Rw 108/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk A. Kaszycki. Sędziowie: płk S. Mendyka, ppłk J. Juszczak (sędzia S. Wojsk. del. - sprawozdawca).Wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk W. Kubala.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 1977 r. na rozprawie sprawy: 1) Bogusława K., skazanego za przestępstwo określone w art. 319 k.k. z zastosowaniem art. 54 § 1 k.k. na karę 7.000 zł grzywny, 2) Stefana P., skazanego za przestępstwo określone w art. 320 k.k. w związku z art. 58 k.k. i z zastosowaniem art. 54 k.k. na karę 10.000 zł grzywny i uniewinnionego od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 319 k.k. w związku z art. 58 k.k., 3) Stanisława Z., uniewinnionego od zarzutu przestępstwa określonego w art. 319 k.k. w zbiegu z art. 320 k.k. i w związku z art. 58 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez Wojskowego Prokuratora Garnizonowego w N. od nieprawomocnego wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w N. z dnia 24 lutego 1977 r.,uwzględniając rewizję prokuratora, uchylił zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Wojskowemu Sądowi Garnizonowemu w N.Uzasadnienie faktyczne(...) Prokurator w rewizji zarzuca:a) obrazę art. 319 k.k., polegającą na błędnej interpretacji tego przepisu, co doprowadziło do bezpodstawnego uniewinnienia Stefana P. i Stanisława Z. od zarzutu popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 319 w związku z art. 58 k.k.;b) obrazę art. 184 § 1 i 2 k.k., polegającą na uznaniu, że postępowanie Bogusława K. w odniesieniu do Roberta W. nie wyczerpywało znamion przestępstwa określonego w tym przepisie;c) obrazę przepisów postępowania (art. 357 i 372 § 1 k.p.k.), polegającą na nieujawnieniu zeznań złożonych przez niektórych świadków w postępowaniu przygotowawczym, m. in. Roberta W., co miało wpływ na bezzasadne uniewinnienie Stanisłwa Z. od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 320 k.k., a ponadto doprowadziło do błędnego ustalenia, że targnięcie się na życie Roberta W. nie miało związku z szykanami stosowanymi wobec niego przez Bogusława K., Stefana P. i Stanisława Z.;d) rażącą niewspółmierność kar wymierzonych Bogusławowi K. i Stefanowi P.W związku z przedstawionym i wyżej zarzutami skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.Podczas rozprawy rewizyjnej przedstawiciel Naczelnej Prokuratury Wojskowej popierał wniesioną rewizję, natomiast obrońcy oskarżonych wnosili o nieuwzględnienie rewizji i utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Podniesiony w rewizji zarzut, że sąd pierwszej instancji dopuścił się obrazy art. 319 k.k., co doprowadziło w konsekwencji do bezzasadnego uniewinnienia oskarżonych Stefana P. i Stanisława Z. od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w tym przepisie, uznać należy jako w pełni zasadny.Sąd pierwszej instancji wywiódł w zaskarżonym wyroku, że nadużycia uprawnień w myśl art. 319 k.k. może dopuścić się tylko ten, kto ma takie uprawnienia, a więc przełożony w stosunku do podwładnego. Oskarżeni Stefan P. i Stanisław Z. jako starsi stopniem nie mieli uprawnień do wydawania rozkazów żołnierzom młodszym stopniem i dlatego też nie mogą być podmiotem przestępstwa określonego w art. 319 k.k. Wprawdzie - jak wywiedziono w zaskarżonym wyroku - starszy stopniem ma odpowiednie uprawnienia w stosunku do młodszego stopniem, określone w pkt 54 i 55 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, ale są to sytuacje wyjątkowe, które w odniesieniu do Stefana P. i Stanisława Z. nie mogą mieć zastosowania.Tego rodzaju wywody są błędne. Regulamin Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL wyróżnia sytuację faktycznoprawną starszych i młodszych stopniem żołnierzy w tym sensie, że młodszy stopniem ma obowiązek określonego zachowania się wobec starszego, a starszy ma obowiązek reagowania na każde sprzeczne z zasadami żołnierskiego zachowania się młodszego stopniem, i to nie tylko w sytuacjach wyjątkowych, o których mowa w pkt 54 i 55 cytowanego wyżej Regulaminu. Do takiego stwierdzenia upoważnia m.in. treść pkt 86, 91 i 92 i 93 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, a także treść pkt 7 Regulaminu Dyscyplinarnego Sił Zbrojnych PRL.Jeżeli zatem starszy stopniem nadużywa przysługujących mu uprawnień w celu wyrządzenia dolegliwości młodszemu stopniem, to czynem tym wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 319 k.k. Zaznaczyć przy tym należy, że nadużyciem uprawnień w myśl art. 319 k.k. jest zarówno wykorzystanie przysługujących upranwień w celu wyrządzenia dolegliwości młodszemu stopniem (np. starszy stopniem za naruszenie przez młodszego stopniem zasad żołnierskiego zachowania się reaguje w sposób nie przewidziany w regulaminach wojskowych), jak i przekroczenie zakresu przysługujących uprawnień (np. starszy stopniem bez żadnej podstawy stosuje względem młodszego nie przewidziane w regulaminach wojskowych środki zmierzające do wyrządzenia mu dolegliwości). W tym kontekście rozpatrując postępowanie oskarżonych Stefana P. i Stanisława Z. względem młodszych stopniem żołnierzy stwierdzić trzeba, że obaj oskarżeni wyczerpali znamionap rzestępstwa określonego w art. 319 k.k. i w związku z tym uniewinnienie ich od zarzutu popełnienia tego przestępstwa nie znajduje żadnego uzasadnienia. Tak więc co do oskarżonych Stefana P. i Stanisława Z. zaskarżony wyrok nie może się ostać i podlega uchyleniu (także w części skazującej Stefana P. za przestępstwo określone w art. 320 k.k.). Zauważyć bowiem należy, że zarzucony Stefanowi P. czyn zakwalifikowany był w akcie oskarżenia z art. 319 k.k. w zbiegu kumulatywnym z art. 320 k.k. Nie mógł zatem sąd uniewinnić tego oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 319 k.k., a skazać za przestępstwo określone w art. 320 k.k. nawet wtedy, gdy uznał, że oskarżony nie może być podmiotem przestępstwa określonego w art. 319 k.k., gdyż faktycznie oskarżonemu zarzucono popełnienie jednego czynu, którym wyczerpał znamiona określone w dwóch przepisach prawnych. W takim wypadku niedopuszczalne jest częściowe uniewinnienie, gdyż od kwalifikacji prawnej uniewinnić nie można, a jedynie należało wyeliminować z kwalifikacji prawnej jeden z przepisów i przyczyny tej decyzji omówić w uzasadnieniu wyroku.2. Co do Bogusława K. zaskarżony wyrok wydany został z obrazą przepisów postępowania, co mogło mieć wpływ na jego treść, i dlatego również i w tej części podlega uchyleniu.Sąd pierwszej instancji opierając się na zeznaniach świadka Roberta W. złożonych podczas rozprawy głównej ustalił, że między wydanym temu świadkowi przez Bogusława K. poleceniem przebiegnięcia około 800 m w masce przeciwgazowej a późniejszym targnięciem się tego świadka na własne życie nie było związku przyczynowego oraz że świadek Robert W. z powodu tego biegu nie rości do Bogusława K. pretensji, gdy tymczasem z zeznań świadka Roberta W. złożonych w postępowaniu przygotowawczym wynikało wręcz co innego (...). Wobec istnienia tego rodzaju nie wyjaśnionych sprzeczności co najmniej za przedwczesne uznać należy - dokonane w zaskarżonym wyroku - ustalenie, że między czynem Bogusława K., polegającym na wydaniu świadkowi Robertowi W. polecenia przebiegnięcia około 800 m w masce przeciwgazowej, a późniejszym zamachem samobójczym tego świadka brak związku przyczynowego. Zauważyć jednak należy, że ewentualne ustalenie takiego związku nie oznacza jeszcze możliwości zakwalifikowania czynu Bogusława K. z art. 319 k.k. w zbiegu z art. 184 § 1 i 2 k.k. i w związku z art. 58 k.k. przede wszystkim z dwóch powodów:1) art. 319 i 184 k.k. pozostają do siebie w stosunku lex specialis - lex generalis i w związku z tym zastosowanie jednego z nich, w tym wypadku art. 319 k.k., jako przepisu szczególnego, wyłącza możliwość zastosowania drugiego, tj. art. 184 k.k., jako przepisu ogólnego;2) do przypisania oskarżonemu, że następstwem jego czynu było targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, konieczne jest ustalenie, że oskarżony miał powinność i możliwość przewidzenia takiego następstwa.Zaznaczyć jednak należy, że ustalenie istnienia (lub braku) związku przyczynowego między czynem oskarżonego a jego następstwem oraz rozważenie powinności i możliwości przewidywania przez oskarżonego tego następstwa może mieć istotne znaczenie przy wymiarze kary za czyn zakwalifikowany z art. 319 k.k. czy też - jak w wypadku oskarżonych Stefana P. i Stanisława Z. - z art. 319 k.k. w zbiegu z art. 320 k.k.3. Przedwczesne jest w tej chwili ustosunkowywanie się do podniesionego w rewizji zarzutu wymierzenia Bogusławowi K. i Stefanowi P. rażąco łagodnych kar. Stwierdzić jednak trzeba, że przestępstwa określone w art. 319 i 320 k.k. znamionują się znacznym stopniem społecznego niebezpieczeństwa, godzą bowiem w prawidłowe zasady współżycia społecznego, jakie obowiązują w socjalistycznej armii we wzajemnych stosunkach między przełożonymi i podwładnymi oraz starszymi i młodszymi stopniem. Dlatego też sprawcy tych przestępstw powinni być zdecydowanie represjonowani, przy czym wymierzone im kary powinny spełniać określone cele w zakresie ich społecznego oddziaływania. Celów tych w odniesieniu do żołnierzy służby zasadniczej nie mogą spełnić należycie samoistne kary grzywny. W związku z powyższym orzeczono jak na wstępie.