I PZP 14/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: E. Jachczyk, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Zbigniewa N. przeciwko Przedsiębiorstwu Kolejowych Robót Elektryfikacyjnych w W. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenie umowy o pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie postanowieniem z dnia 18 lutego 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownik mający prawo do wcześniejszego przejścia na emeryturę na mocy art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186) korzysta z ochrony przed wypowiedzeniem z art. 39 pkt 4 kodeksu pracy?"powziął następującą uchwałę:Przewidziany w art. 39 pkt 4 kodeksu pracy zakaz wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku, nie obowiązuje w okresie dwóch lat poprzedzających możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186). Uzasadnienie faktyczneNa skutek odwołania wnioskodawcy od wypowiedzenia mu stosunku pracy ze skutkiem na koniec marca 1976 r., dokonanego przez pozwane Przedsiębiorstwo, Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy przywróciła do pracy w pozwanym Przedsiębiorstwie na poprzednich warunkach.Komisja nie wypowiadając się wyraźnie co do merytorycznej zasadności dokonanego przez pozwane Przedsiębiorstwo wypowiedzenia stosunku pracy podała w wątpliwość, czy wnioskodawca dopuścił się uchybienia obowiązkom pracowniczym, przede wszystkim jednak uznała, że wobec posiadania przez wnioskodawcę uprawnień do wcześniejszego przejścia na emeryturę na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych wnioskodawca podlegał szczególnej ochronie prawnej przewidzianej w art. 39 kodeksu pracy ze względu na status kombatanta.Rozpatrując odwołanie pozwanego Przedsiębiorstwa od orzeczenia komisji i biorąc pod uwagę wyraźne oświadczenie wnioskodawcy w odwołaniu od wypowiedzenia, iż zamierzał przejść wcześniej na emeryturę posiadając stosowny okres zatrudnienia i korzystając z dobrodziejstwa art. 9 wspomnianej wyżej ustawy, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał za wskazane przedstawienie Sądowi Najwyższemu sprawy w związku z występującym w niej zagadnieniem prawnym budzącym poważne wątpliwości, czy przepis art. 39 pkt 4 kodeksu pracy, zapewniający szczególną ochronę prawną pracownikom w wieku przedemerytalnym, ma zastosowanie w wypadku możliwości wcześniejszego uzyskania prawa do emerytury na podstawie przepisów szczególnych.Sąd Pracy w obszernym uzasadnieniu przedstawia nasuwające się wątpliwości, podkreślając wagę tego problemu w praktyce, ponieważ krąg uprawnionych do wcześniejszego przejścia na emeryturę na podstawie przepisów stanowionych w okresie ostatnich lat w wyniku realizacji polityki socjalnej państwa poszerza się, na dowód czego przytacza inwalidów wojennych w związku z treścią art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 117), pracownice określone w § 2 i 3 oraz pracowników określonych w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 marca 1975 r. w sprawie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę (Dz. U. Nr 9. poz. 53), a będących inwalidami III grupy w związku z wypadkiem przy pracy, wypadkiem w zatrudnieniu lub chorobą zawodową i wreszcie kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych określonych w art. 9 ust. 1 i 2 wspomnianej ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych.Zdaniem Sądu Pracy za przyjęciem, iż art. 39 pkt 4 kodeksu pracy dotyczy jedynie osób, które uzyskałyby prawo do emerytury na ogólnych zasadach, przemawia jedynie wzgląd na nierozszerzanie kręgu osób objętych szczególną ochroną prawną przewidzianą tym przepisem. Jednakże szereg innych nader ważkich argumentów może przemawiać za przyjęciem stanowiska odmiennego.Po pierwsze, jeżeli wziąć pod uwagę, intencję ustawodawcy, który pracownikom w wieku przedemerytalnym zapewnił szczególną ochronę prawną w zakresie trwałości stosunku pracy, to niewątpliwie te same względy tym bardziej przemawiają za pozytywnym rozstrzygnięciem przedstawionego zagadnienia i rozszerzeniem podmiotowym zakresu ochrony prawnej przewidzianej w art. 39 pkt 4 kodeksu pracy w odniesieniu do kombatantów.Po drugie, jeżeli ustawodawstwo pracy nie zawiera generalnej zasady o automatycznym przechodzeniu pracowników na emeryturę w razie osiągnięcia wieku emerytalnego, co jest regulowane ściśle tylko w odniesieniu do określonych kategorii pracowników ze względu na szczególne warunki pracy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, to zarówno interpretacja gramatyczna, jak i logiczna art. 39 pkt 4 kodeksu pracy zdaje się prowadzić do wniosku, że okres dwóch lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego, przy spełnieniu dalszego ustawowego warunku przewidzianego wskazanym przepisem, należy rozumieć jako okres dwóch lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego ustalonego również przepisami szczególnymi uprawniającymi zainteresowanego pracownika do wcześniejszego przejścia na emeryturę na jego własny wniosek.W razie pozytywnego rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia, zdaniem Sądu Pracy, ochrona przewidziana w art. 39 pkt 4 kodeksu pracy dotyczyłaby tylko okresu dwóch lat przed uzyskaniem prawa do wcześniejszej emerytury, z którego, gdyby pracownik nie skorzystał, nie mógłby już w okresie późniejszym podlegać ochronie, co zapewniałoby tym samym zakładom pracy w okresie późniejszym pełną swobodę w zakresie rozwiązania stosunku pracy zwłaszcza ze względu na zasadę wyrażoną w art. 40 § 2 kodeksu pracy, wedle której w stosunku do pracowników po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego zakładu pracy nie są związane koniecznością zachowania trybu postępowania przewidzianego w art. 38 § 1 kodeksu pracy przy wypowiadaniu umowy o pracę, jak i zasadami szczególnej ochrony niektórych pracowników przewidzianymi art. 39 k.p.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy po wysłuchaniu zainteresowanych stron i wniosku przedstawiciela Prokuratora Generalnego PRL oraz zapoznawszy się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych zważył, co następuje:Szczególna ochrona trwałości stosunku pracy, przewidziana w art. 39 pkt 4 kodeksu pracy w odniesieniu do pracowników w okresie bezpośrednio poprzedzającym ich przechodzenie na emeryturę, a wyrażająca się w postaci zakazu wypowiadania takim pracownikom umów o pracę czy też wypowiadania wynikających z takich umów warunków pracy i płacy (§ 42 i 43 k.p.), jest podyktowana przede wszystkim faktem, że zmiana zatrudnienia w zaawansowanym wieku jest w praktyce połączona z szeregiem trudności życiowych.Wiek emerytalny ustala ustawodawca. Granice tego wieku są różne w zależności od kategorii zatrudnienia i płci, a także od określonego rodzaju pracowników.Wprawdzie Okręgowy Sąd trafnie wskazuje na brak w naszym ustawodawstwie - poza ściśle określonymi wyjątkami - generalnego zakazu zatrudniania pracownika w razie osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego, jednakże określenie ustawowej granicy tego wieku pozwala z jednej strony samym pracownikom przechodzić na emeryturę, z drugiej - umożliwia zakładom pracy prowadzić racjonalną politykę zatrudnienia, zwłaszcza dokonywanie koniecznych przesunięć kadrowych, jak i awansowanie młodszych pracowników oraz ich przesuwanie na bardziej odpowiedzialne stanowiska, wymagające znacznego zasobu sił i energii dla wykonania trudniejszych i ważniejszych zadań.Wymieniony w art. 39 pkt 4 kodeksu pracy okres ochronny jest ściśle określony przez ustawę i jako stwarzający ten stan wyjątkowy podlega ścisłej wykładni. Wykładnia zatem gramatyczna, logiczna jak i celowościowa rozważanego przepisu przemawia za tym, że pojęcie wieku emerytalnego z tego przepisu jest pojęciem ściśle ustawowym.Przewidziana w art. 9 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186) możliwość wcześniejszego przechodzenia na emeryturę jest uprawnieniem szczególnym, skorzystanie z którego zależy od uznania zainteresowanego pracownika. Ustawa ta, nadając kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych ów przywilej, nie obniżyła ustawowego wieku emerytalnego, miarodajnego dla każdego z nich jako pracowników. Możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę - jako szczególny wyraz uznania dla tej grupy osób za ich udział w walkach o wyzwolenie czy utrwalenie władzy ludowej bądź w związku z doznanymi przez nich ze strony okupanta cierpieniami z tego tylko tytułu, że byli Polakami - nie może pogarszać ich sytuacji w stosunkach pracy. Nie powstaje przeto dla zakładów pracy z chwilą osiągnięcia wspomnianej możliwości wcześniejszego przejścia na emeryturę zobowiązujący zakład pracy do przeniesienia takich osób na emeryturę.Przyjęcie, że ochroną z art. 39 pkt 4 objęci są kombatanci i więźniowie obozów koncentracyjnych w okresie dwuletnim poprzedzającym moment uzyskania możliwości wcześniejszego przechodzenia przez nich na emeryturę, doprowadziłoby do niezamierzonego przez ustawodawcę pogorszenia ochrony trwałości ich stosunku pracy wobec tych, którzy nie skorzystali z przywileju wcześniejszego przejścia na emeryturę. Z tym bowiem momentem byliby oni pozbawieni z mocy art. 40 § 2 k.p. jako pracownicy, którzy osiągnęli wiek emerytalny, ochrony ze strony rady zakładowej w formie jej zastrzeżeń wobec wypowiedzenia, jak i zakazu wypowiedzenia umowy, i to w wieku bardziej zaawansowanym, w którym potrzeba takiej ochrony staje się szczególnie nieodzowna. Tym samym kombatanci i więźniowie obozów koncentracyjnych znaleźliby się w zakresie ochrony trwałości stosunku pracy w mniej korzystnej sytuacji niż ogół pracowników w wieku przedemerytalnym.Tego rodzaju rozwiązania nie są oczywiście możliwe do przyjęcia. Widział te trudności również Okręgowy Sąd, wysuwając wątpliwości na ten temat. Także Centralna Rada Związków Zawodowych, jak i przedstawiciel Prokuratora Generalnego PRL wypowiedzieli się za odpowiedzią przeczącą na postawione pytanie prawne.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi jak w uchwale.Sąd Najwyższy uznaje za wskazane w końcu zauważyć, iż Okręgowy Sąd przy rozpoznawaniu odwołania nie może tracić z pola widzenia postulatu, o jakim zresztą także wspomina Centralna Rada Związków Zawodowych, że przy podejmowaniu decyzji w sprawach wypowiedzeń zakłady pracy powinny w sposób szczególnie rozważny traktować kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych z przyczyn, które leżały u podstaw zwiększenia przez ustawodawcę przysługujących im świadczeń, nie wyłączając - w szczególnie uzasadnionych przypadkach - rozważania konkretnej sprawy w płaszczyźnie wskazań klauzuli generalnej z art. 8 k.p., jeżeli materiał sprawy nie pozwala uznać wypowiedzenia za nieuzasadnione w trybie art. 45 k.p.