca 1928 r., upoważniające do potrącenia z wynagrodzenia pracownika "sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych i egzekucyjnych", odsyłały wprost do przepisów kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. oraz ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 45, poz. 279; zm. Dz. U. z 1969 r., Nr 32, poz. 272, z 1971 r. Nr 8, poz. 92, z 1972 r. Nr 49, poz. 317 i 1974 r. Nr 23, poz. 138).Tymczasem kodeks pracy w przepisie art. 90 nakazuje stosować przepisy kodeksu postępowania cywilnego i przepisy o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych w sprawach nie unormowanych w art. 87-89 k.p. i nie wprost, lecz odpowiednio.Zastrzeżenie odpowiedniego stosowania prawa powoduje, że spośród przepisów mających być "odpowiednio" stosowane do danego zakresu odniesienia w ogóle nie znajdują zastosowania te z nich, które stały się bezprzedmiotowe lub są sprzeczne z przepisami regulującymi wprost określone stosunki, oraz że inne z przepisów posiłkowych stosuje się tylko o tyle i w takim ukształtowaniu ich treści, aby nie naruszały istoty podstawowych rozwiązań normatywnych.A więc nie przepisy kodeksu pracy o ochronie wynagrodzenia za pracę przed potrąceniami stanowią w tym względzie uzupełnienie przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących egzekucji z wynagrodzenia za pracę, lecz na odwrót przepisy k.p.c. mają w tym przedmiocie zastosowanie wyłącznie w sprawach nie unormowanych w kodeksie pracy, przy czym przepisy k.p.c. muszą być stosowane z modyfikacjami odpowiadającymi założeniom ustawy zlecającej ich stosowanie "odpowiednio".W wyniku przedstawionych rozważań dochodzi się do wniosku, że art. 833 i 1083 k.p.c. regulują obecnie sprawę ograniczeń egzekucji w stosunku do dochodów wymienionych w tych przepisach z wyjątkiem jednak wynagrodzenia z pracę oraz świadczeń wskazanych w art. 87 § 5 k.p., które poddane zostały reglamentacji przewidzianej w kodeksie pracy.IIJak już zaznaczono, kodeks pracy zna tryb przymusowej realizacji uprzywilejowanych należności bez prowadzenia postępowania egzekucyjnego. W tym trybie obowiązują zasady potrąceń ustalone w art. 87 k.p. Jest nie do przyjęcia, aby mogły być stosowane dwa różne systemy potrąceń wynagrodzenia za pracę w zależności od tego, czy zostało wdrożone postępowanie egzekucyjne przez zajęcie tego wynagrodzenia przez komornika w myśl art. 881 § 1 k.p.c., czy też zakład pracy dokonuje dopuszczalnych potrąceń bez postępowania egzekucyjnego.Wysunięto jeszcze twierdzenie, że przepisy art. 833 i 1083 k.p.c. wyznaczają nadal wielkości sum podlegających egzekucji z wynagrodzenia za pracę z zastosowaniem przewidzianych w tych przepisach ograniczeń, albowiem kodeks pracy używa w art. 87 § 1 pkt 1 i 2 terminu "sumy egzekwowane", lecz pojęcia tego nie wyjaśnia.Sumą egzekwowaną na podstawie tytułu wykonawczego jest wierzytelność pieniężna, której obowiązek zapłaty został stwierdzony tym tytułem. Określa ona wysokość egzekwowanego świadczenia. Toteż według art. 881 § 2 k.p.c., dotyczącego egzekucji z wynagrodzenia za pracę, komornik zawiadamia dłużnika, że do tej wysokości i aż do pełnego pokrycia długu nie wolno mu odbierać wynagrodzenia poza częścią wolną od zajęcia. W tymże sensie art. 280 § 3 k.p. mówi o należności wynikającej z tytułu egzekucyjnego. Nie można przeto uznać za przekonywającą takiej wykładni pojęcia "sumy egzekwowanej", która identyfikuje sumę egzekwowaną z wielkością sumy ulegającej pobraniu przy egzekucji z wynagrodzenia za pracę. W końcu wypada podkreślić, że ustanawiając granice dopuszczalnych potrąceń z wynagrodzenia za pracę kodeksu pracy - jak zwykle - kojarzy funkcję ochronną prawa pracy z zabezpieczeniem interesu społecznego, w tym wypadku ochronę zarobków pracowniczych z obowiązkiem zaspokajania ciążących na pracowniku należności. Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.