V PZP 7/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Filcek. Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), A. Szczurzewski, T. Szymanek, J. Wasilewski (współsprawozdawca), M. Wilewski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL J. Mostowskiej-Długosz, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, rozpoznawszy na posiedzeniu niejawnym wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"1. Czy od orzeczeń okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, wydanych w sprawach określonych w art. 90 § 4 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231), przysługuje stronom odwołanie do Sądu Najwyższego?2. Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej - czy sprawy określone w punkcie 1 okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych rozpoznaje w trybie art. 74 § 1 cyt. ustawy?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:1. Od orzeczeń okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych w sprawach o roszczenia pracownika ze stosunku pracy, przekazanych tym sądom do rozpoznania na podstawie art. 90 § 4 ustawy z dnia 24 października 1974 o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231), przysługuje stronom odwołanie do Sądu Najwyższego.2. Od orzeczeń tych sądów w sprawach o świadczenia pieniężne z zaopatrzenia emerytalnego, przekazanych im do rozpoznania na podstawie przepisu wymienionego w punkcie pierwszym, odwołanie nie przysługuje.3. Sprawy wymienione w punkcie pierwszym podlegają rozpoznaniu w trybie art. 74 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych.Uzasadnienie faktyczneI. Zgodnie z § 4 art. 90 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 - cyt. dalej jako ustawa o o.s.p. i u.s.), w sprawach o roszczenia pracownika ze stosunku pracy, w których orzeczenie sądu pierwszej instancji zostało po dniu 1 stycznia 1975 r. uchylone przez sąd drugiej instancji lub przez Sąd Najwyższy, postępowanie toczyć się będzie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych według przepisów tej ustawy. W związku z treścią § 4 art. 90 Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego postawił pytanie prawne, czy od orzeczeń okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych w sprawach określonych w tym przepisie przysługuje stronom odwołanie do Sądu Najwyższego.Przepis § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s. nakazuje, aby postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych toczyło się według przepisów tej ustawy. Istota przeto zagadnienia sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji procesowej przewidzianej w § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., dotyczącej roszczeń pracowników ze stosunku pracy, postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych ma charakter postępowania drugoinstancyjnego, wyłączającego zaskarżenie w zwykłym trybie orzeczenia tego sądu, czy też postępowanie to ma charakter postępowania pierwszoinstancyjnego, dopuszczającego zaskarżenie w zwykłym trybie orzeczenia okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych do Sądu Najwyższego.W systemie sądownictwa powszechnego obowiązuje zasada dwuinstancyjności. Ta sama zasada obowiązuje w pionie spraw z zakresu prawa pracy. W tym pionie dwuinstancyjny charakter polega na tym, że - w zależności od unormowań ustawowych - sprawy o roszczenia pracownika ze stosunku pracy rozpoznawane są w pierwszej instancji przez organ społeczny (komisja rozjemcza, odwoławcza, komisja do spraw pracy) lub też przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s., art. 68 ustawy o o.s.p. i u.s. w związku z art. 277 § 3 k.p.). Jeżeli sprawa o roszczenie pracownika ze stosunku pracy jest rozpoznawana w pierwszej instancji przez organ społeczny, to wówczas w drugiej instancji orzeka okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 271 § 1 k.p.), a jeśli sąd ten orzeka w pierwszej instancji, to środki odwoławcze od orzeczeń tego sądu rozpoznaje Sąd Najwyższy (art. 74 § 2 ustawy o o.s.p. i u.s.). Zasada dwuinstancyjności w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy znalazła wyraźne potwierdzenie w art. 2 ustawy o o.s.p. i u.s., wedle którego okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych rozpoznają odwołania od orzeczeń komisji rozjemczych i komisji odwoławczych do spraw pracy ( § 1 art. 2), jak również orzekają w pierwszej instancji (§ 2 art. 2).W związku z powyższym należy stwierdzić, że w systemie rozstrzygania sporów o roszczenia pracownika ze stosunku pracy obowiązuje jako zasada dwuinstancyjny tryb postępowania, z wyłączeniem dopuszczalności ograniczenia tego postępowania tylko do jednej instancji.Zasada ta rzutuje na wykładnię § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., w związku z czym również w tej kategorii spraw musi być zachowany dwuinstancyjny tryb postępowania. Z art. 90 § 4 ustawy o o.s.p. i u.s. wynika wprost, że reguluje on takie sytuacje, w których w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy orzeczenie sądu pierwszej instancji zostało uchylone. Nie istnieje zatem żadne orzeczenie rozstrzygające spór, sprawa zaś wraca - po uchyleniu orzeczenia sądu pierwszej instancji - do ponownego rozpoznania przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. Gdyby więc założyć, że orzeczenie okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, wydane w trybie § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., ma charakter orzeczenia drugiej instancji, to wówczas stronom nie przysługiwałoby odwołanie, a wobec tego całe postępowanie ograniczałoby się tylko do jednej instancji. Taki pogląd pozostawałby w sprzeczności z założeniami ustawy o o.s.p. i u.s., przewidującej jako zasadę dwuinstancyjny tryb postępowania.Nie można też wykluczyć ewentualności, że sąd rewizyjny, uchylając orzeczenie sądu pierwszej instancji na podstawie art. 388 § 2 k.p.c., zniesie dotychczasowe postępowanie i wszelkie czynności procesowe muszą być podejmowane na nowo. Dlatego też nie jest przekonywające twierdzenie, że w sprawach tych niecelowe jest przyznanie stronom odwołania od orzeczenia wydanego przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. Dwuinstancyjny system postępowania ma przede wszystkim na celu zagwarantowanie prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.Nie jest też do przyjęcia pogląd, dopatrujący się braku podstaw do zaskarżenia orzeczenia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, wydanego w sprawach określonych w § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., w tym, że art. 68 tej ustawy - przewidujący sytuacje procesowe, w których od orzeczenia okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych przysługuje odwołanie - nie wymienia wypadku przewidzianego w § 4 art. 90. Artykuł 68 ustawy o o.s.p. i u.s. wymienia bowiem wypadki pierwszoinstancyjnych orzeczeń sądów pracy i ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem jednak tych, które dotyczą okresu przejściowego, a o takich wypadkach mówi przepis § 4 art. 90 cytowanej ustawy.Nie było również potrzeby zamieszczania w § 4 art. 90 specjalnej wzmianki o dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, gdyż zaskarżalność ta wynika z ogólnych założeń ustawy o o.s.p. i u.s. Gdyby w sytuacji procesowej określanej w § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., dotyczącej rozstrzygania roszczeń pracownika ze stosunku pracy, ustawodawca zamierzał odstąpić od ogólnej reguły dwuinstancyjności zawartej w omawianej ustawie, to takie stanowisko ustawodawcy znalazłoby wyraźne uregulowanie w ustawie.Skoro więc § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s. zastrzega, że postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych ma się toczyć według przepisów cytowanej ustawy, a ustawa ta - jak wykazano - przewiduje jako zasadę dwuinstancyjny tryb postępowania, to od orzeczeń tego sądu, jako sądu pierwszej instancji, przysługuje stronom w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy odwołanie do Sądu Najwyższego.II. Natomiast zastosowanie przepisów ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych w sprawach o świadczenia pieniężne z zaopatrzenia emerytalnego, w wypadkach określonych w art. 90 § 4 tej ustawy, oznacza, że postępowanie przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych po uchyleniu orzeczenia przez sąd drugiej instancji będzie mieć charakter odwoławczy i że od wydanych w tym postępowaniu orzeczeń nie przysługuje zainteresowanym odwołanie. Należy bowiem uwzględnić, że prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na podstawie odrębnych przepisów ustalają i przyznają w formie decyzji organy administracyjne (organy rentowe ZUS, kolejowe jednostki organizacyjne, wojskowe organy emerytalne, organy emerytalne MSW i inne). Od decyzji tych organów w wypadkach określonych przez przepisy zainteresowanym przysługuje odwołanie bądź do organów orzekających (rady nadzorcze ZUS, Komisja Odwoławcza do Spraw Emerytalnych), bądź bezpośrednio do sądu. W szczególności zaskarżalne do sądu są decyzje wojskowych organów emerytalnych i organów emerytalnych MSW oraz decyzje organów rentowych ZUS i kolejowych jednostek organizacyjnych - w sprawach, w których przedmiotem odwołania są ustalenia komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia. Jeżeli zaś właściwy do rozpoznania odwołania jest organ orzekający, to od orzeczenia tego organu przysługuje odwołanie do sądu.W sprawach zatem o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego skarga (odwołanie) do sądu przysługuje zainteresowanym w wypadkach określonych przez odrębne przepisy prawa dopiero po wykorzystaniu trybu postępowania przed administracyjnymi organami rentowymi, jeżeli decyzje tych organów są zaskarżalne bezpośrednio do sądu, a w pozostałych sprawach - także przed organami orzekającymi. Postępowanie sądowe więc w tych sprawach jest poprzedzone rozstrzygnięciem o uprawnieniu do świadczeń przez pozasądowy organ orzekający w rozumieniu art. 13 ust. 1 ustawy o o.s.p. i u.s.Ustawa o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych - poza unormowaniami zawartymi w art. 96 i 97 - nie zmieniła trybu postępowania przed organami orzekającymi w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego. Zasadnicza zmiana nastąpiła natomiast w systemie postępowania sądowego w tych sprawach. Przepisy obowiązujące przed wejściem w życie tej ustawy przewidywały dwuinstancyjne postępowanie sądowe (art. 8 i 14 prawa o s.u.s.). Na podstawie zaś art. 2 § 1 ustawy o o.s.p. i u.s. okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych rozpoznają odwołania od orzeczeń organów orzekających w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego w zakresie określonym przepisami kodeksu pracy, tej ustawy oraz przepisami odrębnymi, a wyjątkowo - z mocy § 2 tego przepisu - rozpoznają w pierwszej instancji przejęte do rozpoznania sprawy przedstawione przez organy orzekające ze względu na występujące wątpliwości prawne. Od orzeczeń sądów pracy i ubezpieczeń społecznych - poza orzeczeniami wydanymi w sprawach przedstawionych przez organy orzekające ze względu na występujące wątpliwości prawne - nie przysługuje odwołanie (art. 68 ustawy o o.s.p. i u.s.). Postępowanie sądowe - poza przytoczonym wyjątkiem - ograniczone zostało do jednej instancji.Jeżeli więc w wypadkach określonych w art. 90 § 4 ustawy o o.s.p. i u.s. postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych ma się toczyć według przepisów tej ustawy, to w sprawach o świadczenia pieniężne z zaopatrzenia emerytalnego będzie to postępowanie odwoławcze. W sprawie bowiem pozostaje nadal orzeczenie (decyzja) organu orzekającego. Od wydanego w tym postępowaniu orzeczenia sądu nie przysługuje odwołanie. Taki bowiem tryb postępowania sądowego przewiduje cytowana ustawa w sprawach, w których decyzja organu rentowego wydana została po wejściu w życie tej ustawy. Dopuszczenie więc w sytuacji określonej w art. 90 § 4 ustawy o o.s.p. i u.s. możliwości odwoływania się od orzeczeń okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych byłoby sprzeczne z przepisami tej ustawy, normującymi postępowanie odwoławcze przed tymi sądami w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego. Przepis art. 2 § 2 cyt. ustawy nie może w rozważanym wypadku mieć zastosowania, ponieważ reguluje on tryb postępowania sądowego, gdy w sprawie nie istnieje orzeczenie organu orzekającego w rozumieniu art. 13 ust. 1 tej ustawy. Okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, przejąwszy do rozpoznania sprawę przedstawioną przez organ orzekający, " zastępuje" ten organ w zakresie wydania orzeczenia. Dlatego sąd pracy i ubezpieczeń społecznych rozpoznaje taką sprawę w pierwszej instancji, od wydanego zaś w tym postępowaniu orzeczenia sądu przysługuje odwołanie. Inna natomiast sytuacja powstaje w razie uchylenia orzeczenia sądu w warunkach określonych w art. 90 § 4 ustawy o o.s.p. i u.s., ponieważ w sprawie wydane zostało orzeczenie (decyzja) organu orzekającego, sąd zaś rozpoznaje odwołanie od tego orzeczenia.Z tej też przyczyny brak było podstaw do udzielenia jednakowej odpowiedzi na przedstawione pytanie w przedmiocie zaskarżalności orzeczeń sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy i w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego. W sprawach bowiem o roszczenia pracowników ze stosunku pracy po uchyleniu orzeczenia sądu pierwszej instancji, wydanego pod rządem poprzednio obowiązujących przepisów, nie istnieje orzeczenie organu, które na podstawie przepisów ustawy mogłoby być potraktowane jako przedmiot postępowania odwoławczego przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych. Stan sprawy przesądza zatem o pierwszoinstancyjnym charakterze postępowania przed tym sądem i o konieczności stosowania tych przepisów cytowanej ustawy, które regulują ten etap postępowania sądowego. Natomiast w sprawach o świadczenia pieniężne z zaopatrzenia emerytalnego postępowanie przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych w wypadkach określonych w art. 90 § 4 ustawy o o.s.p. i u.s. ma na celu rozpoznanie odwołania od orzeczenia (decyzji) wydanej przez organ orzekający. Uznanie więc, że w tych sprawach od orzeczenia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych przysługuje odwołanie, spowodowałoby, że postępowanie sądowe miałoby przebieg odpowiadający dotychczasowym przepisom, a nie odmiennym uregulowaniom zawartym w ustawie o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych. Takie rozwiązanie naruszałoby treść art. 90 § 4 tej ustawy.III. Drugie pytanie sprowadza się do zagadnienia, czy przy przyjęciu dopuszczalności odwołania od orzeczeń okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych, wydanych na podstawie § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych toczy się w trybie przewidzianym w § 1 art. 74 tej ustawy. Zgodnie z cytowanym przepisem, w razie przejęcia sprawy przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, przekazanej temu sądowi przez organ orzekający z uwagi na poważne wątpliwości prawne, postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych toczy się wedle przepisów kodeksu postępowania cywilnego z ograniczeniami wynikającymi z § 1 art. 74.Ustawa z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych nie rozstrzyga w sposób bezpośredni omawianego zagadnienia. Dosłowne brzmienie cytowanego § 1 art. 74 mogłoby wskazywać na ograniczenie zasięgu normatywnego powyższej dyspozycji jedynie do przewidzianej w niej sytuacji procesowej, tj. do wypadku przejęcia sprawy do rozpoznania przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, przekazanej mu przez organ orzekający. Pogląd taki jednak byłby nie do przyjęcia z następujących względów:Przepisu § 1 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s. nie można analizować w oderwaniu od § 2 tego artykułu, którego treść powinna stanowić wskazówkę interpretacyjną dla prawidłowej wykładni § 1. Zgodnie z cytowanym § 2 art. 74, w sprawach określonych w § 1 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s. środki odwoławcze rozpoznaje Sąd Najwyższy w trybie przewidzianym przez tę ustawę dla rozstrzygania odwołań od orzeczeń organów orzekających. Nie należy przywiązywać większego znaczenia do zawartej w § 2 art. 74 wzmianki, że Sąd Najwyższy rozpoznaje odwołania od pierwszoinstancyjnych orzeczeń okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych, w sprawach przekazanych tym sądom do rozpoznania przez organy orzekające (§ 1 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s.). Zwrócić bowiem trzeba uwagę na to, że na podstawie art. 68 ustawy o o.s.p. i u.s. w związku z art. 277 § 3 k.p. okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych orzeka również jako sąd pierwszej instancji w sprawach przekazanych mu przez Sąd Najwyższy po uchyleniu, w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej, orzeczenia komisji rozjemczej. Jakkolwiek w sytuacji ostatnio wymienionej okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych orzeka - jak wykazano - jako sąd pierwszej instancji, to jednak brak jest w omawianej ustawie wyraźnego przepisu, który by wskazywał, w jakim trybie rozpoznaje Sąd Najwyższy odwołanie wniesione od orzeczenia tego sądu. Ponieważ jednak sytuacja określona w art. 68 ustawy o o.s.p. i u.s. w związku z art. 277 § 3 k.p. jest zbliżona do sytuacji procesowej określonej w § 1 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s., przeto tak jak w jednej, tak i w drugiej sytuacji procesowej powinien mieć zastosowanie § 2 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s., przewidujący, że odwołania rozpoznaje Sąd Najwyższy w trybie przewidzianym dla rozpatrywania odwołań od orzeczeń organów orzekających. Odmienne zapatrywanie prowadziłoby do niemożliwego do przyjęcia poglądu, że w sprawach określonych w art. 68 ustawy o o.s.p. i u.s. w związku z art. 277 § 3 k.p. brak jest przewidzianego trybu postępowania do rozstrzygnięcia odwołania wniesionego od pierwszoinstancyjnego orzeczenia okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.Dlatego też należy dojść do wniosku, że § 2 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s. dotyczy nie tylko sytuacji procesowej wyraźnie wymienionej w jego dyspozycji, lecz również wszystkich wypadków, w których okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych orzeka jak sąd pierwszej instancji, a zatem również wypadku określonego w § 4 ust. 90 ustawy o o.s.p. i u.s., dotyczącego rozpoznania sporu o roszczenia pracownika ze stosunku pracy.Wykazano poprzednio, że wykładnia § 2 art. 74 ustawy o o.s.p. i u.s. powinna rzutować na prawidłową interpretację § 1 art. 74 tej ustawy. Dyspozycja art. 74 bowiem stanowi całość, wobec czego te same reguły interpretacyjne należy stosować przy wykładni § 1 i § 2 art. 74. W związku z tym należy dojść do wniosku, że przepis § 1 art. 74 cytowanej ustawy - podobnie jak § 2 - znajduje zastosowanie we wszystkich wypadkach, w których okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych rozpoznaje sprawę jako sąd pierwszej instancji. Taką zaś sytuację procesową przewiduje § 4 art. 90 ustawy o o.s.p. i u.s. w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy.Z tych względów orzeczono jak w pkt 3 uchwały.