V PZP 1/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: W. Formański, T. Kasiński (współsprawozdawca), J. Knap, S. Rejman, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), T. Szymanek (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Urzędu Patentowego PRL, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Jak należy rozumieć pojęcie "stosowania projektu wynalazczego" w jednostkach gospodarki uspołecznionej w świetle przepisów ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272), a w szczególności art. 93 w związku z art. 16 oraz § 20 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351)?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Stosowaniem pracowniczego projektu wynalazczego w rozumieniu art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) jest urzeczywistnienie projektu w sposób przemysłowy, polegające na wytwarzaniu wyrobów lub urządzeń albo na użyciu w znaczeniu technicznym sposobu wytwarzania bądź sposobu pracy - według projektu wynalazczego, przynoszące efekty ekonomiczne lub społeczne. Takie stosowanie projektu wynalazczego - poza wyjątkami przewidzianymi w prawie wynalazczym - stanowi podstawę do wynagrodzenia twórcy nawet w razie niepodjęcia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej stosującą projekt decyzji przewidzianej w § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351). Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnienia pytania prawnego odwołującego się także do zagadnień przedstawionych przez jednostki gospodarki uspołecznionej w pismach - kierowanych pod adresem Prezesa Urzędu Patentowego PRL - wynika, iż dotyczy ono pojęcia "stosowania" pracowniczego projektu wynalazczego w rozumieniu art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości, jako podstawy prawa twórcy do wynagrodzenia. W szczególności chodzi o kryteria wyróżniające to pojęcie od innych form "korzystania" z projektu wynalazczego.Prawo wynalazcze nie zawiera definicji pojęcia stosowania pracowniczego projektu wynalazczego. Powołane w pytaniu przepisy tego prawa odnoszą się do wszystkich rodzajów projektów wynalazczych: wynalazków, wzorów użytkowych i odpowiednio projektów racjonalizatorskich. Stosowanie wynalazku przez uprawnionego z patentu należy uznać za najbardziej typowe. Przepisy z tej dziedziny posłużą więc jako wskazówka interpretacyjna pojęcia stosowania innych projektów wynalazczych.Przepis art. 16 ust. 1 ustawy o wynalazczości stanowi, że przez uzyskanie patentu nabywa się prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy. Korzystanie zaś z wynalazku obejmuje przede wszystkim jego stosowanie, używanie wytworów wedle wynalazku i wprowadzenie ich do obrotu gospodarczego.Ustawa o wynalazczości nakłada na uprawnionego z patentu obowiązek należytego stosowania wynalazku w zakresie odpowiadającym potrzebom gospodarki uspołecznionej (art. 40). Przedmiotem tego obowiązku jest zatem stosowanie wynalazku, a nie inne formy korzystania z niego.Ekonomiczne uzasadnienie znajduje swe źródło w czerpaniu korzyści majątkowych, wynikających z gospodarczej eksploatacji efektów tego stosowania (np. sprzedaż wyrobów wytworzonych wedle projektu wynalazczego). Ostatecznym zaś celem jest zaspokajanie potrzeb społeczeństwa, czemu służy - między innymi - używanie wyrobów wyprodukowanych wedle projektu wynalazczego oraz wprowadzanie ich do obrotu gospodarczego. Stosowanie jest więc tą formą korzystania z projektu wynalazczego, która umożliwia osiągnięcie celów gospodarczych czy społecznych tego projektu. Jest też źródłem efektów, stanowiących podstawę prawa twórcy do wynagrodzenia (art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości). Jeżeli projekt wynalazczy nie przynosi efektów, to jego stosowanie nie znajduje uzasadnienia, brak jest też wówczas podstawy do ustalenia i wypłaty twórcy wynagrodzenia.W § 30 ust. 3 pkt 4 zarządzenia Prezesa Urzędu Patentowego PRL z dnia 21 grudnia 1972 r. w sprawie ochrony wynalazków i wzorów użytkowych (M.P. z 1973 r. Nr 1, poz. 4) wskazano, że wynalazek nie nadaje się do stosowania, gdy nie może być wytworzony wytwór według wynalazku lub używany w rozumieniu technicznym według wynalazku. Tak więc jedną z cech wyróżniających stosowanie od innych form korzystania z projektu wynalazczego jest urzeczywistnianie jego istoty w formie materialnej, w postaci wyrobu lub przez używanie w rozumieniu technicznym sposobu wytwarzania lub sposobu pracy (oddziaływania). Przedmiotem wzoru użytkowego może być tylko ukształtowany wytwór, a projektu racjonalizatorskiego - wytwór lub sposób.Z definicji wszystkich rodzajów projektów wynalazczych wynika, że muszą się one - poza innymi wymogami - odznaczać także cechą przemysłowej stosowalności (art. 10, 73 i 79 ustawy o wynalazczości), rozumianej w ten sposób, że rozwiązanie techniczne, stanowiące przedmiot projektu wynalazczego, może być stosowane w sposób przemysłowy wielokrotnie (powtarzalnie) z tym samym skutkiem. W przypadku projektu racjonalizatorskiego cecha stosowalności przemysłowej odnosi się do określonej jednostki gospodarki uspołecznionej. Urzeczywistnianie tej cechy projektu wynalazczego ma miejsce wówczas, gdy zostaje on wykorzystany w produkcji lub w związku z produkcją. Stosowanie projektu wynalazczego w związku z produkcją polega na tym, że projekt nie bierze bezpośredniego udziału w produkcji, ale oddziałuje na nią pośrednio. Przede wszystkim należy tu wymienić projekty wynalazcze z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dziedziny ochrony naturalnego środowiska człowieka, których związek z produkcją jest dalszy, lecz niewątpliwy.Stosowaniem pracowniczego projektu wynalazczego - w rozumieniu art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości - jest zatem tylko takie urzeczywistnianie istoty projektu w formie materialnej, które następuje w działalności przemysłowej, pojmowanej jak najszerzej. Może ono mieć miejsce nie tylko w przemyśle, usługach i handlu, lecz także w rękodzielnictwie. Nie odpowiada zaś tym kryteriom np. wytworzenie wedle projektu wynalazczego modeli (prototypów) wyrobów lub urządzeń w celach doświadczalnych albo naukowych i badawczych.W zależności od tego, czy projekt wynalazczy dotyczy wytworu czy sposobu, jego stosowanie różni się zasadniczo.Jeżeli projekt dotyczy tylko wytworu, stosowanie polega na samym wytworzeniu wyrobu, urządzenia, substancji urzeczywistniających istotę projektu wynalazczego. Wykonanie natomiast poszczególnych czynności prowadzących do jego wytworzenia, jak i wykorzystanie np. opatentowanej maszyny w procesie produkcyjnym nie jest stosowaniem projektu wynalazczego, chyba, że czynności te stanowią przedmiot innego projektu wynalazczego dotyczącego sposobu Stosowanie bowiem projektu dotyczącego sposobu polega na technicznym wykorzystaniu tego sposobu, wynikiem którego może być nowy wytwór bądź też uzyskanie nowego stanu techniki nie prowadzące do zmiany w wytworze będącym przedmiotem oddziaływania nowego sposobu.Cel gospodarczy czy społeczny pracowniczego projektu wynalazczego jest najbardziej widoczny wówczas, gdy jednostka gospodarki uspołecznionej wprowadza do obrotu (sprzedaż, dostawa) wyroby wyprodukowane wedle projektu (lub sposobem wedle tego projektu). Ta forma korzystania z projektu wynalazczego jest głównym źródłem efektów uzyskiwanych przez jednostkę stosującą projekt wynalazczy, efektów stanowiących podstawę do ustalenia wynagrodzenia twórcy. Wprowadzone do obrotu wyroby zaspokajają określone potrzeby rynku oraz jednostek gospodarki uspołecznionej. W związku z tym wyłonił się problem, czy używanie przemysłowe lub handlowe (usługowe) tych wyrobów przez uspołecznionych odbiorców jest też stosowaniem projektu wynalazczego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się w tej materii pogląd, iż używanie przez uspołecznionych odbiorców wyrobów wytworzonych wedle projektu wynalazczego nie jest stosowaniem tego projektu, a zatem nie przysługuje twórcy w stosunku do nabywcy roszczenie o wynagrodzenie (wyrok SN z dnia 11.IV.1974 r. I PR 83/74, OSNCP z 1975 r. z. 1, poz. 16). Pogląd powyższy aprobuje Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, gdyż przez wprowadzenie do obrotu wyrobu wytworzonego wedle wynalazku (lub sposobem wedle wynalazku) następuje wyczerpanie uprawnień związanych z projektem wynalazczym.Nie dotyczy to - rzecz oczywista - sytuacji, gdy ochroną patentową objęty jest nie tylko wyrób, lecz także sposób korzystania z niego (§ 11 ust. 1 wymienionego zarządzenia Prezesa Urzędu Patentowego PRL). Wówczas bowiem każda jednostka gospodarki uspołecznionej używająca opatentowanego sposobu jest w tym zakresie stosującą wynalazek. Tezą powyższą można zobrazować następującym przykładem: patentem objęte są dwa wynalazki, jeden na wyrób w postaci iskrobezpiecznych alarmowych urządzeń kopalnianych, drugi na sposób wykorzystania tej aparatury. W tym przypadku jednostkami stosującymi wynalazki będą - odnośnie do wyrobu jego producent, odnośnie do sposobu nabywcy wyrobu, u których mogą występować między innymi efekty w zakresie b.h.p.W powyższym układzie zobowiązanym do wypłacenia twórcy wynagrodzenia jest jednak producent, który przy ustalaniu tego wynagrodzenia uwzględnia efekty użytkowe uzyskiwane przez uspołecznionych odbiorców lepszych jakościowo wyrobów (§ 27 w związku z § 25 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. - M.P. Nr 16, poz. 98). Jeżeli natomiast patent nie chroni sposobu eksploatacji urządzenia czy aparatury, produkowanych jednostkowo w niewielkiej liczbie egzemplarzy i z reguły nie przeznaczonych na zbyt, a eksploatowanych przez producenta w własnym zakresie, to takie korzystanie przez producenta z wytworzonego przez niego wyroby wedle wynalazku (lub sposobem według wynalazku) nie jest stosowaniem wynalazku (wyrok SN z dnia 19.IX.1974 r. I PR 180/74).Teza powyższa nie prowadzi jednak do wyłączenia efektów ekonomicznych uzyskiwanych przez producenta opatentowanego wyrobu z podstawy służącej do ustalenia wynagrodzenia dla twórcy tego rozwiązania, ale ponieważ zagadnienie to wykracza poza ramy niniejszego pytania prawnego, przeto zostało ono tylko zasygnalizowane.W praktyce występowały także wątpliwości co do określenia jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej projekt wynalazczy w układzie organizacyjnym: wykonawca - podwykonawca, gdy przedmiotem projektu wynalazczego jest wyrób wykonywany przez podwykonawcę. Stosującym będzie - w zależności od konkretnego stanu faktycznego - wykonawca lub podwykonawca. Przykładowo - Sąd Najwyższy uznał, że jednostką stosującą wynalazek w postaci opatentowanego orczyka do zawieszania przewodu wiązkowego jest przedsiębiorstwo budujące linie wysokiego napięcia, mimo że wykonanie orczyka - w ramach podziału pracy między jednostkami gospodarki uspołecznionej - zleciło ono innemu przedsiębiorstwu (podwykonawcy). Orczyki te stanowiły element inwestycji, zapewniający jej wytrzymałość. Podwykonawca nie produkował ich poza otrzymanym zleceniem, gdyby zaś podjął produkcję tych wyrobów na zbyt, stałby się wówczas jednostką stosującą ten wynalazek (wyrok SN z dnia 19.XII.1975 r. IV PR 104/75, OSNCP z 1976 r. z. 7-8, poz. 181).Pojęcia stosowania, jako podstawy prawa twórcy do wynagrodzenia, nie można wyjaśniać w oderwaniu od celu gospodarczego czy społecznego, wynikającego z istoty projektu. Należy więc podzielić stanowisko prezentowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, iż stosującą projekt wynalazczy jest ta jednostka gospodarki uspołecznionej, która realizuje powyższe cele w swojej działalności przemysłowej (wyrok SN z dnia 7.I.1976 r. IV PR 357/75, OSNCP z 1976 r. z. 7-8, poz. 182).Nie każda jednak jednostka gospodarki uspołecznionej lub państwowa jednostka organizacyjna uprawniona z patentu stosuje wynalazek we własnym zakresie oraz nie każda ma możliwości urzeczywistniania wynalazku w postaci materialnej. Z reguły nie stosują wynalazku we własnym zakresie szkoły wyższe, instytuty naukowo-badawcze, biura projektowe, konstrukcyjne, technologiczne, z wyjątkiem jednak tych jednostek, które posiadają własne zakłady lub komórki organizacyjne o charakterze doświadczalno-produkcyjnym, umożliwiające także przemysłowe stosowanie wynalazku. Niemniej jednak jednostki te mogą korzystać z projektu wynalazczego, i to w następujących formach: obrót prawem do patentu (do prawa ochronnego), czerpanie korzyści uzyskanych przez udzielenie patentu na wynalazek (licencja, know-how) oraz zawieranie innego rodzaju umów. Korzystanie to rodzi dla tych jednostek określone obowiązki w stosunku do twórcy (art. 93 ust. 2 i 3 ustawy o wynalazczości i § 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych); nie można jednak tych form korzystania z projektu wynalazczego uznać za jego stosowanie.Nie stosuje również projektu wynalazczego biuro projektowe, jeżeli wykorzystuje w opracowywanej prze siebie dokumentacji rozwiązanie techniczne stanowiące przedmiot projektu wynalazczego. Sąd Najwyższy w dotychczasowym orzecznictwie zasadnie przyjmował, iż taka forma wykorzystania projektu wynalazczego nie jest jego stosowaniem, gdyż nie następuje przemysłowe urzeczywistnienie istoty projektu w formie materialnej (wyrok SN z dnia 19.XII.1975 r. IV PR 104/75, OSNCP z 1976 r., z. 7-8, poz. 181).Kontrowersyjne było również to, czy prawo twórcy do wynagrodzenia powstaje z momentem podjęcia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej decyzji o przyjęciu projektu do stosowania, czy z chwilą jego faktycznego zastosowania. Dotyczy to decyzji przewidzianej w § 11 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych.Cytowany przepis jest adresowany do jednostki gospodarki uspołecznionej i na nią nakłada określony obowiązek w przedmiocie przyjęcia projektu do stosowania. Niewydanie decyzji jest niewątpliwie uchybieniem powyższemu obowiązkowi. Tego rodzaju niedopełnienie obowiązku przez jednostkę gospodarki uspołecznionej nie może jednak szkodzić prawom twórcy projektu wynalazczego, w szczególności jego prawu do wynagrodzenia, skoro mimo niewydania decyzji o przyjęciu projektu do stosowania faktycznie jednostka ta go stosuje i uzyskuje efekty ekonomiczne. Odmienny pogląd nie dałby się pogodzić z podstawową zasadą prawa wynalazczego, wedle której - poza wyjątkami przewidzianymi m.in. w art. 93 ust. 4, 98 i 99 ustawy o wynalazczości - prawo do wynagrodzenia nie wynika z faktu dokonania projektu wynalazczego, lecz z jego stosowania przez jednostkę (jednostki) gospodarki uspołecznionej. Roszczenie o to wynagrodzenie staje się wymagalne po upływie okresów obliczeniowych, ustanowionych w prawie wynalazczym (art. 94 ust. 2, art. 96 ust. 1 i 2 ustawy), (wyrok SN z dnia 5.XII.1973 r. I PR 404/74, OSNCP z 1974 r. z. 7-8, poz. 135), a użyte w art. 93 ust. 1 ustawy o wynalazczości sformułowanie "przyjęty do stosowania" oznacza, iż dotyczy ono projektu wynalazczego zastosowanego, a nie tylko dokonanego i oddanego przez twórcę do dyspozycji jednostki gospodarki uspołecznionej.Jeżeli więc projekt wynalazczy jest stosowany przez jedną lub kilka jednostek gospodarki uspołecznionej, to twórcy przysługuje wynagrodzenie od każdej z nich, chociażby nie podjęły one decyzji o przyjęciu go do stosowania.Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.