III CZP 65/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, J. Ignatowicz. SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Franciszka W. i Ireny W. przeciwko Stanisławowi N., Henrykowi N., Małgorzacie N., Ireneuszowi N. i Ryszardowi N. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 13 maja 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy obowiązek wydania korzyści majątkowej uzyskanej przez osobę bez podstawy prawnej kosztem innej osoby przechodzi na osobę trzecią, która uzyskała tę korzyść na skutek nabycia nieruchomości rolnej na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), w związku z objęciem w posiadanie tej nieruchomości na podstawie zawartej przez tę osobę z osobą trzecią przed dniem 4.XI.1971 r. bez prawem przewidzianej formy umowy o dożywocie (art. 407 k.c.), czy też ta osoba trzecia odpowiada z mocy art. 526 k.c. solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania w stosunku do innej osoby związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodzi nieruchomość rolna nabyta przez osobę trzecią na podstawie art. 1 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy, powstałe na skutek uzyskania bez podstawy prawnej korzyści majątkowej kosztem tej innej osoby, jeżeli w chwili zawarcia bez prawem przewidzianej formy umowy o dożywocie wiedziała o tym zobowiązaniu?"udzielił następującej odpowiedzi:Osoba, która na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250) uzyskała własność nieruchomości rolnej, nabytej przed dniem wejścia w życie tej ustawy w drodze umowy zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego, odpowiada z mocy art. 526 k.c. solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego na tej nieruchomości, w tym także za zobowiązania z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jeżeli w chwili zawarcia nieformalnej umowy wiedziała o tych zobowiązaniach oraz jeżeli nieruchomość rolna będąca przedmiotem uwłaszczenia obejmowała wszystkie lub prawie wszystkie grunty wchodzące w skład prowadzonego przez zbywcę gospodarstwa rolnego.Uzasadnienie faktyczneW sprawie z powództwa Franciszka i Ireny W. przeciwko Władysławie W. Sąd Rejonowy w Środzie Wlkp. zasądził prawomocnie od pozwanej na rzecz powodów kwotę 94.596 zł, na którą składają się: kwota 24.878 zł zasądzona wyrokiem Sądu Powiatowego w Kościanie z dnia 30.V.1969 r., kwota 13.451 zł zasądzona wyrokiem Sądu Powiatowego w Kościanie z dnia 25.II.1971 r. oraz kwota 56.367 zł zasądzona wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 27.VI.1972 r. Zasądzone wyżej kwoty stanowią zaspokojenie roszczeń powodów względem pozwanej z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia się pozwanej kosztem powodów na skutek świadczenia przez nich pracy w gospodarstwie rolnym pozwanej oraz dokonania przez nich nakładów na to gospodarstwo. Na skutek umowy o dożywocie zawartej przez Władysławę W. ze Stanisławem N. i Józefą N. bez zachowania prawem przewidzianej formy aktu notarialnego, z mocy której małżonkowie N. stali się samoistnymi posiadaczami gospodarstwa rolnego, Powiatowa Komisja ds. Uwłaszczenia w Kościanie ostateczną decyzją w postaci aktu własności ziemi z dnia 15.VIII.1973 r. stwierdziła, że Stanisław N. i Józefa N. stosownie do art. 1 ust. 1 i art. 8 wyżej wymienionej ustawy uwłaszczeniowej stali się z mocy prawa współwłaścicielami całej nieruchomości o powierzchni 8.8089 ha wraz z zabudowaniami, z tym jednak zastrzeżeniem, że z mocy samego prawa na rzecz Władysławy W. powstało prawo dożywocia obciążające tę nieruchomość. Powołując się na powyższą ostateczną decyzję, i twierdząc, że na skutek uwłaszczenia innych osób nie jest już wzbogacona, Władysława W. wystąpiła ze skargą o wznowienie postępowania, zakończonego wyżej wymienionymi wyrokami. Postępowanie z tej skargi jest w toku. W niniejszej sprawie Franciszek i Irena małż. W. wnieśli przeciwko Stanisławowi N. oraz spadkobiercom nieżyjącej już Józefy N. pozew o zasądzenie na ich rzecz od pozwanych solidarnie kwoty 94.596 zł z odsetkami i kosztami, twierdząc, że na skutek nabycia gruntów należących poprzednio do Władysławy W. pozwani stali się odpowiedzialni za ciążące na Władysławie W. względem powodów zobowiązania związane z prowadzeniem przez nich gospodarstwa rolnego. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 14.VII.1976 r. uwzględnił powództwo, powołując się bowiem na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16.VI.1972 r. sygn. III CZP 37/72 (OSNCP 1973, z. 1, poz. 5) uznał, że pozwani solidarnie z Władysławą W. odpowiadają w stosunku do powodów za jej zobowiązanie, skoro przesłanką uwłaszczenia małż. N. było posiadanie przez pozwanych nieruchomości rolnej, uzyskanej od Władysławy W. w następstwie zawartej z nią w 1965 r. nieformalnej umowy o dożywocie oraz skoro w chwili zawierania tej umowy wiedzieli o zadłużeniu Władysławy W. względem powodów, związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji pozwanych postanowieniem z dnia 13.V.1977 r. na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w komparycji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Według przytoczonej wyżej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16.VI.1972 r. sygn. III CZP 37/72 "Osoba, która przed dniem 4 listopada 1971 r. nabyła bez zachowania aktu notarialnego gospodarstwo rolne, co do którego właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej stwierdził nabycie przez nią własności na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), odpowiada z mocy art. 526 k.c. solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązanie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa, jeżeli w chwili zawarcia nieformalnej umowy wiedziała o tym zobowiązaniu". W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy uznał, że przepis art. 526 k.c. nie ma odpowiedniego zastosowania do nabycia ex lege, jednakże tej generalnej zasady nie można odnieść do nabycia na podstawie art. 1 ust. 1 cytowanej ustawy, skoro przepis ten przewiduje wprawdzie nabycie własności nieruchomości z mocy prawa, ale warunkiem tego nabycia jest poprzednio zawarta umowa przeniesienia własności, nieważna tylko dlatego, że strony nie zachowały formy aktu notarialnego. Z formalnego więc punktu widzenia przepis ten stanowi samoistną podstawę nabycia własności, jednakże z punktu widzenia jego założeń ekonomicznych w rzeczywistości sankcjonuje on wolę stron, wyrażoną w sposób wadliwy, potwierdzeniem zaś tak rozumianego celu ustawy są jej dalsze przepisy, w szczególności te, które nakazują honorowanie dokonanych przez strony nieformalnej umowy wpłat na cenę nabycia. Dlatego też do nieformalnego nabywcy nieruchomości rolnej, następnie uwłaszczonego, z istoty uwłaszczenia będącego usankcjonowaniem woli stron, należy - gdy jest to zgodne z założeniami ustawy - stosować niektóre przepisy prawa cywilnego, które miałyby zastosowanie w wypadku nabycia w drodze czynności prawnej, w szczególności przepis art. 526 k.c. zapewniający ochronę wierzycieli, których wierzytelności powstały w związku z prowadzeniem przez nieformalnego zbywcę gospodarstwa rolnego, jeżeli nieformalny nabywca w chwili zawarcia nieformalnej umowy o tych wierzytelnościach wiedział lub powinien był wiedzieć.W związku z wysuniętymi przez Sąd Wojewódzki, z powołaniem się na wypowiedzi w piśmiennictwie prawniczym, wątpliwościami co do stanowiska zajętego w cytowanej uchwale wymaga przede wszystkim rozważenia, czy stanowisko to nie pozostaje w kolizji z przepisem art. 10 ustawy uwłaszczeniowej, według którego, po pierwsze, ograniczone prawa rzeczowe i dożywocie obciążające dotychczas nieruchomości będące przedmiotem uwłaszczenia pozostają w mocy, po drugie zaś - uwłaszczony rolnik ponosi osobistą odpowiedzialność za ciążące na nieruchomości należności państwa oraz za świadczenia objęte prawem dożywocia. Przepis ten wyłączałby zastosowanie art. 526 k.c. do rolnika uwłaszczonego z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. tylko wtedy, gdyby istniały podstawy do uznania, że poza należnościami w nim wymienionymi nie ciążą na tym rolniku jakiekolwiek inne, przewidziane w prawie cywilnym, obowiązki względem wierzycieli, których wierzytelności są związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego przez poprzedniego właściciela nieruchomości będącej przedmiotem uwłaszczenia. Otóż tak jest istotnie w odniesieniu do rolników uwłaszczonych na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy, nabycie bowiem własności nieruchomości z mocy tego przepisu jest niezależne od jakichkolwiek stosunków faktycznych czy prawnych zachodzących między poprzednim właścicielem nieruchomości a uwłaszczonym rolnikiem. W sytuacji więc przewidzianej w tym przepisie można mówić o pierwotnym nabyciu nieruchomości, będącej przedmiotem uwłaszczenia, w ścisłym rozumieniu tego określenia. Inaczej jednak ma się rzecz w odniesieniu do nabycia przez rolnika z mocy prawa nieruchomości w myśl art. 1 ust. 1 ustawy, tu bowiem jedną z zasadniczych przesłanek uwłaszczenia jest uzyskanie przez rolnika samoistnego posiadania nieruchomości na podstawie nieformalnej umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności lub o dział spadku. Ten widoczny związek między nieformalną umową, stanowiącą podstawę objęcia przez rolnika nieruchomości w posiadanie, a jego uwłaszczeniem, tak silnie wyrażony w dyspozycji art. 1 ust. 1 ustawy, znajduje potwierdzenie i rozwinięcie w dalszych przepisach ustawy, mianowicie w odniesieniu do nieformalnej umowy sprzedaży, zniesienia współwłasności i działu spadku w dyspozycjach art. 5 i 6 ustawy, w odniesieniu do nieformalnej umowy dożywocia w dyspozycji art. 8 ustawy, a w odniesieniu do nieformalnej umowy darowizny w dyspozycji art. 9 ustawy. Wyżej przytoczone unormowania wyłączają możliwość traktowania nabycia przez rolnika własności nieruchomości z mocy art. 1 ust. 1 ustawy jako nabycia pierwotnego w ścisłym tego określenia znaczeniu, a tym samym wyłączają a limine stosowanie w odniesieniu do uwłaszczonego rolnika przepisów kodeksu cywilnego o odpowiedzialności nabywcy za długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego przez jego poprzedniego właściciela. Jak już bowiem wyjaśniono w poprzedniej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16.VI.1972 r., nie sprzeciwiają się temu założenia leżące u podstaw art. 1 ust. 1 ustawy, poza tym zaś zastosowaniu wspomnianych przepisów kodeksu cywilnego nie przeszkadza treść art. 10 ustawy. Przepis ten bowiem w jego części dotyczącej odpowiedzialności uwłaszczonego rolnika za długi, mianowicie za należności państwowe oraz za świadczenia objęte prawem dożywocia, wprowadza odpowiedzialność za te długi w szerszym zakresie niż normujący odpowiedzialność nabywcy gospodarstwa rolnego art. 526 k.c., nadto w odniesieniu do świadczeń z umowy dożywocia - niż art. 910 § 2 k.c., w tym więc zakresie wyraża się normatywna treść przepisu. W odniesieniu do innych długów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego zastosowanie przepisu art. 526 k.c. zapewniającego wierzycielowi znacznie słabszą ochronę, znajduje - jak wyżej zaznaczone - uzasadnienie w ustawowym powiązaniu uwłaszczenia na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z nieformalną umową zawartą przez rolnika z ówczesnym właścicielem nieruchomości stanowiącej przedmiot uwłaszczenia. Treść art. 10 ustawy nie usprawiedliwia stanowiska, że jego celem jest wyłączenie cywilnoprawnej odpowiedzialności rolnika za inne, niż wymienione w nim długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Po pierwsze bowiem - przepis ten zawiera ustanowienie odpowiedzialności i jej zakresu za niektóre zobowiązania, a nie wyłączenie odpowiedzialności za wszelkie inne zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Po drugie zaś trudno byłoby przyjąć, aby - w wypadku nieformalnej umowy zbycia jako podstawy uwłaszczenia - wolą ustawodawcy było utrzymanie odpłatności w stosunku do poprzedniego właściciela oraz do pozostałych współwłaścicieli lub współspadkobierców, pozbawienie zaś wierzycieli wierzytelności związanych z prowadzeniem gospodarstwa - zabezpieczenia przewidzianego w przepisach prawa cywilnego. Dlatego więc stanowisko swoje co do dopuszczalności zastosowania art. 526 k.c. Sąd Najwyższy opiera na przepisie art. 1 ust. 1 ustawy i braku sprzeczności pomiędzy celem tego przepisu i zastosowaniem dyspozycji art. 526 k.c. Rozważania wymaga również, czy przeszkody do zastosowania przewidzianej w art. 526 k.c. odpowiedzialności nabywcy gospodarstwa rolnego za zobowiązanie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa nie stanowi okoliczność, że przedmiotem uwłaszczenia w myśl art. 1 ust. 1 ustawy nie jest "gospodarstwo rolne", lecz są "nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych". W związku z tym należy zauważyć, że nie byłoby podstawy do zastosowania dyspozycji art. 526 k.c., w sytuacji, w której przedmiotem uwłaszczenia były tylko niektóre nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, z którego prowadzeniem przez dotychczasowego właściciela powstało zadłużenie, w tej bowiem sytuacji brak byłoby podstawowej przesłanki, którą według art. 526 k.c. jest zbycie "gospodarstwa rolnego". Inaczej jest jednak wtedy, gdy przedmiotem uwłaszczenia są wszystkie lub prawie wszystkie nieruchomości, wchodzące w skład gospodarstwa rolnego prowadzonego przez poprzedniego jego właściciela, wraz z ich częściami składowymi, zwłaszcza zabudowaniami. Wprawdzie przez gospodarstwo rolne rozumie się całość gospodarczą, a więc nieruchomości z ich częściami składowymi, a nadto z przynależnościami, w szczególności inwentarzem żywym i martwym, które to przynależności nie są przedmiotem uwłaszczenia, nie można jednak zapominać o treści art. 52 k.c., według którego przynależności nie zawsze dzielą los rzeczy głównej. Mianowicie czynność prawna mająca za przedmiot rzecz główną, nie odnosi się do przynależności, jeżeli treść czynności albo przepis szczególny wyłącza taki skutek. Przenosząc dyspozycję tego przepisu do zbycia gospodarstwa rolnego i związanej z tym odpowiedzialności nabywcy za długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, można przyjąć, że w wypadku, gdy strony czynności prawnej, której przedmiotem jest zbycie gospodarstwa rolnego, wyłączyły w niej przynależności tego gospodarstwa zachodzi odpowiedzialność nabywcy przewidziana w art. 526 k.c., skoro zbycie wszystkich nieruchomości wraz z zabudowaniami i innymi częściami składowymi oznacza zbycie podstawowych i zasadniczych elementów warsztatu pracy i produkcji rolnej, jakim jest gospodarstwo rolne. Wyłączenie w takiej sytuacji zastosowania art. 526 k.c. tylko dlatego, że strony czynności prawnej wyłączyły przynależności, pozostawałoby w sprzeczności z celem tego przepisu. W związku z wątpliwością co do tego, czy do zobowiązań związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 526 k.c. można zaliczyć zobowiązanie poprzedniego właściciela gospodarstwa rolnego, oparte na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu, należy zauważyć, że jako zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego należy traktować wszelkie ciążące na właścicielu tego gospodarstwa długi zaciągnięte w związku z prowadzeniem tego gospodarstwa, a więc nie tylko zaciągnięte w celach inwestycyjnych, lecz między innymi także długi z tytułu dokonanych przez inną osobę nakładów na gospodarstwo rolne, z tytułu usług świadczonych w gospodarstwie rolnym, z tytułu świadczonej pracy w gospodarstwie rolnym itp. Nie ma przy tym znaczenia, na jakiej podstawie oparte jest zobowiązanie, czy mianowicie wynika ono z umowy, czy też z innej podstawy prawnej, w szczególności z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, jeżeli wzbogacenie odnosi się do prowadzonego przez osobę bezpodstawnie wzbogaconą gospodarstwa rolnego. Ubocznie należy zauważyć, że istnienie i wysokość zobowiązania związanego z prowadzeniem gospodarstwa rolnego wymaga udowodnienia w procesie, wszczętym przeciwko nabywcy tego gospodarstwa, i że sąd w tym procesie nie może automatycznie przyjąć za podstawę odpowiedzialności kwoty, zasądzonej na rzecz wierzyciela od zbywcy w innym procesie, bez udziału w nim nabywcy, jeżeli nabywca przeczy istnieniu albo kwestionuje wysokość zobowiązania.Należy wreszcie stwierdzić, że przytoczony przez Sąd Wojewódzki przepis art. 407 k.c. nie wymaga rozważenia, przepis ten bowiem odnosi się do rozporządzenia korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie, podczas gdy w rozpoznawanej sprawie u podstaw uwłaszczenia leżała nieformalna umowa o dożywocie, umowa zaś o dożywocie nie jest jednostronnie zobowiązującą, lecz umową wzajemną, zbycie więc nieruchomości na podstawie takiej umowy nie jest rozporządzeniem bezpłatnym.Ze względów przytoczonych zarówno w uzasadnieniu cytowanej uchwały z dnia 16.VI.1972 r., jak i z wyżej przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji niniejszej uchwały.