II CR 849/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Krajewski (sprawozdawca), T. Bielecki.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Trautsolta, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Heleny P. o uznanie wyroku zagranicznego na skutek rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 14 września 1974 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Okręgowy w stanie Illinois wyrokiem z dnia 1.II.1974 r. orzekł rozwód małżeństwa obywateli polskich, z których powódka ma miejsce zamieszkania w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, a pozwany w Polsce.W części wstępnej wyroku znajduje się stwierdzenie, iż "pozwany został należycie powiadomiony o wniesieniu pozwu przez ogłoszenie - zgodnie z przepisami prawnymi w takim wypadku stosowanymi".Na kopii wyroku została zamieszczona wzmianka urzędowa z dnia 4.II.1974 r., sporządzona przez sekretarza i archiwariusza sądu, iż kopia jest zgodna z treścią orzeczenia "wydanego przez wyżej wymieniony sąd i w nim zarejestrowanego". Pod tą wzmianką znajduje się poświadczenie zgodności "niniejszego dokumentu z prawem miejsca jego wystawienia", sporządzone przez polskiego Konsula Generalnego.We wniosku z dnia 29.IV.1974 r. powódka żądała uznania powyższego wyroku przez sąd polski, przy czym twierdziła, że wyrok jest prawomocny, gdyż żadna ze stron go nie zaskarżyła; na dowód, iż pozwany został prawidłowo powiadomiony o wniesieniu pozwu, dołączyła wyciąg z dziennika urzędowego Chicago, w którym zamieszczono nadesłane przez sąd zawiadomienie pozwanego o wniesieniu pozwu i wezwanie do zgłoszenia odpowiedzi na pozew lub zgłoszenia się w sądzie pod rygorem wydania wyroku zaocznego. Zgodność treści ogłoszenia z treścią wezwania sądowego została urzędowo poświadczona przez sekretarza sądu.Uczestnik postępowania, pozwany w sprawie rozwodowej, domagał się oddalenia wniosku o uznanie na tej podstawie, że nie otrzymał zawiadomienia ani o wniesieniu pozwu przez żonę, ani o terminie rozprawy, a o orzeczeniu rozwodu dowiedział się dopiero na skutek wezwania w niniejszej sprawie.Postanowieniem z dnia 14.IX.1974 r. Sąd Wojewódzki oddalił wniosek z uzasadnieniem, że powódka nie wykazała, iż wyrok, którego uznania żąda, jest prawomocny oraz że pozwany został prawidłowo powiadomiony o wniesieniu pozwu i terminie rozprawy; ponadto Sąd podniósł brak jurysdykcji sądu USA, skoro powódka ma obywatelstwo polskie.Powyższe postanowienie zaskarżyła wnioskodawczyni z żądaniem uchylenia tego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżąca podnosi, iż wpis do rejestru archiwalnego stanowi dowód prawomocności wyroku, a stwierdzenie sądu o prawidłowym powiadomieniu pozwanego o wniesieniu pozwu wyłącza zarzut pozbawienia go obrony w procesie rozwodowym; ponadto skarżąca zwalcza pogląd o braku jurysdykcji sądu USA w sprawie orzeczenia rozwodu pomiędzy stronami.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pogląd rewizji co do tego, że istniała jurysdykcja sądu USA w sprawie orzeczenia rozwodu pomiędzy stronami, jest w pełni uzasadniony. Stosownie bowiem do art. 1100 § 2 k.p.c., w sprawach małżeńskich jurysdykcja krajowa jest wyłączna tylko wtedy, gdy choć jedno z małżonków ma obywatelstwo polskie i oboje małżonkowie mieszkają w Polsce. Wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Wojewódzkiego, w sytuacji gdy pozwany ma obywatelstwo polskie, decydujące znaczenie dla określenia jurysdykcji ma nie obywatelstwo powódki, ale jej miejsce zamieszkania. Skoro zaś jest rzeczą niewątpliwą, że powódka ma stałe miejsce zamieszkania w USA, to istniała jurysdykcja sądu tego państwa w sprawie orzeczenia rozwodu. Jurysdykcja bowiem krajowa określona w art. 1100 § 1 k.p.c., w sytuacji gdy choć jedno z małżonków ma obywatelstwo polskie i jedno z nich mieszka w Polsce, a drugie za granicą - jest fakultatywna.W obecnym stadium postępowania straciło również praktycznie znaczenie zagadnienie prawomocności orzeczenia. Przepis art. 1146 § 1 pkt 1 k.p.c., uzależniający uznanie orzeczeń zagranicznych od ich prawomocności, ma na myśli prawomocność formalną; chodzi tu zatem o orzeczenie, przeciwko któremu stronom nie przysługuje środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia (art. 363 § 1 k.p.c.). O tym, czy orzeczenie jest prawomocne, decydują przepisy prawa procesowego i dlatego tę kwestię należy oceniać według prawa państwa, którego sąd wydał orzeczenie. Skoro jednak obecnie od wydania orzeczenia upłynął okres przeszło jednego roku, można by - przy niewadliwości postępowania - przyjąć, że wyrok stał się prawomocny, jeżeli pozwany na pewno nie wniósł rewizji, a powódka z uwagi na obowiązujący w procedurach zachodnich tzw. gravamen nie mogłaby zaskarżyć orzeczenia.Podstawowe natomiast znaczenie ma kwestia, czy pozwany został pozbawiony możności obrony. Wbrew stanowisku skarżącej, zawarte w części wstępnej wyroku stwierdzenie sędziego amerykańskiego, że pozwany został należycie zawiadomiony o wniesieniu pozwu i terminie rozprawy, nie może być uznane za wystarczające.Badanie, czy nie zachodzi przeszkoda w uznaniu wyroku zagranicznego na skutek pozbawienia strony możności obrony, sąd polski powinien oprzeć na przepisach prawa obcego, gdyż chodzi tu o kwestię natury procesowej. Jednakże ocena tej kwestii należy do sądu polskiego, który nie jest w tym względzie związany stanowiskiem sądu orzekającego. Wnioskodawczyni powinna zatem dostarczyć niezbędnych elementów do przeprowadzenia tej oceny; konkretnie, powinna przedstawić dowody, które posłużyły sędziemu orzekającemu, co do przyjęcia stwierdzenia o prawidłowym powiadomieniu pozwanego.Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy zajdzie również potrzeba rozważenia, czy w sprawie nie zapadł wyrok zaoczny, skoro wzmiankę o takiej ewentualności zawierało skierowane do pozwanego zawiadomienie sądu zagranicznego. W takim wypadku, stosownie do art. 1147 § 2 k.p.c., należałoby zażądać zaświadczenia, że wezwanie zostało pozwanemu należycie doręczone, przy czym przez "należyte" w rozumieniu tego przepisu doręczenie należy rozumieć doręczenie zgodne z przepisami obowiązującymi w kraju, w którym zapadł wyrok.W celu umożliwienia wnioskodawczyni złożenia odpowiednich dowodów zachodzi potrzeba uchylenia zaskarżonego orzeczenia (art. 388 § 1 k.p.c.).