VI KZP 44/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: M. Budzianowski, S. Fornalik, H. Kempisty (sprawozdawca), S. Mirski, M. Paluch, A. Pyszkowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na podstawie art. 29 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 166 i z 1974 r. Nr 39, poz. 231) wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Izby Karnej Sądu Najwyższego uchwały, wyjaśniającej następujące kwestie prawne:"1. Czy zgoda stron na prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy odroczonej lub przerwanej - mimo że skład sądu uległ zmianie - może być wyrażona również poza rozprawą lub na tej rozprawie, która uległa przerwaniu czy odroczeniu, a jeśli tak - to czy i jakie znaczenie ma ewentualne cofnięcie przez stronę uprzednio wyrażonej zgody?2. Czy brak zgody którejkolwiek ze stron, a zwłaszcza powoda cywilnego lub oskarżyciela posiłkowego na prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy odroczonej lub przerwanej, mimo że skład sądu uległ zmianie, stanowi bezwzględny powód rewizyjny (art. 388 pkt 2 k.p.k.), czy też mogą być sytuacje, że uchybienie to stanowi jedynie względny powód rewizyjny (art. 387 k.p.k.)?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrawidłowe stosowanie przepisów art. 348 § 2 i art. 350 § 2 k.p.k. wymaga wyjaśnienia wielu wątpliwości, a w szczególności dotyczących czasu, w jakim strony mogą wyrazić zgodę na prowadzenie rozprawy w dalszym ciągu, mimo zmiany składu sądu, następnie znaczenia odwołania (cofnięcia) tej zgody, sposobu wyrażenia tej zgody stron, których zgoda w tym względzie jest niezbędna, oraz innych.1. Z równobrzmiącego sformułowania zawartego w przepisach art. 348 § 2 i art. 350 § 2 k.p.k.: "(...) chyba że za zgodą stron sąd postanowi inaczej (...)" nie wynika, by ustawa skuteczność (znaczenie) zgody stron wiązała z określeniem czasu jej wyrażenia, a w szczególności jedynie z jej wyrażeniem dopiero na rozprawie przed sądem w zmienionym składzie. Prowadzi to do wniosku, że brzmienie omawianych przepisów pozwala na przyjęcie, iż zgoda stron na prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej może być wyrażona również na rozprawie przerwanej lub odroczonej, a także poza rozprawą, w czasie między rozprawą przerwaną lub odroczoną a rozprawą następną, zwłaszcza gdy staje się oczywiste, że na następnej rozprawie skład sądu ulegnie zmianie. Za słusznością takiego poglądu przemawia również wzgląd na wymaganie sprawności postępowania, wpływającej także na ograniczenie społecznych kosztów wymiaru sprawiedliwości. Uzyskanie bowiem zgody stron we wcześniejszym etapie stwarza możliwość zaniechania zbędnego powtórnego wzywania osób już przesłuchanych przez sąd na rozprawie i pozwala na prawidłowe planowanie czynności sądu (rozpraw). Wcześniejsze zaś uzyskanie zgody stron nie przesądza w żadnej mierze stanowiska sądu w nowym zmienionym składzie co do dalszego postępowania. Sąd ten bowiem, niezależnie od zgody stron na prowadzenie rozprawy w dalszym ciągu, zawsze może postanowić o prowadzeniu jej od początku, jeżeli uzna to tylko za konieczne.Przyjęcie dopuszczalności wcześniejszego, skutecznego wyrażenia zgody stron nie godzi także w ich uprawnienia w zakresie swobodnego składania oświadczeń, strona bowiem może takie oświadczenie odwołać (cofnąć), jeżeli uzna, że istnieje taka potrzeba, np. ze względu na zmienione okoliczności dowodowe, upływ znacznego czasu od daty ostatniej rozprawy itp.Wynika to z zasady, że oświadczenie woli stron może być skutecznie cofnięte aż do czasu opartego na nim rozstrzygnięcia, jeżeli ustawa nie wprowadza wyraźnego odmiennego ograniczenia (np. w art. 5 § 3 k.p.k. - co do wniosku o ściganie; w art. 381 k.p.k. - co do cofnięcia środka odwoławczego). Ograniczenia takiego co do zgody stron nie zawierają przepisy art. 348 § 2 i art. 350 § 2 k.p.k., jak też nie wynika ono z innych przepisów.Należy zatem uznać, że wyrażona uprzednio zgoda strony traci znaczenie, jeżeli została ona odwołana (cofnięta) do czasu wydania przez sąd w zmienionym składzie postanowienia o prowadzeniu w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej.2. Brzmienie omawianych przepisów nie pozostawia wątpliwości co do tego, że na prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej ustawa wymaga zgody wszystkich stron, w sytuacji bowiem, w której chodzi o zgodę tylko stron obecnych na rozprawie, ustawa wyraźnie to przewiduje (art. 333 i art. 338 k.p.k.). Z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1971 r. (OSNKW 1971, z. 6, poz. 86) wynika, że prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej w zmienionym składzie sądu, bez zachowania m.in. wymagania zgody na to wszystkich stron, stanowi uchybienie przewidziane w art. 388 pkt 2 (in fine) k.p.k. (tj. tzw. bezwzględny powód odwoławczy).Słuszność tego poglądu znajduje wsparcie w wyjątkowym (od zasady bezpośredniości) charakterze przepisów art. 348 § 2 i art. 350 § 2 k.p.k. Dlatego też należy przyjąć, że brak zgody którejkolwiek strony na prowadzenie rozprawy w dalszym ciągu wskazuje zawsze na istnienie wymienionego uchybienia, z powodu którego sąd odwoławczy uchyla zaskarżone orzeczenie, niezależnie od granic środka odwoławczego i niezależnie od wpływu tego uchybienia na treść orzeczenia (art. 388 pkt 2 k.p.k.).3. A zatem zagadnienie sprowadza się nie do pytania, czy i kiedy w takim wypadku może zachodzić uchybienie procesowe tzw. zwykłe (art. 387 pkt 2 k.p.k.), lecz do tego, w jaki sposób zgoda strony ma być wyrażona, a ściślej - na jakiej podstawie sąd może przyjąć istnienie takiej zgody. Nie ma wątpliwości, że zgoda strony na prowadzenie rozprawy w dalszym ciągu powinna być w zasadzie ujawniona wyraźnie, nie może więc być zgodą domniemaną. W każdym też razie milczące, bierne zachowanie się strony samo przez się nie może być uważane za wyrażenie zgody. Wydaje się przemawiać za tym poglądem odmienne sformułowanie art. 338 § 1 k.p.k. o "braku sprzeciwu strony", mogące oznaczać nawet bierne, milczące zachowanie się strony, w odróżnieniu od wymaganej przez przepisy art. 348 § 2 i art. 350 § 2 k.p.k. "zgody stron".Do tej odmienności określeń nie można jednak przywiązywać zbyt wielkiego znaczenia, jeżeli zważyć, że ustawa już w § 2 art. 338 k.p.k. dla tej samej sytuacji używa wyrazu "zgoda" strony, co by wskazywało na to, że w tych różnych określeniach niekoniecznie należy upatrywać istotnie różnych treści. Wynika z tego, że w razie uznania z reguły słuszności rozumienia określenia "zgoda stron" jako wyraźnego oświadczenia woli nie można pominąć tego, iż w pewnych szczególnych okolicznościach brak wyraźnego oświadczenia strony (jej milczenie) może także być wyrazem jej zgody, jeżeli całokształt okoliczności towarzyszących milczeniu strony upoważnia do wniosku, że takie zachowanie miało na celu wyrażenie zgody. Zdarzyć się to może np. wówczas, gdy strona z własnej inicjatywy zgłosiła wniosek o prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przez zmieniony skład sądu albo gdy strona świadoma swych uprawnień, lecz wprost o to nie zapytana, nie sprzeciwiała się decyzji sądu w tym zakresie, albo gdy strona bezpośrednio po wydaniu postanowienia o prowadzeniu w dalszym ciągu rozprawy przez zmieniony skład sądu wnosiła jedynie o odczytanie niektórych zeznań złożonych na rozprawie przed poprzednim składem orzekającym. W takich okolicznościach wyrażenie milczące zgody trzeba uznać za czynność procesową pozytywną, wyrażającą się jedynie w formie negatywnej, tj. milczeniu.4. Przytoczone wyżej (pkt 3) wywody uzasadniają pogląd, że w wypadku braku wyraźnego oświadczenia strony co do zgody na prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej ocena, czy taka zgoda mimo to zachodzi, należy do sądu, który może przyjąć jej istnienie na podstawie okoliczności świadczących o takim zachowaniu się strony, nie wyłączając jej milczenia, które na taką zgodę strony wskazuje.W świetle tego poglądu również nieobecność na rozprawie powoda cywilnego, który złożył wniosek o rozpoznanie powództwa podczas jego nieobecności, nie stoi na przeszkodzie uznaniu - w konkretnej sytuacji - jego zgody na prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej, mimo zmiany składu sądu. Taki bowiem wniosek powoda cywilnego oznacza jego rezygnację ze składania innych wniosków niż zawarte w pozwie, co - uwzględniając dodatkowy (adhezyjny) charakter procesu cywilnego w postępowaniu karnym - może dać sądowi podstawę do uznania, że powód cywilny wyraża zgodę na ewentualne dalsze prowadzenie rozprawy przerwanej lub odroczonej, mimo zmiany składu sądu, jeżeli oczywiście co innego nie wynika z jego późniejszych oświadczeń.