IV KR 65/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kotowski, Sędziowie: W. Dąbrowski, T. Majewski sprawozdawca). Prokuratorzy Prokuratury Generalnej: J. Zięba i M. Rzeszewicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 28 października 1970 r. sprawy Barbary B., oskarżonej z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) i z art. 286 § 1 d.k.k. oraz Józefa S. i Wiesławy R., oskarżonych z art. 286 § 1 d.k.k., z powodu rewizji założonych przez prokuratora na niekorzyść wszystkich wymienionych wyżej oskarżonych, jak również rewizji oskarżonych Barbary B. i Wiesławy R. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 20 grudnia 1969 r., 1. uchylił zaskarżony wyrok co do oskarżonej Barbary B. w części dotyczącej orzeczenia o karze łącznej;2. utrzymał w mocy tenże wyrok w części skazującej oskarżoną Barbarę B. za zagarnięcie, przyjmując zarazem, iż czyn ten wyczerpuje znamiona przestępstw z art. 200 § 1 i 265 § 1 k.k., przy czym jako podstawę skazania tej oskarżonej na kary pozbawienia wolności i grzywny oraz na karę dodatkową pozbawienia praw publicznych określił art. 200 § 1, 36 § 3 i 40 § 2 k.k., a jako podstawę zasądzenia z urzędu odszkodowania określił art. 363 § 1 k.p.k.;3. zmienił tenże wyrok w części skazującej oskarżoną Barbarę B. za przestępstwo niedoboru w ten sposób, że przyjmując, iż przez niedopełnienie obowiązków, określone w zaskarżonym wyroku, oskarżona stworzyła możliwość powstania niedoboru w mieniu społecznym, przy czym niedobór ten rzeczywiście nastąpił w rozmiarze około 200.000 zł, skazał oskarżoną za to przestępstwo z mocy art. 218 § 1 k.k. na 2 lata pozbawienia wolności, którą to karę z mocy art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (Dz. U. Nr 21, poz. 151) darował w całości;4. zmienił zaskarżony wyrok w stosunku do oskarżonego Józefa S. w ten sposób, że przyjmując, iż przez niedopełnienie obowiązków nadzorczych, określone w zaskarżonym wyroku, stworzył możliwość powstania niedoboru, który rzeczywiście nastąpił w rozmiarze około 200.000 zł, skazał oskarżonego za to z mocy art. 218 k.k. na 2 lata pozbawienia wolności z jednoczesnym darowaniem tej kary w całości na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii;5. zmienił tenże wyrok w części skazującej oskarżoną Wiesławę R. w ten sposób, że przyjmując, iż przez niedopełnienie obowiązków magazynierki, określone w zaskarżonym wyroku, stworzyła możliwość powstania niedoboru w mieniu społecznym, przy czym niedobór ten rzeczywiście nastąpił w wysokości około 170.000 zł, skazał oskarżoną za to przestępstwo z mocy art. 218 § 1 k.k. na 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności, którą to karę z mocy art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii w całości darował (...).Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 20 grudnia 1969 r. Sąd Wojewódzki w Kielcach uznał:1) oskarżoną Barbarę B. za winną tego, że:I. w okresie od 23 maja 1968 r. do 18 października 1968 r. w O., jako kierowniczka Punktu Skupu Owoców i Warzyw w O. należącego do Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w O., będąc odpowiedzialna za powierzone jej mienie, na podstawie dowodów przyjęcia magazynowego owoców i warzyw, wystawionych na osoby, które w rzeczywistości tych owoców i warzyw nie dostarczyły, uzyskała gotówkę w kwocie 20.518 zł, którą sobie przywłaszczyła na szkodę tej Spółdzielni, i na zasadzie art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) skazał ją za to na 3 lata więzienia i 10.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na więzienie, przyjmując dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny; na zasadzie art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (Dz. U. Nr 21, poz. 151) złagodził oskarżonej Barbarze B. orzeczoną karę więzienia o połowę, tj. do 1 roku i 6 miesięcy; na zasadzie art. 47 § 1 lit. c) i art. 52 § 3 d.k.k. orzekł względem niej utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat;II. że w okresie od 24 kwietnia 1968 r. do 11 lutego 1969 r. w O., jako materialnie odpowiedzialna kierowniczka Punktu Skupu Owoców i Warzyw należącego do Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w O., nie dopełniła obowiązku: prawidłowego, bieżącego sporządzania dokumentacji, każdorazowego dokładnego sprawdzania jakości i ilości przyjmowanych i wydawanych owoców i warzyw, dbałości o właściwe przechowanie czasowe masy towarowej oraz przekazywania na śmietnisko miejskie zepsutych owoców i warzyw po uprzednim ich zaewidencjonowaniu a ponadto, przekraczając swoje uprawnienie, pobierała dla siebie oraz zezwalała swej rodzinie na pobieranie w niewielkich ilościach owoców i warzyw z magazynu, w wyniku czego przyczyniła się do powstania niedoboru towarów w wysokości około 200.000 zł na szkodę tejże Spółdzielni, i na zasadzie art. 286 § 1 i 42 § 3 d.k.k. skazał ją za to na 2 lata więzienia i 15.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na więzienie, przyjmując dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny; na zasadzie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii orzeczoną karę 2 lat więzienia darował jej w całości; na zasadzie art. 32 i 31 d.k.k. jako karę łączną grzywny wymierzył oskarżonej Barbarze B. 20.000 zł z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na więzienie, przyjmując dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny; na zasadzie art. 58 d.k.k. na poczet orzeczonej kary 1 roku i 6 miesięcy więzienia zaliczył jej tymczasowy areszt od dnia 29 kwietnia 1969 r.; na zasadzie art. 331 § 1 d.k.p.k. zasądził od oskarżonej Barbary B. na rzecz Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w O. odszkodowanie w wysokości 20.518 zł z 8% od dnia 19 października 1968 r. do dnia uiszczenia oraz opłatę w kwocie 1.093 zł;2) oskarżonego Józefa S. za winnego tego, że w okresie od 24 kwietnia 1968 r. do 11 lutego 1969 r. w O., jako prezes Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w O. odpowiedzialny m.in. za nadzór nad prawidłową działalnością podległego tej Spółdzielni Punktu Skupu Owoców i Warzyw w O. nie dopełnił obowiązku: zarządzania przeprowadzenia w tym Punkcie Skupu spisów remanentowych w czasie przyjmowania i zwalniania z pracy materialnie współodpowiedzialnych magazynierów Wacława W. i Jadwigi R. oraz przy obejmowaniu funkcji współodpowiedzialnego magazyniera przez Wiesławę R., zawiadamiania organów ścigania i jednostki nadrzędnej o ujawnionych niedoborach, jak również wyciągania właściwych wniosków względem pracowników odpowiedzialnych za spowodowanie tych niedoborów, koordynacji z kierowniczką Punktu Skupu w O. Barbarą B. dokonywanych przerzutów masy towarowej z innych punktów skupu i plantacji przy uwzględnieniu możliwości zbytu szczególnie asortymentów towarowych ulegających szybkiemu zepsuciu, a w związku z nadzorowanymi przerzutami masy towarowej i dostawami do sklepów i straganów - dopilnowania w każdym wypadku obiegu prawidłowej dokumentacji z tym związanej, w wyniku czego przyczynił się do powstania w tym Punkcie Skupu braku towarowego w wysokości około 200.000 zł na szkodę tej Spółdzielni, i na zasadzie art. 286 § 1 i 42 § 3 d.k.k. skazał go na 2 lata więzienia i 15.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na więzienie, przyjmując jeden dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny; na zasadzie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii orzeczoną karę 2 lat więzienia darował mu w całości;3) oskarżoną Wiesławę R. Sąd Wojewódzki uznał za winną tego, że w okresie od 13 lipca 1968 r. do dnia 11 lutego 1969 r. w O., jako materialnie współodpowiedzialna magazynierka Punktu Skupu Owoców i Warzyw w O. należącego do Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w O., nie dopełniła obowiązku: każdorazowego sprawdzenia jakości i ilości przyjmowanych i wydawanych owoców i warzyw, bieżącego sporządzania dokumentacji, dbałości o właściwe przechowywanie czasowo w magazynie masy towarowej oraz przekraczając swoje uprawnienia, pobierała dla siebie, jak również zezwalała na pobieranie przez inne osoby owoców i warzyw z magazynu w niewielkich ilościach, przez co przyczyniła się do powstania braku towarowego w wysokości około 170.000 zł na szkodę tej Spółdzielni, i na zasadzie art. 286 § 1 i 42 § 3 d.k.k. skazał ją na 1 rok i 6 miesięcy więzienia oraz na 8.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na więzienie, przyjmując dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny; na zasadzie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii orzeczoną karę 1 roku i 6 miesięcy więzienia darował jej w całości.Od powyższego wyroku wniósł rewizję prokurator na niekorzyść wszystkich oskarżonych, a ponadto wniosły rewizje obie oskarżone: Barbara B. i Wiesława R.I. Rewizja prokuratora, wnosząc o zmianę wyroku w stosunku do wszystkich oskarżonych w części dotyczącej wymiaru kary pozbawienia wolności, zarzuca rażącą niewspółmierność wymierzonych kar do stopnia szkodliwości społecznej czynów.II. Rewizja oskarżonej Barbary B. - wnosząc: o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania bądź o zmianę wyroku przez wymierzenie oskarżonej za czyn opisany w pkt I aktu oskarżenia kary 2 lat pozbawienia wolności i darowanie tej kary na zasadzie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii, a co do czynu opisanego w pkt II aktu oskarżenia, o złagodzenie orzeczonej kary, w szczególności kary grzywny - zarzuca błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku (wskutek pominięcia m.in. okoliczności przemawiających za oskarżoną) oraz rażąco niewspółmierny wymiar kary.III. Rewizja oskarżonej Wiesławy R. - wnosząc o uchylenie wyroku i umorzenie postępowania na podstawie art. 5 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii - zarzuca rażącą niewspółmierność kar, a w szczególności niezasadność i niecelowość orzeczonej kary grzywny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Co do rewizji oskarżonej Barbary B. Zarzuty rewizji odnoszące się do przypisanego oskarżonej zagarnięcia nie są zasadne, gdyż ustalenia zaskarżonego wyroku znajdują podstawę w zebranym materiale dowodowym. Rewizja zmierza do wykazania, że oskarżona, zgodnie z prawdą, wyjaśnia, iż zagarnięcia dopuściła się z inicjatywy i przy współudziale oskarżonego Józefa S. Rewizja nie przytacza jednak argumentów, które mogłyby podważyć stanowisko, jakie Sąd Wojewódzki zajął w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, uznając wyjaśnienia oskarżonej za niewiarygodne.Zarzut rażącej surowości kary wymierzonej oskarżonej Barbarze B. za zagarnięcie także należało uznać za bezzasadny, skoro przestępstwo to zostało popełnione przez fałszowanie dokumentów (art. 200 § 1 i 265 § 1 k.k.), a wymierzona oskarżonej kara 3 lat pozbawienia wolności jest nawet niższa od średniego wymiaru kary w stosunku do ustawowego zagrożenia przewidzianego w art. 200 § 1 k.k. (przepis ten należało przyjąć jako podstawę skazania zgodnie z dyrektywami art. 2 § 1 i art. 10 § 2 i 3 k.k.).Natomiast jeśli chodzi o przypisanie oskarżonej Barbarze B. przestępstwa niedoboru, to stanowisko rewizji należy uznać za trafne o tyle, że warunki pracy oskarżonej były rzeczywiście trudne (przede wszystkim złe warunki składowania powodujące psucie się owoców oraz duży obrót w Punkcie Skupu). Okoliczność tę stwierdził zresztą Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Nie oznacza to, że oskarżona nie ponosi winy za stworzenie możliwości powstania niedoboru, w świetle bowiem wyników przewodu sądowego nie ulega wątpliwości, że oskarżona nie dopełniła szeregu podstawowych obowiązków związanych z prowadzeniem powierzonego jej Punktu Skupu. Przecież z jej własnych wyjaśnień wynika, że nie zawsze sprawdzała kasę i jakość towaru, a czasem nawet i wagę.Sąd Wojewódzki przypisał oskarżonej Barbarze B. przyczynienie się do powstania niedoboru w wysokości około 200.000 zł i zakwalifikował to przestępstwo z art. 286 § 1 d.k.k.W nowym kodeksie karnym przestępstwo niedoboru zostało potraktowane jako osobny typ przestępstwa, którego znamiona różnią się od znamion przestępstwa "urzędniczego" z art. 286 § 1 d.k.k. oraz od znamion przestępstwa niegospodarności określonego w art. 217 § 1 k.k.Działanie sprawcy przestępstwa niedoboru polega na umyślnym (art. 7 § 1 k.k.) niedopełnieniu obowiązku lub przekroczeniu uprawnień w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim i na spowodowaniu przez to, choćby nawet nieumyślnie (art. 7 § 2 k.k.), skutku w postaci stworzenia możliwości powstania niedoboru.Oprócz tego skutku, objętego związkiem przyczynowym z zawinionym działaniem sprawcy, konieczne jest spełnienie dalszego, obiektywnego warunku w postaci rzeczywistego nastąpienia niedoboru, i to takiego, który ze względu na swe rozmiary zostanie uznany za istotny w skali jednostki gospodarki uspołecznionej, której dotyczy. Różnice zachodzące pomiędzy ustawowymi stanami faktycznymi z art. 217 § 1 i z art. 218 § 1 k.k. wynikają przede wszystkim z odmiennej konstrukcji tych norm, odmiennego określenia skutku i granic związku przyczynowego między tym skutkiem a zawinionym działaniem sprawcy.Wobec tego że prawidłowe ustalenia poczynione przez Sąd Wojewódzki pozwalają na stwierdzenie w czynie oskarżonej Barbary B. znamion przestępstwa z art. 218 § 1 k.k., należało przyjąć kwalifikację prawną z tego właśnie przepisu. Wbrew stanowisku zawartemu we wniosku Prokuratury Generalnej nie było możliwe zakwalifikowanie przestępstwa, którego dopuściła się oskarżona Barbara B., z art. 217 § 1 k.k., gdyż stworzenie możliwości powstania niedoboru, a nawet "przyczynienie się do powstania niedoboru" (jak to określił Sąd Wojewódzki w swym wyroku) nie jest przecież jednoznaczne z wymaganym przez art. 217 § 1 k.k. spowodowaniem poważnej szkody w gospodarce uspołecznionej.Brak dostatecznych podstaw do przyjęcia, że to właśnie oskarżona wyrządziła swym czynem szkodę w mieniu społecznym (art. 36 § 4 k.k.), sprawia, że nie może być w tym wypadku orzeczona grzywna (vide OSNKW z 1964 r. nr 2, poz. 12 i OSPiKA z 1970 r., z. 10, poz. 207).Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy dokonał odpowiedniego przekwalifikowania przypisanego oskarżonej Barbarze B. przestępstwa w pkt II zaskarżonego wyroku i orzekł karę z pominięciem grzywny.2. Co do rewizji oskarżonej Wiesławy R.Rewizja zasadnie zarzuca bezpodstawne wymierzenie grzywny. Wobec braku dostatecznych podstaw do przyjęcia, że stworzenie przez oskarżoną możliwości powstania niedoboru było jednoznaczne w tym wypadku z efektywnym wyrządzeniem szkody w mieniu społecznym z winy oskarżonej, należało zająć stanowisko, że nie zostały spełnione przesłanki określone zarówno w art. 42 § 3 d.k.k., który to przepis obowiązywał w chwili orzekania przez Sąd Wojewódzki, jak i w obecnie obowiązującym jego odpowiedniku, tj. w art. 36 § 4 k.k.Z tych względów, po odpowiednim zmodyfikowaniu przypisanego oskarżonej Wiesławie R. przestępstwa, należało orzec karę z pominięciem grzywny.3. Co do rewizji prokuratora.Zarzut rażącej łagodności kar wymierzonych oskarżonym: Barbarze B., Józefowi S. i Wiesławie R. nie może być uznany za zasadny, jeśli się zważy, że wysoki niedobór, o których chodzi w sprawie niniejszej, powstał w szczególnych okolicznościach, a mianowicie w okresie wyjątkowego urodzaju na niektóre owoce, głównie czereśnie, wiśnie, szklanki, agrest i truskawki, na które podaż była daleko większa od popytu (uzasadnienie wyroku SW). Fakt ten, w zestawieniu z trudnymi warunkami składowania towaru i trudnościami w znalezieniu odpowiedniego personelu, przemawia za koniecznością innego spojrzenia na stopień zawinienia oskarżonych, niż czyni to rewizja prokuratora. Wymierzona oskarżonym kara pozbawienia wolności nie może być zatem uznana za rażąco łagodną, a co do grzywny, to brak jest w ogóle podstaw do jej orzeczenia z przyczyn, o których była mowa wyżej przy omawianiu rewizji oskarżonej Barbary B. i Wiesławy R.Wprawdzie oskarżony Józef S. rewizji nie założył, ale także co do niego należało z wyżej przytoczonych względów zmienić wyrok Sądu Wojewódzkiego i pominąć orzeczenie o grzywnie, przyjmując jako podstawę procesową tej zmiany przepisy art. 383 § 2 i 384 k.p.k. Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.