III CZP 34/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl (sprawozdawca), R. Czarnecki, J. Ignatowicz, J. Majorowicz, Z. Masłowski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, T. Potapowicza, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 7 maja 1976 r. Nr DK III Pc. 686/76 o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Jaki podmiot stosunku prawnego (jednostka gospodarki uspołecznionej) oraz na jakiej podstawie prawnej może dochodzić od sprawcy czynu, powodującego konieczność wypłaty osobie poszkodowanej zasiłku chorobowego z tytułu czasowej niezdolności do pracy, zwrotu wypłaconej kwoty tego zasiłku?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Zwrotu wypłaconego zasiłku chorobowego z tytułu czasowej niezdolności do pracy od sprawcy czynu, który spowodował konieczność jego wypłaty, może dochodzić na podstawie art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 wraz z późniejszymi zmianami) bądź zakład pracy, bądź Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zależnie od tego, kto ten zasiłek wypłacił. Uzasadnienie faktycznePrzedłożone Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w składzie powiększonym zagadnienie prawne wyłoniło się w związku z wątpliwościami występującymi w praktyce, jakie przepisy prawne, a mianowicie: czy art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 wraz z późniejszymi zmianami), czy też art. 441 § 3 k.c. stanowią podstawę do dochodzenia roszczeń regresowych od sprawcy czynu powodującego konieczność wypłaty osobie poszkodowanej zasiłku chorobowego z tytułu czasowej niezdolności do pracy.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi wskazanej w sentencji uchwały Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Pod rządem obecnie obowiązującej ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 47, poz. 260) zasiłek chorobowy przysługuje pracownikowi w wypadkach przewidzianych w art. 5 i 6 wymienionej ustawy. Zasiłek ten przysługuje w szczególności pracownikowi, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania zatrudnienia. Stosownie zaś do § 19 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 października 1975 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 35, poz. 193) wydatki na zasiłki z ubezpieczenia społecznego przysługujące pracownikom uspołecznionych zakładów pracy oraz osobom wykonywającym na rzecz tych zakładów pracę nakładczą są pokrywane:1)z funduszów płac zakładów pracy, gdy chodzi o wydatki na zasiłki chorobowe w okresie trwania stosunku pracy, 2)ze środków Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, gdy chodzi o wydatki na zasiłki chorobowe po ustaniu stosunku pracy oraz wydatki na zasiłki wyrównawcze, porodowe, macierzyńskie, opiekuńcze i pogrzebowe. Wydatki na zasiłki z ubezpieczenia społecznego przysługujące pracownikom nie uspołecznionych zakładów pracy i rolniczych spółdzielni produkcyjnych oraz członkom tych spółdzielni pokrywane są w całości przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych pokrywa także w całości wydatki na zasiłki z ubezpieczenia społecznego przysługujące członkom zespołów adwokackich (ust. 3 § 19 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów).Jak widać z powołanego § 19 rozporządzenia Rady Ministrów, dwa podmioty prawne są obowiązane do pokrywania w razie zaistnienia warunków ustawowych wypłat osobom uprawnionym do zasiłku chorobowego: zakład pracy i ZUS. Paragraf 19 tego rozporządzenia nie stanowi natomiast w sposób wyraźny, kto ma wypłacać zasiłek chorobowy, stwierdza bowiem jedynie z czyich funduszów zasiłek chorobowy ma być pokrywany. Mimo to należy przepis ten rozumieć w ten sposób, że podmioty w nim wymienione mają obowiązek nie tylko pokrywania z własnych funduszów zasiłku chorobowego, ale że są one również zobowiązane do wypłaty tego zasiłku. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w przepisie § 20 cyt. rozporządzenia, według którego Zakład Ubezpieczeń Społecznych i jego oddziały uprawnione są do kontrolowania prawidłowości wypłacania zasiłków z ubezpieczenia społecznego przez zakłady pracy, finansowanych zarówno ze środków własnych tych zakładów, jak i ze środków Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przechodząc do zasadniczej treści pytania Prokuratora Generalnego należy przede wszystkim stwierdzić, że ani ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r., ani wymienione wyżej rozporządzenie Rady Ministrów nie dają bezpośredniej odpowiedzi na pytanie czy podmiot prawny, który dokonał wypłaty zasiłku chorobowego, jest uprawniony do zwrotnego dochodzenia świadczeń wypłaconych osobie poszkodowanej. Jednakże to niedomówienie ustawodawcy nie może prowadzić do wniosku, że roszczenia regresowe do sprawcy szkody z tytułu wypłaconego poszkodowanemu zasiłku chorobowego nie przysługują podmiotom, które zasiłek ten wypłaciły.Zagadnienie, czy roszczenia regresowe przysługiwały ZUS-owi przed wejściem w życie wymienionych aktów prawnych, wywoływało wątpliwości jeszcze na tle dawniejszych przepisów z uwagi na to, że zarówno dekret o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z dnia 25 czerwca 1954 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), jak i ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 6) nie regulowały kwestii roszczeń regresowych z tytułu wypłaconego poszkodowanemu zasiłku chorobowego. Dekret z dnia 25 czerwca 1954 r. objął swym zasięgiem jedynie świadczenia z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego i uchylił poprzez art. 112 wszystkie dotychczasowe przepisy dotyczące przedmiotów w nim uregulowanych, dotyczyło to między innymi art. 134-211 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym, wśród których znajduje się również art. 197 regulujący zagadnienie roszczeń regresowych, jakie przysługiwały ZUS-owi z tytułu wypłaconych świadczeń wynikających z ubezpieczenia społecznego. Z uwagi jednak na to, że wymieniony dekret nie regulował w ogóle kwestii świadczeń z tytułu niezdolności czasowej do pracy, klauzula derogacyjna zawarta w art. 112 ust. 1 i 2 pkt 3 dekretu nie mogła swym zasięgiem w omawianej materii objąć art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym.Nie nastąpiła również zmiana w tym zakresie po wejściu w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Artykuł 127 tej ustawy uchylił szereg przepisów w nim wymienionych, ale takiego przepisu, który by uchylił art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym w zakresie roszczeń regresowych ZUS-u z tytułu wypłaconego osobie poszkodowanej zasiłku chorobowego, ustawa z 1968 r. nie zawierała i sama nie regulowała tej kwestii.Mając na uwadze przytoczone względy Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów powziął w dniu 10.X. 1972 r. uchwałę wpisaną do księgi zasad prawnych, według której ZUS może domagać się w postępowaniu sądowym od sprawcy czynu, który spowodował wypłatę zasiłku chorobowego, zwrotu wypłaconej kwoty na podstawie art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym. Wymieniona wyżej uchwała, wobec braku uregulowania kwestii roszczeń zwrotnych przez obecnie obowiązujące akty prawne, zachowała nadal swą aktualność jeśli chodzi o roszczenia zwrotne przysługujące ZUS-owi.Za przyjęciem tego stanowiska przemawia również treść art. 58 ust. 1 pkt 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. Przepis ten uchylił zgodnie z jego brzmieniem w sprawach unormowanych ustawą z dnia 17 grudnia 1974 r. wszelkie przepisy, a w szczególności ustawę z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym. Jednakże z uwagi na to, że ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r. nie uregulowała zagadnienia roszczeń regresowych od sprawcy czynu powodującego konieczność wypłaty osobie poszkodowanej zasiłku chorobowego z tytułu czasowej niezdolności do pracy, nie mógł on również - podobnie jak ustawa z 1968 r. - swym zasięgiem objąć przepisu art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym w 1933 r.Obowiązek zwrotu ZUS-owi zasiłków chorobowych z tytułu czasowej niezdolności do pracy wypłaconych pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy, wynikł z wyraźnych przepisów art. 18 i 19 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Wymieniona ustawa nie przewidywała natomiast uprawnienia zakładu pracy do zwrotnego dochodzenia od sprawcy szkody świadczeń bądź to wypłaconych bezpośrednio, bądź pośrednio poszkodowanemu pracownikowi, gdyż uprawnienie takie przysługiwało ZUS-owi.Ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. została uchylona przez ustawę z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105), ale i ta ustawa nie przewiduje obowiązku zakładu pracy zwrotu na rzecz ZUS-u wypłaconych świadczeń z tytułu zasiłków; jest to zrozumiałe, gdyż do wypłaty tych świadczeń jest obecnie zobowiązany zakład pracy, w którym pracuje poszkodowany pracownik.Powyższe stwierdzenia nie wyjaśniają jednak wątpliwości objętej pytaniem, czy i komu przysługują roszczenia regresowe z tytułu zasiłku chorobowego wypłaconego przez zakład pracy. Jako oczywiste należy przyjąć stwierdzenie, że ZUS-owi nie mogą przysługiwać roszczenia zwrotne z tytułu wypłaconych przez zakład pracy zasiłków chorobowych, skoro ZUS świadczeń tych nie spełniał.Zajmując się tym zagadnieniem Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 31.VII.1975 r. III CZP 21/75 wyraził pogląd, że brak ustawowego uregulowania tej kwestii nie oznacza wyłączenia regresu w stosunku do sprawcy szkody. Regres ten wynika według poglądu wyrażonego w tej uchwale z treści art. 441 § 3 k.c., który przewiduje, że ten, kto naprawił szkodę, za którą jest odpowiedzialny mimo braku winy, ma zwrotne roszczenie do sprawcy, jeżeli szkoda powstała z winy sprawcy. Przepis art. 441 § 3 k.c. stosuje się wprawdzie normalnie w sytuacjach typowych przewidzianych w art. 441 § 1 k.c., należy jednak - stosownie do poglądu wyrażonego w uchwale z dnia 31.VII.1975 r. - przepis ten stosować analogicznie w sytuacji, gdy zakład pracy wypłacił swemu pracownikowi zasiłek chorobowy.Stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w ostatnio wymienionej uchwale nie można uznać za trafne przede wszystkim dlatego, że art. 197 ustawy z 1933 r. stanowi pełną podstawę również dla zakładów pracy do dochodzenia we wskazanej w pytaniu sytuacji roszczeń regresowych. Dlatego stosowanie w drodze analogii art. 441 § 1 k.c. należy uznać za zbędne i tym samym niedopuszczalne. Z przepisu tego można wyciągnąć jeszcze dalszy wniosek. Stosownie do jego brzmienia roszczenie regresowe w wypadkach w nim wymienionych przechodzą z mocy samego prawna na właściwe instytucje ubezpieczeń społecznych do wysokości należnych od tych instytucji świadczeń. Skoro w świetle cytowanych wyżej przepisów obowiązek wypłaty poszkodowanemu zasiłku chorobowego ciąży obecnie w okresie trwania stosunku pracy na zakładach pracy, to przyjąć należy, że zakłady te są właściwymi instytucjami ubezpieczeniowymi w rozumieniu art. 197 ustawy ubezpieczeniowej z 1933 r. Ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r. i wydane do niej rozporządzenie wykonawcze z dnia 24 października 1975 r. rozszerzyły bowiem zakres podmiotów, na których ciąży obowiązek wypłaty zasiłku chorobowego, na zakłady pracy. Zarówno z charakteru tego świadczenia, jak i podmiotów prawnych, które te świadczenia spełniają, wynika, że należy uznać je za instytucje ubezpieczeniowe w rozumieniu wymienionego wyżej art. 197 ustawy ubezpieczeniowej. Brak więc podstaw do uciekania się do stosowania analogii z art. 441 § 3 k.c.Stosowanie w omawianych wypadkach analogii z art. 441 § 3 k.c. byłoby niedopuszczalne ponadto z tego powodu, że art. 441 k.c. dotyczy odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym. Ani ZUS, ani zakład pracy, wypłacając poszkodowanemu zasiłek chorobowy, nie czynią tego ze względu na swoją odpowiedzialność z czynu niedozwolonego, gdyż wypełniają ciążące na nich z mocy wskazanych wyżej przepisów własne zobowiązanie o innym charakterze.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione mu pytanie prawne odpowiedzi o treści podanej w sentencji uchwały.