III CZP 2/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, S. Rudnicki, Z. Wasilkowska, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Jędrzejczaka, w sprawie z powództwa Eugeniusza K. przeciwko Elektrotechnicznej Spółdzielni Pracy "Elektron" w K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 5 stycznia 1976 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy jednostka gospodarki uspołecznionej, zawierając umowę, na podstawie której zostają przeniesione na nią prawa wynikające z niepracowniczego świadectwa ochronnego na wzór użytkowy, zarejestrowanego w Urzędzie Patentowym PRL, może równocześnie zobowiązać się do uruchomienia produkcji opartej na tym wzorze pod rygorem kary umownej, i to w wysokości efektu gospodarczego, który by uzyskała od ustalonej umownie wartości produkcji?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W wypadku zawarcia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej umowy o przeniesienie na nią prawa wynikającego z niepracowniczego świadectwa ochronnego na wzór użytkowy i niepodjęcia przez tę jednostkę produkcji z przyczyn leżących po jej stronie wynagrodzenie twórcy za przeniesienie tego prawa określa się według przypuszczalnego okresu stosowania wzoru użytkowego. Okres ten nie może przekraczać dwunastu miesięcy, a wysokość zapłaty - górnej granicy wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze. Uzasadnienie faktyczneIZagadnienie powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powód mgr inż. E.K. w dniu 20.VIII.1959 r. otrzymał świadectwo ochronne na wzór użytkowy pt. "Trójnik odgałęźny do przewodów elektrycznych". W dniu 8.VI.1965 r. zawarł ze stroną pozwaną (Spółdzielnia Pracy "Elektron") umowę z potwierdzonymi przez PBN podpisami, a więc w formie przepisanej, mocą której zbył na rzecz strony pozwanej prawa wynikające z powyższego świadectwa ochronnego. Przeniesienie tych praw zostało zgłoszone do rejestru Urzędu Patentowego PRL. Zgodnie z postanowieniami umowy wynagrodzenie za przeniesienie praw z powyższego wzoru użytkowego zostało ustalone na warunkach określonych w prawie wynalazczym, przy czym podstawą obliczenia tego wynagrodzenia miała być liczba wyprodukowanych trójników i efekty oszczędnościowe uzyskane przez przedsiębiorstwa montażowe na skutek zastosowania tych trójników. Powołano się przy tym na przepisy art. 116 i 117 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. Prawo wynalazcze (Dz. U. Nr 33, poz. 156). Spółdzielnia zobowiązała się uruchomić produkcję opartą na powyższym wzorze użytkowym w ciągu pierwszego półrocza 1966 r. pod warunkiem uzyskania atestu przez Instytut Elektrotechniki oraz otrzymania zamówienia na powyższe artykuły przez Zjednoczenie.Strony postanowiły powierzyć kwestię szczegółowego określenia wynagrodzenia - zgodnie z obowiązującymi przepisami - odpowiedniemu rzeczoznawcy.W wypadku nieuruchomienia produkcji na skutek zaniedbań Spółdzielni, pomimo uzyskania atestu i zamówień, Spółdzielnia zobowiązała się do wypłaty twórcy "odszkodowania umownego w wysokości przewidywanego efektu gospodarczego przy wartości produkcji rocznej 1.200.000 sztuk trójników".W związku z nieuruchomieniem produkcji powód wystąpił z pozwem o zasądzenie na jego rzecz odszkodowania umownego i Sąd Wojewódzki powództwo powyższe uwzględnił, ustalając odszkodowanie na podstawie opinii biegłego na kwotę 228.000 zł.Kwota 228.000 zł została wyliczona następująco: przy założeniu ceny maksymalnej 1 sztuki trójnika na 3,50 zł, w tym 6% zysku dla wytwórcy, wynosiłby on 0,19 zł od jednej sztuki. Produkcja 1.200.000 sztuk dawałaby więc wytwórcy zysk równy efektowi gospodarczemu w kwocie 228.000 zł, i to bez efektów uzyskanych przez użytkownika.Przy rozpoznawaniu rewizji od tego rozstrzygnięcia zwykły skład Sądu Najwyższego powziął wątpliwość, czy jednostka gospodarki uspołecznionej może zobowiązać się wobec twórcy do uruchomienia produkcji, opartej na przeniesionym na jej rzecz niepracowniczym wzorze użytkowym, pod rygorem kary umownej, i to w wysokości efektu gospodarczego od ustalonej umownie wartości produkcji, i przedstawił to zagadnienie do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego.IIPrzede wszystkim należy stwierdzić, że przez użyte w umowie stron określenie "odszkodowanie umowne" należy rozumieć z reguły ustanowienie kary umownej, o której mowa w art. 483 i następnych k.c. W terminologii prawniczej zastrzeżenie umowne dotyczące ustalenia zakresu i sposobu naprawienia szkody w przypadkach niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika nazywa się odszkodowaniem umownym lub karą umowną, przy czym kodeks zobowiązań z 1933 r. posługiwał się terminem "odszkodowanie umowne" (art. 82-85 k.z.), natomiast kodeks cywilny używa terminu "kara umowna" (art. 483-485 k.c.).Nie budzi wątpliwości zarówno w doktrynie, jak i judykaturze pogląd, że kara umowna może być zastrzeżona w umowie jedynie w razie niewykonania zobowiązania niepieniężnego. W niniejszym wypadku strona pozwana zobowiązała się do uruchomienia produkcji, co w stosunku do powoda stanowiło przesłankę uzyskania wynagrodzenia, a więc uzyskania roszczenia pieniężnego. Uruchomienie produkcji przez spółdzielnię nie jest samo przez się przedmiotem zainteresowania wierzyciela, tak jak to jest przy umowach o usługi, dostawy i roboty budowlane. Jest nim uzyskanie zapłaty. Tym samym w istocie kara umowna służyłaby zabezpieczeniu uzyskania przez powoda roszczenia pieniężnego, zabezpieczeniu szkody wynikłej dla niego wskutek nieotrzymania wynagrodzenia. Oczywiście, sprzeciwia temu się charakter instytucji kary umownej.Trzeba dodać, że przepisy prawa wynalazczego w tym zakresie nie wprowadzają żadnej modyfikacji i karą umowną się nie zajmują, stanowią jedynie, że do wynagrodzeń za pracownicze, jak i niepracownicze projekty wynalazcze w sprawach nie uregulowanych w prawie wynalazczym stosuje się odpowiednie przepisy prawa cywilnego (art. 111 i 116 ust. 2 prawa wynalazczego z 1962 r. oraz art. 103 prawa wynalazczego z 1972 r. w związku z § 36 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych - Dz. U. Nr 54, poz. 351).Niezależnie od tego twórca nie może domagać się od jednostki gospodarki uspołecznionej stosowania projektu wynalazczego i w ten sposób wpływać na działalność produkcyjną sektora uspołecznionego, jak również ingerować w sferę planowej gospodarki państwowej. Tym bardziej nie może on wymusić drogą kary umownej stosowania jego projektu wynalazczego.Tak więc przedstawione składowi poszerzonemu zagadnienie w jego werbalnym brzmieniu należałoby rozstrzygnąć przecząco.IIIJednakże ograniczenie się do rozważań tylko co do dopuszczalności kary umownej nie rozwiązuje istotnych w sprawie problemów, a w szczególności kwestii, czy twórcy, który przeniósł w drodze umowy sprzedaży swe prawa do projektu wynalazczego na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej, nie przysługuje prawo do żadnego wynagrodzenia dlatego tylko, że jednostka ta rezygnuje ze stosowania tego projektu. W konkretnej sprawie postanowienie umowy co do ustanowienia kary umownej może być rozumiane jako określenie zapłaty za przeniesienie prawa do wzoru użytkowego na wypadek niestosowania tego wzoru przez nabywcę w jego działalności gospodarczej. Powód, zbywając swe prawa do wzoru, nie godził się z sytuacją, że w wypadku nieuruchomienia produkcji na podstawie tego wzoru w zamian za przeniesienie swych praw na rzecz Spółdzielni nie otrzyma żadnej zapłaty nawet wówczas, gdy nieuruchomienie produkcji jest następstwem zaniedbań nabywcy wzoru użytkowego, którego opracowanie i następnie uzyskanie świadectwa ochronnego w Urzędzie Patentowym PRL było pracochłonne i kosztowne.Problem ten należy rozważyć przede wszystkim na gruncie przepisów prawa obowiązującego w chwili zawarcia umowy zgodnie z zasadami prawa intertemporalnego (art. 124 ust. 2 prawa wynalazczego z 1972 r.).W chwili zawarcia umowy oraz wygaśnięcia praw z wzoru powoda obowiązywała ustawa z dnia 31 maja 1962 r. o prawie wynalazczym (Dz. U. Nr 33, poz. 156). Według treści art. 116 ust. 1 tej ustawy twórca wynalazku lub wzoru użytkowego nie będącego pracowniczym projektem wynalazczym, a wykonywanego przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, ma prawo do zapłaty albo opłaty licencyjnej, albo też innej opłaty określonej w umowie o przeniesienie prawa własności lub o ustanowienie prawa stosowania wynalazku lub wzoru użytkowego. Problematykę odpłatności ze strony jednostek gospodarki uspołecznionej za projekty wynalazcze niepracownicze reguluje dalej ust. 2 art. 116 i 117 ustawy. Artykuł 116 ust. 2 ustawy nie ma zastosowania w omawianym zakresie, gdyż dotyczy odpłatności za przyjęcie projektu wynalazczego do wykorzystania w gospodarce uspołecznionej na zasadach przewidzianych dla pracowniczych projektów wynalazczych w trybie art. 94 ustawy, a więc nie na podstawie umowy o przeniesienie prawa własności wynalazku lub wzoru użytkowego.Brzmienie jednak tego przepisu zezwala na wniosek, że ustawodawca inaczej traktuje sytuacje przewidziane w art. 94 ustawy, w których chodzi o przyjęcie projektu do zastosowania na zasadach pracowniczych i w których zupełnie zrównał wynagrodzenie (odpłatność) za projekty pracownicze i niepracownicze, nakazując expressis verbis obliczać je według przepisów art. 101-113 i art. 115, a więc według efektów uzyskanych przez zastosowanie projektu. Zasady zawierania umów o przeniesienie na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej prawa własności lub ustanowienia dla nich prawa stosowania wynalazku lub wzoru użytkowego (licencji) nie będącego pracowniczym projektem wynalazczym reguluje art. 117 ustawy. Mianowicie umowy takie mogą być zawierane tylko na warunkach określonych dla ustalenia wysokości efektów i obliczania wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, przy czym właściwy minister w porozumieniu z Ministrem Finansów może w uzasadnionych przypadkach zezwolić na określenie wynagrodzenia na zasadach odmiennych.Porównanie sytuacji przewidzianej w art. 117 z sytuacją z art. 117 ust. 1 i ust. 2 prowadzi do wniosku, że ustawodawca w art. 117 nie zrównał całkowicie zasad odpłatności za wynalazki i wzory użytkowe niepracownicze z pracowniczymi, lecz jedynie zrównał zasady obliczania wysokości odpłatności według efektów, nie uzależniając tej odpłatności od stosowania projektu. Gdyby ustawodawca chciał inaczej, niewątpliwie nie tworzyłby oddzielnego przepisu normującego odpłatność w wypadku zgłoszenia niepracowniczego projektu do jednostki gospodarki uspołecznionej w celu przyjęcia go do zastosowania (tzw. uspołecznienie wynalazku), a odrębnego w wypadku umów sprzedaży, umowy licencyjnej lub innej umowy, choć wszystkie te sytuacje są wymienione w art. 94 ustawy.Jeżeli więc twórca zbył na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej swe prawa, to należy mu się odpowiednia zapłata (cena kupna-sprzedaży) bez względu na to, czy projekt jest stosowany.Oczywiście, gdy niemożność stosowania wynika z przyczyn niezależnych od jednostki gospodarki uspołecznionej, np. z powodu nieprzydatności projektu, wówczas zapłata taka się nie należy, gdyż nabywca nie może uzyskać żadnej korzyści. Strony ponadto mogą jeszcze bardziej zacieśnić warunki zapłaty, tak jak np. w omawianej sprawie - uzależnić ją od winy w nieuruchomieniu produkcji.Dalej zapłata ta - jak to wynika z tego, co wyżej wywiedziono - może być obliczona tylko według efektów. Ponieważ jednak w wypadku niestosowania projektu efektów tych nie ma, trzeba je obliczyć według wielkości produkcji, którą miano na uwadze przy zawieraniu umowy.W żadnym jednak wypadku odpłatność nie może przewyższyć maksymalnego wynagrodzenia, jakie by się należało, gdyby produkcję wdrożono.Maksymalne granice wynagrodzenia za wzór użytkowy określa art. 104 ustawy oraz § 72 uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. (M.P. Nr 18, poz. 100 z późn. zm.). Należało się ono najwyżej za okres stosowania przez 12 miesięcy oraz w sumie nie wyższej niż 150.000 zł.IVZagadnienie dotyczy bezpośrednio stanu prawnego obowiązującego pod rządem prawa wynalazczego z 1962 r., jednakże trzeba wyjaśnić, jak rzecz wygląda pod rządem obecnie obowiązującego od dnia 1 stycznia 1973 r. prawa wynalazczego (Dz. U. z 1972 r. Nr 43, poz. 272).Nowe prawo w art. 42 ust. 1 stwierdza, że prawa do patentu oraz patent są zbywalne i podlegają dziedziczeniu. Zgodnie z treścią art. 78 zasada ta ma zastosowanie do wzorów użytkowych i praw ochronnych.Nowa ustawa nie zajmuje się jednak bliżej zasadami przeniesienia praw wynalazczych niepracowniczych na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej. Problem ten normuje § 38 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. (Dz. U. Nr 54, poz. 351), wydanego na podstawie delegacji ustawy. Według jego treści jednostki gospodarki uspołecznionej mogą zawierać z obywatelami polskimi i polskimi osobami prawnymi, nie będącymi jednostkami gospodarki uspołecznionej, umowy o przeniesienie prawa na rzecz tych jednostek lub umowy licencyjne tylko na zasadach przewidzianych dla ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze. Zapłata lub opłata licencyjna może być zwiększona o równowartość uzasadnionych kosztów związanych z dokonaniem wynalazku lub wzoru użytkowego, ich zgłoszeniem w Urzędzie Patentowym oraz ochroną. Za zgodą jednostki nadrzędnej strony mogą ustalić opłatę licencyjną na zasadach innych.Z powyższego wynika, że w omawianym zakresie stan prawny się nie zmienił.Również zasady ustalania wysokości wynagrodzenia za projekty pracownicze nie uległy zmianie, jedynie górna granica łącznego wynagrodzenia twórcy pracowniczego wzoru użytkowego została podwyższona do kwoty 250.000 zł (§ 22 ust. 1 pkt 2 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów).Z tych wszystkich względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.