V PZP 6/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Brzeziński, A. Filcek, T. Kasiński, J. Knap (współsprawozdawca), S. Perestaj, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Oborskiego, po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego PRL, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w świetle przepisu § 4 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zasad i trybu określania kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz do ustalenia czasu trwania okresu próbnego (Dz. U. Nr 37, poz. 215) pracownikowi, któremu zakład pracy powierzył pełnienie obowiązków na kierowniczym lub samodzielnym stanowisku pracy albo zastępstwo pracownika zatrudnionego na takim stanowisku, nie określając terminu, przez jaki ma pełnić powierzone obowiązki lub zastępstwo, należy wypowiedzieć warunki pracy i płacy przy odwołaniu od dalszego pełnienia powierzonych obowiązków, czy też pracownika takiego można odwołać w każdym czasie bez stosowania wypowiedzenia zmieniającego?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pracownik, któremu w czasie trwania stosunku pracy zakład pracy powierzył - za jego zgodą -pełnienie obowiązków na kierowniczym lub innym samodzielnym stanowisku pracy albo zastępstwo pracownika zatrudnionego na takim stanowisku, może być odwołany od pełnienia tych obowiązków i powraca na poprzednie stanowisko bez potrzeby wypowiedzenia mu warunków pracy i płacy.Uzasadnienie faktyczneWniosek Prokuratora Generalnego PRL zmierza do wyjaśnienia, czy w świetle § 4 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 215) pracownikowi - określonemu w pytaniu prawnym - należy wypowiedzieć wynikające z umowy warunki pracy i płacy w razie odwołania go od dalszego pełnienia powierzonych mu obowiązków.Powołanie przez Prokuratora Generalnego PRL przepisu § 4 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. ogranicza problematykę do sytuacji, kiedy zakład pracy powierza pełnienie obowiązków, o których mowa, pracownikowi już zatrudnionemu w tym zakładzie. Dlatego poza rozważaniami Sądu Najwyższego znajduje się sytuacja, gdy z pracownikiem zostaje po raz pierwszy zawarta umowa, na podstawie której ma on zastępczo pełnić obowiązki kierownika lub zastępować pracownika na kierowniczym albo innym samodzielnym stanowisku, bez określenia czasu pełnienia powierzonych mu obowiązków lub zastępstwa.Odpowiedzi na postawione pytanie prawne nie można - wbrew sugestii pytającego - poszukiwać w treści przepisów powołanego rozporządzenia, ponieważ zostało ono wydane w sprawie zasad i trybu określenia kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz dla ustalenia trwania okresu próbnego. Treść przepisów tego rozporządzenia nie wykracza poza ramy określone w jego tytule. Wydane na podstawie delegacji ustawowej przewidzianej w art. 135 § 2 oraz art. 296 k.p., nie normuje ono problematyki wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Rada Ministrów bowiem nie ma w tym zakresie delegacji ustawowej. Artykuł 296 k.p. stanowi podstawę do określenia kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów przewidzianych w kodeksie pracy i nie pozwala na zupełnie odrębne uregulowanie stosunku pracy tych pracowników, którym zakład pracy powierzył pełnienie obowiązków na kierowniczym lub innym samodzielnym stanowisku pracy albo zastępstwo pracownika zatrudnionego na takim stanowisku. Artykuły 42 i 43 k.p. również nie upoważniają Rady Ministrów do wydania rozporządzenia wykonawczego w sprawie wypowiedzenia zmieniającego.Odpowiedzi przeto na postawione pytanie należy upatrywać w przepisach kodeksu pracy.W granicach ustalonego porządku prawnego strony mogą swobodnie regulować łączący je stosunek pracy. Za wzajemnym porozumieniem mogą też stosunek ten rozwiązać (art. 30 § 1 pkt 1 k.p.), a co za tym idzie - mogą również uczynić mniej, modyfikując jedynie niektóre jego elementy, lub bez zmiany elementów już istniejących wprowadzić na okres przejściowy nowe elementy. Dlatego też nic nie stoi na przeszkodzie, aby zakład pracy zatrudnionemu pracownikowi - za jego zgodą - powierzył zastępczo pełnienie obowiązków, o jakich mowa we wniosku Prokuratora Generalnego PRL, nawet na czas przekraczający trzy miesiące.W przypadkach bowiem uzasadnionych potrzebami zakładu pracy pracownikowi może być powierzone - na okres nie przekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym - wykonywanie innej pracy odpowiadającej jego kwalifikacjom, bez potrzeby uzyskania na to jego zgody.W obu sytuacjach nie dochodzi do zawarcia nowej umowy o pracę.W rozważanym przypadku umowa dotychczasowa w swoim istotnym kształcie pozostaje nie zmieniona. Wzbogacają ją tylko - zgodnie z wolą stron - nowe elementy określające czynności, jakie pracownik będzie przejściowo wykonywał, pełniąc obowiązki innego pracownika, zajmującego kierownicze lub inne samodzielne stanowisko, a także określające z reguły wynagrodzenie, jakie pracownik będzie w tym przejściowym okresie otrzymywał. W myśl § 4 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 215) pracownikowi - po zakończeniu pełnienia przezeń obowiązków na stanowisku kierowniczym lub innym samodzielnym albo czasowego zastępstwa na takim stanowisku - przysługuje wynagrodzenie ustalone w zawartej z nim umowie o pracę na stanowisku zajmowanym przed powierzeniem mu pełnienia obowiązków lub czasowego zastępstwa na stanowisku kierowniczym lub innym samodzielnym. Z przepisu tego wynika, że w okresie przejściowego pełnienia wspomnianych obowiązków dotychczasowy stosunek pracy trwa nadal, a pracownik - po zakończeniu zastępstwa - obejmuje z powrotem poprzednie stanowisko. Powierzenie bowiem tego rodzaju obowiązków ma z istoty charakter przejściowy, chociaż jego końcowy termin nie został przez strony oznaczony. Wobec tego, że między stronami nie dochodzi ani do zawarcia nowej umowy o pracę, ani do istotnej zmiany umowy dotychczasowej, powrót pracownika na stanowisko określone w umowie dotychczasowej nie wymaga zastosowania wypowiedzenia zmieniającego. Interesy pracownika znajdują dostateczne zabezpieczenie w przepisach § 3 i 4 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów.Nie można także podzielić poglądu prokuratora, jakoby w rozważanej sytuacji - mimo braku konieczności wypowiadania warunków pracy - zachodziła jednak potrzeba wypowiedzenia pracownikowi warunków płacy. Wypowiedzenie bowiem jednego tylko z tych elementów bądź wypowiedzenie równocześnie warunków pracy i płacy rodzi takie same skutki prawne. Prowadzi mianowicie z mocy art. 42 § 3 k.p. do definitywnego rozwiązania umowy o pracę, jeżeli pracownik nie wyraża zgody na zmianę. Nie jest więc możliwe - pod rządami kodeksu pracy - doprowadzenie w drodze wypowiedzenia samych warunków płacy do obniżenia wynagrodzenia pracownika z równoczesnym utrzymaniem - wbrew jego woli - łączącego strony stosunku pracy, jeżeli wynagrodzenie to stanowi trwały element wiążącej strony umowy o pracę. W rozważanej sytuacji jednak wspomniane wynagrodzenie nie ma takiego charakteru, stanowi bowiem ekwiwalent za czynności pełnione przez pracownika przejściowo, jest z tymi tylko czynnościami związane i z tego względu nie wymaga wypowiedzenia.Pogląd odmienny od wyrażonego w uchwale prowadziłby do wniosku, że np. osoba powołana na stanowisko kierownicze nie mogłaby go objąć przed upływem okresu potrzebnego do wypowiedzenia warunków pracy i płacy osobie pełniącej zastępczo te obowiązki. Tymczasem uprawnienia tego pracownika nie są i nie mogą być tak rozumiane, aby kolidowały z uprawnieniami zakładu pracy lub jednostki nadrzędnej do obsadzenia w każdym czasie stanowisk kierowniczych.Podejmując się zastępczego pełnienia funkcji kierowniczych, pracownik wie, że nie są to jego stałe funkcje, i liczy się z koniecznością powrotu na stanowisko dotychczasowe. Odwołanie pracownika na to poprzednie stanowisko nie pogarsza jego sytuacji, istotne bowiem elementy wiążącej strony umowy nie ulegają zmianie.