VI KZP 10/75

Skład orzekającySąd Najwyższy na posiedzeniu połączonych Izb Karnej i Wojskowej w dniu 27 lutego 1976 r. w składzie:Przewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego prof. dr hab. J. Bafia; prezesi Sądu Najwyższego: B. Dzięcioł i gen. bryg. K. Lipiński; sędziowie Sądu Najwyższego: płk C. Bakalarski, dr B. Bartosik (sędzia SW del. do SN), dr J. Bratoszewski, M. Budzianowski, J. Cieślak, J. Dankowski (sprawozdawca), płk J. Drohomirecki, Z. Durkiewicz (sędzia SW del. do SN), S. Fornalik, J.Gaj (sędzia SW del. do SN), płk J.Górski, K. Grzebuła, A. Hapon, L. Jax, F. Karolus, płk A. Kaszycki, I. Kazimierczak, H. Kempisty, płk H. Kmieciak (sprawozdawca), W. Komorniczak, S. Kotowski, R. Kryże, F. Kozłowski (sędzia SW del. do SN), Z. Kwiecień, płk C. Lipski, dr T. Majewski, J. Matysiak, płk S. Mendyka, J. Mikos, S. Mirski, dr K. Mioduski (sprawozdawca), K. Mochtak, płk W. Morawski, Z. Neumann, płk E. Olczak, M. Paluch, dr S. Pawela, płk A. Porzecki, J. Polony, J. Pustelnik, A. Pyszkowski, dr M. Regent-Lechowicz, dr T. Rybicki (sędzia SW del. do SN), płk dr W. Sieracki, W. Sikorski, R. Staszkiewicz, dr J. Szamrej, M. Szczepański, W. Sutkowski, K. Wagner, J. Wieczorek, płk S. Wojtczak, Z. Ziemba, W. Żebrowski, J. Żurawski, A. Żylewicz;protokolanci: R. Franus, H. Kmieć - członkowie Biura Orzecznictwa SNz udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL K. Kukawki i Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości T. Skóry, po rozpoznaniu w dniach 31 października 1975 r., 28 listopada 1975 r. i 27 lutego 1976 r. wniosków Prokuratora Generalnego PRL z dnia 14 lutego 1975 r. i 30 maja 1975 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa niegospodarności, marnotrawstwa oraz spowodowania niedoboru w mieniu społecznym miał na względzie, co następuje:SentencjaWYTYCZNE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAKTYKI SĄDOWEJ W SPRAWACH O PRZESTĘPSTWA NIEGOSPODARNOŚCI, MARNOTRAWSTWA ORAZ SPOWODOWANIA NIEDOBORU W MIENIU SPOŁECZNYMRealizacja programu dynamicznego rozwoju społeczno-gospodarczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wymaga usuwania zjawisk niegospodarności z życia społecznego i działalności gospodarczej.Straty powodowane niegospodarnością i brakiem należytej ochrony mienia społecznego odbijają się ujemnie na efektywności całej gospodarki oraz utrudniają osiąganie stojących przed Narodem zadań i celów gospodarczych. Stratom takim towarzyszą zjawiska, które sprzyjają popełnianiu przestępstw zagarnięcia mienia społecznego albo nawet występują w ścisłym powiązaniu z tymi przestępstwami.Usuwanie negatywnych zjawisk społecznych w postaci przejawów niegospodarności i beztroskiego stosunku do mienia społecznego powinno odbywać się przede wszystkim środkami z dziedziny ekonomiki oraz zarządzania. Ingerencja prawa karnego jest ostatecznym środkiem, którego zastosowanie następuje wtedy, gdy ze względu na poważne skutki wywołane zawinionym zachowaniem się sprawcy nie można poprzestać na użyciu środków z zakresu odpowiedzialności służbowo-dyscyplinarnej lub kar porządkowych.Obowiązujący kodeks karny sprawę odpowiedzialności karnej za przestępstwa niegospodarności i niedoboru traktuje bardziej racjonalnie, niż czyniło to poprzednie ustawodawstwo. Nie powoduje obecnie odpowiedzialności karnej sama możliwość powstania szkody lub nastąpienia niedoboru w mieniu społecznym, lecz przesłanką takiej odpowiedzialności jest powstanie poważnej szkody lub istotnego niedoboru.Jednocześnie obowiązujące prawo karne gwarantuje możność działania w ramach dopuszczalnego ryzyka gospodarczego i badawczego bez obawy narażenia się na odpowiedzialność karną.Istniejący stan prawny stwarza więc sytuację, kiedy normy kodeksu karnego mają zastosowanie w tych - stosunkowo nielicznych - wypadkach, w których działanie albo zaniechanie sprawcy nie da się pogodzić z żadnymi względami gospodarczymi i powoduje straty w gospodarce uspołecznionej, których można byłoby uniknąć, gdyby sprawca należycie wykonywał ciążące na nim obowiązki dobrego gospodarza.Celem niniejszych wytycznych jest usunięcie wątpliwości i rozbieżności w stosowaniu przepisów art. 217, 218 i 246 k.k. oraz takie ukierunkowanie orzecznictwa sądów, aby przejawiało ono jeszcze większą troskę o zapewnienie należytej ochrony mienia społecznego i interesów gospodarczych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Mając to na względzie, Sąd Najwyższy po wysłuchaniu Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL i wypowiedzi Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 24 lit. c i art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił:Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa niegospodarności, marnotrawstwa oraz spowodowania niedoboru w mieniu społecznym.1. Strona podmiotowa przestępstw niegospodarności (art. 217 k.k.) i niedoboru (art. 218 k.k.) polega na niedopełnieniu obowiązku lub przekroczeniu uprawnień oraz spowodowaniu przez to szkodliwych skutków w gospodarce uspołecznionej.Podstawę rozgraniczenia wspomnianych przestępstw stanowia łącznie: dziedzina, w jakiej następuje niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień, oraz rodzaj szkodliwego skutku w gospodarce uspołecznionej.2. Przez niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień w zakresie prawidłowego gospodarowania w jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 217 § 1 k.k.) należy rozumieć bezczynność w realizacji zadań gospodarczych lub zachowanie oznaczające wadliwy z punktu widzenia dobrego gospodarza wybór celów, środków lub sposobów gospodarowania w realizowaniu określonego rodzaju działalności gospodarczej.3. Przez niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień w zakresie "nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim" (art. 218 § 1 k.k.) należy rozumieć zachowanie sprowadzające się do niezabezpieczenia tego mienia przed nie uzasadnionym ubytkiem, a także do rozporządzenia tym mieniem niezgodnie z jego przeznaczeniem oraz danym rodzajem działalności gospodarczej.4. Szkoda w gospodarce uspołecznionej w rozumieniu art. 217 k.k. jest stratą materialną, obejmującą zarówno szkodę w mieniu istniejącym, jak i utratę spodziewanych korzyści.5. Skutkiem przestępnym określonym w art. 218 § 1 k.k. jest stan, w którym zachodzi realna możliwość (niebezpieczeństwo) powstania niedoboru w mieniu społecznym. Nastąpienie istotnego niedoboru w tym mieniu jest warunkiem, od którego zależy karalność czynu.Niedobór w mieniu społecznym - to różnica między stanem faktycznym a stanem ewidencyjnym, wynikającym z prawidłowo prowadzonej księgowości. Niedobór w mieniu społecznym obejmuje wyłącznie szkodę efektywną.6. O tym, czy szkoda w gospodarce uspołecznionej jest według art. 217 k.k. "poważna" (§ 1), czy "wielka" (§ 2), decyduje nie tylko jej wartość wyrażona w liczbach bezwzględnych, lecz także stosunek, w jakim pozostaje do rozmiarów działalności gospodarczej, w związku z którą powstała.W każdym razie należy mieć na względzie, że nie ma możliwości uznania szkody za "poważną" wtedy, gdy nie przekracza ona kwoty 50 000 zł, jak też za "wielką" wówczas, gdy wyraża sie ona kwotą nie wyższa od 200 000 zł.7. Niedobór w mieniu społecznym jest "istotny" (art. 218 § 1 k.k.), jeżeli wskazuje na to jego rozmiar oceniany na tle ogólnych zasobów tego mienia, które sprawca nadzorował lub ochraniał albo którym gospodarował.Praktyczną wskazówkę, pozwalającą na zorientowanie się, czy niedobór jest "istotny", powinny stanowić zarządzenia resortowe lub branżowe, określające granice niedoborów, których przekroczenie rodzi obowiązek zawiadomienia organów powołanych do ścigania przestępstw.8. Przestępstwo niegospodarności (art. 217 k.k.) i przestępstwo niedoboru (art. 218 k.k.) mogą mieć charakter umyślny albo nieumyślny, w zależności od tego, jakim rodzajem winy objęty jest skutek niedopełnienia obowiązku lub przekroczenia uprawnień.W każdym zatem konkretnym wypadku należy ustalić, czy sprawca popełnił przestępstwo określone w art. 217 lub w art. 218 k.k. z winy umyślnej czy nieumyślnej.9. Podmiotem przestępstwa niegospodarności (art. 217 k.k.) może być tylko osoba pełniąca funkcje w jednostce gospodarki uspołecznionej, przy czym ma to być funkcja związana z możliwością wyboru celu, środków lub sposobów gospodarowania.Podmioten natomiast przestępstwa niedoboru (art. 218 k.k.) może być każda osoba, na której ciąży obowiązek lub która ma uprawnienia w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim, chociażby te obowiązki lub uprawnienia wynikały z innego tytułu niż pełnienie funkcji w jednostce gospodarki uspołecznionej.10. Jeżeli działalność powodująca szkodliwe skutki w gospodarce uspołecznionej podjęta została w ramach dopuszczalnego ryzyka gospodarczego lub badawczego, nie pociąga ona za sobą odpowiedzialności karnej (art. 217 § 3 k.k.).11. Czyn polegający na przekroczeniu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązku w zakresie prawidłowego gospodarowania albo w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim, który nie stanowi przestępstwa określonego w art. 217 lub 218 k.k. z powodu braku znamion w postaci dopuszczenia do zniszczenia mienia albo jego nadmiernego lub niewłaściwego użycia albo spowodowania innej poważnej szkody w gospodarce uspołecznionej (art. 217 k.k.) lub istotnego niedoboru w mieniu (art. 218 k.k.), nie stanowi także przestępstwa określonego w art. 246 § 1-3 k.k.12. Dla wymiaru kary za przestępstwo niegospodarności lub niedoboru istotne znaczenie ma zakres niedopełnienia przez sprawcę jego obowiązków lub przekroczenia uprawnień i waga naruszonego obowiązku.Okazane przez sprawcę rażące lekceważenie podstawowych obowiązków dobrego gospodarza powinno znajdować stosowne odzwierciedlenie w wymiarze kary.Okolicznością szczególnie obciążającą jest umyślne wyrządzenie szkody, umyślne stworzenie możliwości powstania niedoboru, a także działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.13. Dla wymiaru kary za przestępstwo niegospodarności lub niedoboru istotne znaczenie ma rodzaj i wielkość szkody wyrządzonej gospodarce uspołecznionej: im jest poważniejsza szkoda, tym większe jest jej znaczenie jako okoliczności wpływającej na zaostrzenie kary.14. Przyczynienie się innej osoby do spowodowania szkody w gospodarce uspołecznionej powinno być uwzględnione na korzyść sprawcy, zwłaszcza wtedy, gdy to przyczynienie się jest znaczne.15. Jeżeli sprawca przestępstwa niegospodarności lub niedoboru nie dopełnił obowiązku lub przekroczył swe uprawnienia w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, należy orzec grzywnę na podstawie art. 36 § 3 k.k.Jeżeli skutki stanowiące znamiona przestępstwa określonego w art. 217 k.k. lub w art. 218 k.k. objęte były wina umyślną, sąd powinien w każdym wypadku rozważyć celowość orzeczenia grzywny na podstawie art. 36 § 4 k.k.16. W każdym wypadku skazania za przestępstwo niegospodarności lub niedoboru należy rozważyć kwestię celowości orzeczenia kary dodatkowej zakazu zajmowania określonych stanowisk (art. 42 § 1 k.k.)17. W razie skazania za przestępstwo niegospodarności lub niedoboru sąd powinien rozważyc potrzebę zasądzenia na rzecz pokrzywdzonej instytucji odpowiedniego odszkodowania pieniężnego na podstawie art. 363 § 2 k.p.k.18. W sprawach o przestępstwa niegospodarności i niedoboru należy mieć na względzie celowość zabezpieczenia na mieniu oskarżonego w trybie art. 248-254 k.p.k. grożącej mu grzywny oraz roszczeń o naprawienie wyrządzonej szkod.19. Mając na względzie potrzebę skutecznego zapobiegania szkodom w gospodarce uspołecznionej, spowodowanym przestępstwami określonymi w art. 217 i 218 k.k., należy stosownie do art. 13 k.p.k. sygnalizować odpowiednim organom o uchybieniach sprzyjających popełnieniu tych przestępstw, a również o ewentualnej potrzebie zastosowania wobec osób winnych znaczniejszych niedociągnięć w gospodarowaniu środków oddziaływania społecznego.Uzasadnienie faktyczne1. Przestępstwo niegospodarności (art. 217 k.k.) i przestępstwo niedoboru (art. 218 k.k.) mają podobnie skonstruowaną stronę przedmiotową w tym sensie, że w każdym z nich chodzi o niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień i spowodowanie przez to szkodliwego skutku w gospodarce uspołecznionej. Oznacza to, że obydwa przestępstwa są przestępstwami materialnymi, do których bytu samo niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień nie wystarcza. Konieczne jest, by z niedopełnieniem obowiązku lub przekroczeniem uprawnień wiązały się szkodliwe skutki w gospodarce uspołecznionej.Rozważając, czy chodzi o niedopełnienie obowiązku albo o przekroczenie uprawnień, sądy powinny kierować się przepisami z zakresu zarządzania gospodarką, a więc przepisami zawartymi także w regulaminach, statutach, instrukcjach itp. Zawsze jednak należy mieć na względzie to, że dziedzina gospodarowania tylko częściowo regulowana jest przepisami prawa, które bądź określają, jakie czynności należy podejmować w konkretnych wypadkach, bądź wskazują na ogólne zasady postępowania mające służyć jako wytyczne działalności. Chodzi tu bowiem o dziedzinę, która kieruje się przede wszystkim kryteriami o charakterze ekonomicznym i organizacyjnym. W związku z tym sądy powinny pamiętać, że obowiązki lub uprawnienia sprawcy przestępstw niegospodarności czy niedoboru mogą wynikać wprost z samego charakteru pełnionej funkcji i z istoty powierzonych mu zadań albo zleconych doraźnie czynności.Niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień w wypadku przestępstwa niegospodarności następuje w dziedzinie "prawidłowego gospodarowania" w jednostce gospodarki uspołecznionej, natomiast w wypadku przestępstwa niedoboru - w zakresie "nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim".Przepis art. 218 k.k., stanowiąc o gospodarowaniu, ma na względzie stosunkowo nieskomplikowaną działalność gospodarczą w zakresie zachowania substancji mienia społecznego, natomiast prawidłowe gospodarowanie, o którym mowa w art. 217 k.k., to coś więcej, to zazwyczaj złożona działalność podejmowana w celu uzyskiwania nowych wartości ekonomicznych.Skutkiem niedopełnienia obowiązku lub przekroczenia uprawnień w zakresie "prawidłowego gospodarowania" w jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 217 k.k.) jest bądź zmarnotrawienie mienia (jego zniszczenie albo nadmierne lub niewłaściwe zużycie), bądź inna poważna lub wielka szkoda w gospodarce uspołecznionej, nie polegająca wyłącznie na prostym ubytku substancji mienia społecznego.Natomiast skutkiem niedopełnienia obowiązku lub przekroczenia uprawnień w zakresie "nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim" (art. 218 k.k.) jest stworzenie możliwości powstania niedoboru w tym mieniu.2. Określone w art. 217 § 1 k.k. zachowanie sprawcy stanowi naruszenie zasad "prawidłowego gospodarowania", a więc realizowania określonego rodzaju działalności gospodarczej w sposób racjonalny, obliczony na osiągnięcie możliwie najmniejszym nakładem sił i środków korzyści największych.Przez niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień w zakresie "prawidłowego gospodarowania", o których mowa w art. 217 § 1 k.k., sądy powinny rozumieć jedynie przejawy bezczynności w realizacji zadań gospodarczych lub wadliwy z punktu widzenia dobrego gospodarza wybór celu, środków lub sposobów gospodarowania.Stanowisko takie do zakresu "prawidłowego gospodarowania" z reguły zalicza czynności polegające na sprawowaniu zarządu, tj. wydawaniu decyzji gospodarczych lub przynajmniej wpływaniu na ich treść i kierunek.3. Sformułowanie "nadzór nad mieniem społecznym oraz jego ochrona" wyjaśnione została w orzecznictwie Sądu Najwyższego w związku ze stosowaniem art. 200 § 1 k.k. i - najogólniej mówiąc - oznacza zespół obowiązków i uprawnień mających na celu zabezpieczenie tego mienia - w tej lub innej formie - przed zagarnięciem oraz wszelkim innym nie uzasadnionym ubytkiem. Pojęcie "gospodarowania" nie może być uważane za nadrzędne w stosunku do pojęć "nadzór" i "ochrona", użyte bowiem zostało w art. 218 § 1 k.k. obok nich.Pojęcie "gospodarowania" oznacza tylko rozporządzenie mieniem społecznym w taki sposób, by zachować jego substancję. Zabezpieczenie mienia społecznego - zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym - a także rozporządzenie nim zgodnie z jego przeznaczeniem oraz danym rodzajem działalności gospodarczej stanowi minimum poprawności wymaganej od każdego gospodarza, któremu to mienie powierzono.Niedopełnienie zatem obowiązku lub przekroczenie uprawnień w tym zakresie musi być traktowane jako zachowanie będące zaprzeczeniem samego sensu gospodarowania.W związku z tym dyspozycja art. 218 § 1 k.k. obejmuje wszystkie zachowania naruszające zasady "nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim", bez względu na to, czy polegają na wydawaniu decyzji, czy też na prostym wykonawstwie. Chronić bowiem mienie społeczne przed nastąpieniem w nim ubytku powinien każdy, a zwłaszcza ten, kto ma określone w tym zakresie obowiązki lub uprawnienia.4. Przepis art. 217 k.k. chroni proces gospodarowania, a więc przede wszystkim proces uzyskiwania nowych wartości ekonomicznych. Stanowiąc zatem o szkodzie w gospodarce uspołecznionej ma na względzie stratę materialną. Ujemne zjawiska gospodarcze w postaci rozmaitych zakłóceń w działalności jednostek gospodarki uspołecznionej o tyle tylko stanowią szkodę w rozumieniu art. 217 k.k., o ile prowadzą do dających się określić strat materialnych (np. do niewykonania planów produkcyjnych, do produkcji towarów złej jakości, do marnotrawnej gospodarki materiałowej).Przepis art. 217 k.k. ma na uwadze szkodę ocenianą z punktu widzenia całokształtu interesów gospodarki narodowej, nie zaś wyłącznie szkodę wyrządzoną tej jednostce gospodarki uspołecznionej, w której funkcje gospodarcze pełni sprawca szkody. Tak więc np. poważna szkoda wyrządzona interesom środowiska naturalnego człowieka, wbrew potrzebie ochrony i właściwego kształtowania tego środowiska, może stanowić skutek przestępny, o którym mowa w art. 217 § 1 k.k., chociażby działalność sprawcy przyniosła korzyść jednostce gospodarki uspołecznionej, w której sprawca był zatrudniony.W okresie budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego, panowania zasady optymalnego zaspokajania potrzeb materialnych i duchowych społeczeństwa, w okresie przechodzenia do gospodarki intensywnej problem jakości działalności gospodarczej staje się dominujący, niemałe zatem jest znaczenie art. 217 k.k. jako pomocniczego oręża w walce z produkcją wyrobów złej jakości, godzącą w interes gospodarki narodowej i interesy konsumentów - szerokich rzesz ludzi pracy. Pojęcie szkody w rozumieniu art. 217 k.k. obejmuje zarówno już spowodowaną stratę w mieniu istniejącym (damnum emergens), jak i utratę korzyści (lucrum cessans), których osiągnięcie jest celem prawidłowego gospodarowania. W tym zakresie możliwe są trzy różne sytuacje: pierwsza - gdy dochodzi jedynie do powstania szkody w mieniu (np. przez jego zniszczenie lub uszkodzenie), druga - gdy następuje tylko utrata korzyści, których można było się spodziewać (np. wskutek utraty zamówień lub niewykorzystania wynalazku), trzecia - gdy szkoda w mieniu połączona jest z utratą korzyści (np. brakoróbstwo, przez które marnotrawi się surowce i nie osiąga spodziewanych korzyści).Prawidłowe określenie przyczyn i wielkości szkody wyrządzonej w sposób określony w art. 217 k.k. wymagać będzie nierzadko wiadomości specjalnych z dziedziny gospodarowania, a zatem zasięgnięcia opinii, o której mowa w art. 176 i nast. k.p.k.5. Karalność przestępstwa określonego w art. 218 § 1 k.k. uzależniona jest od rzeczywistego powstania istotnego niedoboru w mieniu społecznym, będącego w założeniu konsekwencją stworzonej przez sprawcę możliwości jego nastąpienia, a spowodowanej niedopełnieniem obowiązku lub przekroczeniem uprawnień w zakresie nadzoru nad tym mieniem, jego ochrony lub gospodarowania nim.Charakter istotnego niedoboru, jako warunek karalności, sprawia, że wystarcza wykazanie więzi przyczynowej między zachowaniem się sprawcy a takim stanem rzeczy, w którym istnieje możliwość powstania niedoboru. Zachodzi tu domniemanie faktyczne, że niedobór, który nastąpił, jest rzeczywiście następstwem niedopełnienia przez sprawcę określonych obowiązków lub przekroczenia przez niego swoich uprawnień. Jednakże nie ma przestępstwa określonego w art. 218 k.k., jeżeli ustalono, że istotny niedobór powstał z przyczyny niezależnej od sprawcy.Wymaganie, by niedobór był "istotny", ma na celu ograniczenie penalizacji czynów polegających na spowodowaniu niedoboru. Niedobór w mieniu społecznym, to różnica między stanem faktycznym a stanem ewidencyjnym, wynikającym z prawidłowo prowadzonej księgowości, wyrażająca brak określonych rzeczy lub określonej gotówki. Od braku tego należy jednak odliczać tzw. ubytek naturalny, jeżeli jest on uzasadniony właściwościami rzeczy, oraz limity przyznawane na pokrycie niedoboru.Chodzi więc o brak mienia już istniejącego w postaci rzeczy lub gotówki, przeto jest oczywiste, że niedobór w mieniu społecznym w rozumieniu art. 218 § 1 k.k. obejmuje wyłącznie szkodę efektywną (damnum emergens).6. Kodeks karny nie określa, od jakiej wysokości szkoda w gospodarce uspołecznionej (art. 217 k.k.) powinna być uważana za "poważną" (§ 1), czy za "wielką" (§ 2). Jest to zrozumiałe, inaczej bowiem trzeba oceniać tę samą wysokość szkody, jeżeli spowodowana została nieprawidłowym gospodarowaniem osoby obracającej setkami milionów złotych, a inaczej - jeżeli stanowi skutek nieprawidłowego gospodarowania osoby, której rozmiar działalności gospodarczej jest nieporównywalnie mniejszy. Oceniając, czy szkoda w gospodarce uspołecznionej jest "poważna", czy "wielka", należy każdorazowo kierować się nie tylko jej wartością wyrażoną w liczbach bezwzględnych, lecz także stosunkiem, w jakim pozostaje do rozmiarów działalności gospodarczej, w związku z którą powstała. W rezultacie ta sama wysokość szkody może być w jednym wypadku uznana za "wielką", a w drugim - za "poważną". W każdym razie należy przyjąć, że możliwość uznania szkody za "poważną" zachodzi dopiero wtedy, gdy przekracza ona kwotę 50.000 zł, a za "wielką" wówczas, gdy wyraża się ona kwotą wyższą niż 200.000 zł (analogia do art. 120 § 9 k.k. określającego pojęcie mienia wielkiej wartości). Nie oznacza to jednak, że każda szkoda przekraczająca kwotę 50.000 zł musi być uznana za "poważną", a każda szkoda przewyższająca kwotę 200.000 zł za "wielką", lecz jedynie to, że poniżej granicy 50.000 zł nie ma w ogóle "poważnej szkody", a poniżej granicy 200.000 zł "wielkiej szkody".Ostateczne ustalenie, czy powstała w konkretnej sprawie szkoda jest "poważna", czy też "wielka", podejmować należy opierając się na argumentacji z dziedziny ekonomiki. Argumentację tę przedstawiać powinna pokrzywdzona jednostka gospodarki uspołecznionej w zawiadomieniu, przewidzianym w art. 256 § 2 k.p.k. 7. Ocena, czy niedobór w mieniu społecznym jest tak "istotny" (art. 218 § 1 k.k.), że warunkuje karalność czynu, zależy od rozmiaru tego niedoboru. Nie chodzi jednak wyłącznie o rozmiar niedoboru wyrażony w liczbach bezwzględnych, gdyż wówczas kodeks karny sam by określił granicę, której przekroczenie byłoby równoznaczne z powstaniem "istotnego" niedoboru. W związku z tym wyrażony w liczbach bezwzględnych rozmiar niedoboru należy oceniać jeszcze na tle ogólnych zasobów mienia społecznego, które sprawca nadzorował lub ochraniał albo którymi gospodarował.Dopiero wówczas - w zależności od okoliczności konkretnego wypadku - możliwa jest ocena, czy niedobór, który nastąpił w mieniu społecznym, był "istotny".W praktyce ocenę tę powinny ułatwić zarządzenia resortowe lub branżowe, określające granice niedoborów, których przekroczenie rodzi obowiązek zawiadomienia organów powołanych do ścigania przestępstw. Nie zawiadamia się organów powołanych do ścigania przestępstw wówczas, gdy nie ma "istotnego" niedoboru, w takim bowiem wypadku nie można mówić o popełnieniu przestępstwa (art. 256 § 2 k.p.k.).8. Przestępstwo niegospodarności (art. 217 k.k.) i przestępstwo niedoboru (art. 218 k.k.) skonstruowane są od strony podmiotowej w ten sposób, że co do niedopełnienia obowiązku lub przekroczenia uprawnień wymagana jest zawsze umyślność, natomiast szkodliwy skutek może być zawiniony, "chociażby nieumyślnie". Inaczej mówiąc, nie ma przestępstwa określonego w art. 217 lub w art. 218 k.k. wtedy, gdy niedopełnienie obowiązku lub przekroczenie uprawnień następuje z winy nieumyślnej (art. 7 § 2 k.k.). Sprawca więc musi być świadom tego, że nie dopełnia obowiązku lub przekracza swe uprawnienia w zakresie przewidzianym w art. 217 § 1 lub w art. 218 § 1 k.k. i bądź wprost chcieć tego, bądź przynajmniej godzić się na to, że jego zachowanie może wykazywać takie cechy (art. 7 § 1 k.k.).Natomiast skutek umyślnego niedopełnienia obowiązku lub przekroczenia uprawnień może być objęte zarówno winą umyślną, jak i winą nieumyślną.W zależności zatem od tego, czy skutek umyślnego zachowania się sprawcy objęty był winą umyślną, czy też winą nieumyślną, przestępstwo będzie popełnione umyślnie lub nieumyślnie. Ze względu na konsekwencje, jakie z tego wynikają (art. 36 § 4, art. 52, art. 54 § 2, art. 60 § 1, art. 73 § 1, art. 296 § 2 k.k.), sądy powinny każdorazowo ustalać, czy sprawca popełnił przestępstwo określone w art. 217 lub w art. 218 k.k. umyślnie, czy też nieumyślnie. Ustalenie to wymaga oczywiście właściwego uzasadnienia.9. Zarówno przestępstwo niegospodarności (art. 217 k.k.), jak i przestępstwo niedoboru (art. 218 k.k.) jest przestępstwem indywidualnym o ograniczonym kręgu podmiotów. W wypadku przestępstwa niedoboru krąg ten jest jednak szerszy niż w wypadku przestępstwa niegospodarności. Każda osoba powołana z tytułu swej funkcji w jednostce gospodarki uspołecznionej do "prawidłowego gospodarowania" (art. 217 § 1 k.k.) ma także obowiązki lub uprawnienia w zakresie "nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim" (art. 218 § 1 k.k.). Nie każda jednak osoba, na której ciążą obowiązki lub która ma uprawnienia w zakresie "nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim": a) jest pracownikiem jednostki gospodarki uspołecznionej (np. agent), b) pełni funkcję w jednostce gospodarki uspołecznionej (np. robotnik, któremu zlecono konwojowanie mienia), c) pełni funkcję w zakresie "prawidłowego gospodarowania", tj. ma możliwość wyboru celu, środków lub sposobów gospodarowania (np. strażnik przemysłowy).Sądy zatem orzekając w sprawie powinny mieć na względzie, że:a) podmiotem przestępstwa niegospodarności (art. 217 k.k.) może być tylko osoba pełniąca funkcję w jednostce gospodarki uspołecznionej, przy czym ma to być funkcja związana z możliwością wyboru celu, środków lub sposobów gospodarowania;b) podmiotem przestępstwa niedoboru (art. 218 k.k.) może być każda osoba, na której ciążą obowiązki lub która ma uprawnienia w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim, chociażby te obowiązki i uprawnienia wynikały z innego tytułu niż pełnienie funkcji w jednostce gospodarki uspołecznionej.10. Rozwijanie cennych inicjatyw i poszukiwanie nowatorskich, optymalnych rozwiązań w działalności gospodarczej wymaga niekiedy eksperymentowania i prowadzenia badań naukowych. Licząc się z tymi oczywistymi faktami, art. 217 § 3 k.k. wyraźnie stanowi, że osoby przeprowadzające tego rodzaju eksperymenty i badania nie będą pociągane do odpowiedzialności karnej za niegospodarność, choćby nawet owa ich działalność, zmierzająca do osiągnięcia społecznie korzystnego rezultatu, spowodowała koszty oraz straty materialne.Działanie sprawcy takiej szkody jest bezkarne wtedy, gdy odbywało się w granicach ryzyka dopuszczalnego według aktualnego stanu wiedzy, a w szczególności gdy prawdopodobieństwo korzyści jako efektu działania poważnie przekraczało w chwili czynu prawdopodobieństwo mogącej wyniknąć szkody.Ocena wzajemnego stosunku wspomnianych prawdopodobieństw wymagać będzie najczęściej wiadomości specjalnych w dziedzinie, w jakiej działał sprawca szkody (p. art. 176 i nast. k.p.k.).11. Przewidziany w przepisie art. 246 § 4 k.k. zakaz kwalifikowania jako przestępstwa określonego w art. 246 § 1-3 k.k. czynów, które polegają między innymi na przekroczeniu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązków w zakresie określonym w innym przepisie ustawy karnej, a więc w omawianym wypadku w zakresie prawidłowego gospodarowania (art. 217 § 1 i 2 k.k.) oraz w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim (art. 218 § 1 i 2 k.k.), ma charakter bezwzględnie obowiązujący i nie dopuszcza wyjątków. Oznacza to, że zakaz odnosi się zarówno do sytuacji, gdy czyn nie może być zakwalifikowany z art. 217 lub 218 k.k. z powodu braku pozostałych niezbędnych znamion przestępstwa określonych w tych przepisach, chociaż wyczerpuje wszystkie znamiona przestępstwa przewidzianego w art. 246 k.k., jak i do sytuacji, gdy czyn zawiera oprócz znamion przestępstwa przewidzianego w art. 217 k.k. lub 218 k.k. ponadto znamię dla tamtych przestępstw nie przewidziane, natomiast decydujące o kwalifikowanej postaci z art. 246 k.k. i o surowszym zagrożeniu (art. 246 § 2 k.k.), a także - gdy odznacza się rodzajem zawinienia nie przewidzianym dla przestępstwa określonego w art. 217 lub 218 k.k., a przewidzianym dla przestępstwa określonego w art. 246 k.k. (pełna nieumyślność - § 3 tego przepisu).Czyn, który wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 217 lub 218 k.k. i zarazem znamiona przestępstwa określonego w art. 246 § 1-3 k.k., nie może być kumulatywnie zakwalifikowany z tego ostatniego przepisu, co wynika jednoznacznie z pierwszego członku dyspozycji § 4 art. 246 k.k., ustanawiającego zasadę subsydiarności w odniesieniu do § 1-3 tego artykułu.12. Wymiar kary za przestępstwo niegospodarności lub niedoboru powinien należycie odzwierciedlać stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego przestępstwa, a także uwzględniać pozostałe dyrektywy wymiaru kary, zwłaszcza wskazane w art. 50 k.k.Stopień społecznego niebezpieczeństwa jest tym większy, im szerszy był zakres niedopełnienia przez sprawcę jego obowiązków lub przekroczenia uprawnień i im większa była waga naruszonego obowiązku.Odpowiednio surowo ze względu na wysoki stopień zawinienia traktować należy sprawców, którzy w działalności swej okazali rażące lekceważenie podstawowych obowiązków dobrego gospodarza.Z surową oceną powinny spotkać się wypadki umyślnego spowodowania szkody lub umyślnego stworzenia możliwości powstania niedoboru, jeżeli istotny niedobór nastąpił, a także działanie sprawcy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.13. Stopień społecznego niebezpieczeństwa przestępstw niegospodarności i niedoboru wynika nie tylko z rozmiarów zawinienia, lecz również z rozmiaru ujemnych skutków i dalszych następstw czynu dla gospodarki uspołecznionej. Wymiar kary za te przestępstwa powinien więc uwzględniać charakter i rozmiar szkody wyrządzonej przez sprawcę w gospodarce uspołecznionej lub wielkość niedoboru w mieniu społecznym.14. Spowodowanie poważnej szkody w gospodarce uspołecznionej lub istotnego niedoboru w mieniu społecznym jest niejednokrotnie wynikiem działań i zaniechań wielu osób, z których nie wszystkie - z braku ku temu podstaw - zostają pociągnięte do odpowiedzialności karnej.Przyczynienie się innej osoby do spowodowania szkody jest elementem zmniejszającym winę sprawcy i powinno być uwzględniane na jego korzyść, zwłaszcza wtedy, gdy stanowiło ważki element w zespole czynników składających się na powstanie szkody.15. Przepis art. 36 § 3 k.k. nakazuje orzeczenie grzywny określonej w § 2 tego artykułu, jeżeli sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Są więc podstawy do orzeczenia grzywny w myśl powołanego przepisu, gdy sprawca, chcąc nie dopełnić obowiązków lub przekroczyć uprawnienia, o których mowa w art. 217 i 218 k.k., czyni to w celu osiągnięcia korzyści majątkowej - choćby nawet skutki przewidziane w tych przepisach objęte były tylko winą nieumyślną sprawcy. Co do przestępstw określonych z art. 217 i 218 k.k. na przyjęcie, że ma do nich zastosowanie art. 36 § 3 k.k., pozwala założona przez ustawę umyślność w zakresie działania powodującego te skutki, gdy łączy się ona z celem osiągnięcia korzyści majątkowej. Wynika to z braku w przepisie art. 36 § 3 warunku, o którym mowa w art. 36 § 4 k.k., tj. skazania za przestępstwo umyślne, co w odniesieniu do przestępstw określonych w art. 217 i 218 k.k. oznaczałoby możliwość stosowania art. 36 § 3 k.k. dopiero wtedy, gdy przestępstwo w całości było umyślne, a więc wtedy, gdy i skutki były objęte umyślnością.W tym ostatnim wypadku, jeżeli sprawca nie działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, sąd może orzec grzywnę w myśl art. 36 § 4 k.k., jeżeli sprawca wyrządził szkodę w mieniu społecznym.16. Przepis art. 42 § 1 k.k. uprawnia sąd do orzekania między innymi kary dodatkowej zakazu zajmowania określonych stanowisk. Orzeczenie tej kary zależne jest od ustalenia, czy sprawca popełniając przestępstwo nadużył stanowiska albo czy zajmowanie przez sprawcę danego stanowiska zagrażałoby interesowi społecznemu (np. ze względu na wykazane sprawcy w danej sprawie rażące lekceważenie przezeń obowiązków lub na jego oczywistą nieudolność). Zakaz zajmowania określonych stanowisk (np. zakaz zajmowania stanowiska związanego z materialną odpowiedzialnością za powierzone mienie) może być szczególnie celowym środkiem zapobiegania przestępstwom niegospodarności i niedoboru w drodze uniemożliwienia sprawcy przez czas określony w art. 44 § 1 k.k. zajmowania stanowiska, którego nadużył lub które pełniąc okazał, że zajmowanie przezeń danego stanowiska w przyszłości zagrażałoby interesowi społecznemu.17. Przestępstwa niedoboru i niegospodarności z reguły powodują uszczerbek w mieniu społecznym. Jeżeli chodzi o znaczenie ekonomiczne tego uszczerbku, to jest ona dla pokrzywdzonej jednostki gospodarki uspołecznionej i dla całej gospodarki narodowej nie mniej odczuwalne niż w wypadku uszczerbku spowodowanego zagarnięciem mienia, a po stronie sprawcy rodzi taki sam obowiązek naprawienia szkody. Wychodząc z tego założenia, stwierdzić należy, że fakultatywność zasądzenia odszkodowania z urzędu na podstawie art. 363 § 2 k.p.k. nie oznacza dowolności, charakter bowiem, a przede wszystkim cel tej instytucji przemawiają za powinnością rozważenia w każdym wypadku celowości oraz potrzeby zasądzenia na rzecz pokrzywdzonej instytucji odpowiedniego odszkodowania, gdy zebrane dowody na to pozwalają.18. W razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec karę grzywny, jak również w razie wyrządzenia przestępstwem szkody w mieniu społecznym może z urzędu nastąpić zabezpieczenie grożącej kary grzywny i roszczeń o naprawienie szkody w sposób wskazany w art. 747 k.p.c. (art. 248-254 k.p.k.).Dotyczy to, między innymi, przestępstw niegospodarności i niedoboru zarówno ze względu na możliwość orzeczenia grzywny (por. teza 15), jak i z racji roszczeń pokrzywdzonej instytucji o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem określonym w art. 217 lub 218 k.k.19. Zgodnie z art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k. zadaniem postępowania karnego jest nie tylko zwalczanie przestępstw, lecz także zapobieganie im. W toku postępowania karnego wychodzą niejednokrotnie na jaw okoliczności wskazujące na tak poważne uchybienia w czynnościach instytucji państwowej lub społecznej, sprzyjające popełnieniu przestępstw niegospodarności lub niedoboru, że celowe jest powiadomienie o tych uchybieniach odpowiednich organów nadzoru lub kontroli, co powinno skutkować usunięcie stwierdzonych uchybień.W wypadku gdy nie dochodzi do wyroku skazującego na podstawie art. 217 lub 218 k.k., ale w toku postępowania karnego stwierdzono poważne uchybienia ze strony pracowników jednostki gospodarki uspołecznionej, należy powiadomić odpowiedni organ państwowy, instytucję lub organizację społeczną o celowości i potrzebie zastosowania względem winnego uchybień środków oddziaływania społecznego.