I KZ 59/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Staszkiewicz. Sędziowie: L. Jax (sprawozdawca), S. Kotowski. Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Miernik.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu zażalenia pełnomocnika wnioskodawcy Karola L. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 27 kwietnia 1976 r., oddalające wniosek o przyznanie odszkodowania za oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie w sprawie b. Sądu Powiatowego w Grodzisku Mazowieckim,postanowił u c h y l i ć zaskarżone postanowienie i sprawę p r z e k a z a ć Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 27 kwietnia 1976 r. oddalił wniosek pełnomocnika Karola L. o zasądzenie odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie tegoż Karola L. w sprawie Sądu Powiatowego w Grodzisku Mazowieckim.Zażalenie wnioskodawcy na to postanowienie jest częściowo zasadne.Środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania został zastosowany wobec Karola L. postanowieniem Prokuratora b. Prokuratury Powiatowej w Grodzisku Mazowieckim z dnia 19 stycznia 1973 r. Wyżej wymieniony był w tym momencie podejrzany o przestępstwo określone w art. 201 w związku z art. 200 § 1 k.k. (przywłaszczenie 321.267,20 zł na szkodę Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w B.) oraz o przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k. (doprowadzenie do niedoboru zamknięć pałąkowych do butelek wartości 170.089 zł), a tymczasowe aresztowanie zastosowano do niego ze względu na znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, w momencie zastosowania tymczasowego aresztowania materiał dowodowy zebrany w sprawie dostatecznie uprawdopodobniał postawiony podejrzanemu zarzut, chociaż świadek Kazimierz R., który przeprowadził lustrację w prowadzonej przez wnioskodawcę Wytwórni Wód Gazowych i Rozlewni Piwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w B., wskazał konkretnie jedynie na fakt niewpłynięcia do kasy tej Spółdzielni kwoty 22.652 zł.Sąd Wojewódzki nie rozważył jednak, że tymczasowe aresztowanie, które w momencie jego zastosowania było zasadne, może później stać się oczywiście niesłuszne w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k. Sytuacja taka zachodzi w szczególności wówczas, gdy organ, przed którym toczy się postępowanie, nie stosuje się do dyrektywy wynikającej z art. 213 k.p.k. Przepis ten bowiem nakłada na właściwe organy (prokuratora lub sąd) obowiązek stałego czuwania, czy zachodzi potrzeba lub celowość utrzymywania zastosowanego środka zapobiegawczego oraz - w konsekwencji - obowiązek uchylenia lub zmiany tegoż środka w chwili, gdy ustaną przyczyny, wskutek których został on zastosowany.Pełnomocnik wnioskodawcy w uzasadnieniu zażalenia, twierdząc, że zastosowanie tymczasowego aresztowania było od początku oczywiście niesłuszne, wskazuje także na takie okoliczności, które mogłyby uzasadniać twierdzenie, że nawet przy przyjęciu odmiennego poglądu zaszły w toku dalszego postępowania okoliczności uzasadniające potrzebę wcześniejszego uchylenia lub zmiany środka zapobiegawczego, a mianowicie: Sąd Wojewódzki - po wpływie pierwszego aktu oskarżenia - w postanowieniu z dnia 9 kwietnia 1973 r. orzekł na podstawie art. 299 § 1 pkt 2 k.p.k. o zwrocie akt do uzupełnienia postępowania przygotowawczego, stwierdzając między innymi, że: "Oskarżony w swoich wyjaśnieniach i w oświadczeniu pisemnym, nie przyznając się do winy, zasadnie wskazuje na nieprawidłowości w rozliczeniach rewidenta świadka Kazimierza R."Tego rodzaju sprawa, w której podstawowym dowodem muszą być przede wszystkim prawidłowe rozliczenia, całość bowiem zarzutu oparta została na setkach wszelkiego rodzaju dokumentacji rozliczeniowo-finansowych bez sprawdzenia przez fachowców z zakresu księgowości tejże dokumentacji, nie może być uznana za sprawę dowodowo przygotowaną do skierowania na rozprawę.Zauważyć należy, że już sam akt oskarżenia wskazuje jedynie na kwotę 22.652 zł, jako ewentualnie przywłaszczoną. Wynika z tego wniosek, że całość pozostałej kwoty opiera się jedynie na nie sprawdzonych porównaniach. Mając to na względzie, Sąd ten uznał, że są to braki śledztwa nader istotne i bez ich usunięcia sprawa nie może być przedmiotem rozpoznawania na rozprawie.Dopiero wówczas prokuratura zwróciła się do biegłego z zakresu księgowości Wacława F. o opinię. Biegły ten w swej opinii, która wpłynęła do b. Prokuratury Powiatowej w Grodzisku Mazowieckim w dniu 11 lipca 1973 r., wyraził między innymi pogląd, że: "Karol L. przez niedołączenie rozliczeń lub dowodów wydania do miesięcznych raportów zaniżył swoje obciążenia z tytułu pobierania od prywatnych odbiorców gotówki łącznie na kwotę 22.652 zł, co mu pozwoliło na zatrzymanie tej sumy. Zarzut ten wymaga jednak dalszego badania, jeżeli oskarżony Karol L. przedstawi dzienne rozliczenia wysyłki lub inne dowody." Ponadto w opinii tej biegły zaznaczył, że: "Gdyby Karol L. był w stanie przedstawić rozliczenia wysyłki z każdego dnia, można by obciążenia te uznać za właściwe."Jak się później okazało, dokumenty, na które powoływał się wnioskodawca, były przechowywane w Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w B.Omówiona wyżej opinia biegłego spowodowała konieczność zmiany zarzutów przedstawionych Karolowi L., który od tej chwili był podejrzany jedynie o przestępstwo określone w art. 200 § 1 k.k., polegające na przywłaszczeniu kwot na sumę 22.652 zł oraz przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k. (doprowadzenie do wypłacenia niesłusznego wynagrodzenia pracownikom na kwotę 17.062 zł). Nadal jednak utrzymano wobec niego środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania. Dopiero bowiem w dniu 13 października 1973 r. b. Sąd Powiatowy w Grodzisku Mazowieckim wydał decyzję o uchyleniu tegoż środka zapobiegawczego, po czym w dniu 20 listopada 1973 r. postanowił ponownie zwrócić sprawę prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego.Jak z powyższego wynika, przynajmniej od chwili złożenia przez biegłego pisemnej opinii stopień uprawdopodobnienia słuszności zarzutu postawionego Karolowi L. w początkowym stadium postępowania został bardzo zmniejszony, a nowe zarzuty mu przedstawione dotyczyły przestępstw o znacznie mniejszym stopniu społecznego niebezpieczeństwa. Nie bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że zdaniem biegłego ostateczna ocena działania podejrzanego uzależniona była od zbadania dalszych dokumentów, co do których tenże podejrzany twierdził od początku, że znajdują się w posiadaniu Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w B.Nie można wyłączyć, że rozważenie przez Sąd Wojewódzki wyżej podanych okoliczności mogłoby doprowadzić tenże Sąd do wniosku, że w pewnym stadium postępowania dalsze utrzymywanie wobec Karola L. aresztu tymczasowego stało się oczywiście niesłuszne.Dlatego też Sąd Najwyższy, uznając zarzuty zażalenia wnioskodawcy przynajmniej w powyższym zakresie za zasadne, uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę o odszkodowanie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Dodatkowo należy zauważyć, że Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przywiązuje nadmierną wagę do faktu, że od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 218 § 1 k.k. wnioskodawca nie został uniewinniony, lecz postępowanie w tym zakresie zostało umorzone na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o amnestii (Dz. U. Nr 27, poz. 159).Sąd Wojewódzki bowiem nie wziął pod uwagę tego, że zarzut z art. 218 § 1 k.k., co do którego postępowanie umorzono (doprowadzenie do niesłusznej wypłaty wynagrodzenia na sumę 17.000 zł), nie miał nic wspólnego z zarzutem z art. 218 § 1 k.k., który przedstawiono Karolowi L. w momencie zastosowania tymczasowego aresztowania (spowodowanie niedoboru zamknięć do butelek na kwotę 170.089 zł), ponadto choćby ze względu na to, że odpowiedzialność za przestępstwa określone w art. 218 § 1 albo art. 217 § 1 k.k. (gdyż raczej ten przepis mógł wchodzić w rachubę) ograniczona jest do wypadków, gdy chodzi o "poważną" szkodę lub "istotny" niedobór w mieniu społecznym, ponadto należy uznać za co najmniej wątpliwe, aby zarzut ostatnio wymieniony, a dotyczący niesłusznej wypłaty na sumę 17.000 zł, mógł uzasadniać zastosowanie tymczasowego aresztowania, i to ze względu na znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa.