III CZP 8/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, T. Kasiński, J. Krajewski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca), Z. Wasilkowska, F. Wesely. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1977 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne"Czy osobom wymienionym w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkowi w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 179), które uległy wypadkowi lub zapadły na chorobę zawodową w okolicznościach lub w związku z pracą określonych w powołanych przepisach, a nie zaliczonych z tego tytułu do I lub II grupy inwalidów - przysługują świadczenia cywilnoprawne?"uchwalił:Osoba, która uległa wypadkowi określonemu w § 5 ust. 2 lub 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkowi w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 179) albo która zapadła na chorobę zawodową w związku z wykonywaniem zajęć lub pracy określonych w ust. 2 pkt 8 i 9 oraz w ust. 3 tego paragrafu, może dochodzić od osób odpowiedzialnych w myśl przepisów prawa cywilnego naprawienia szkody nie zaspokojonej świadczeniami, przysługującymi jej na podstawie tego rozporządzenia. Uzasadnienie faktyczne1. Przepis art. 42 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) upoważnił Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia zasad przyznawania wszystkich lub niektórych świadczeń przewidzianych w tej ustawie:1) pracownikom, którzy ulegli wypadkowi w okolicznościach innych niż określone w art. 6, 2) pracownikom, którzy ulegli wypadkowi lub zachorowali na chorobę zawodową w innym zatrudnieniu za granicą niż określone w art. 3 ust. 2, 3) niektórym grupom osób nie będących pracownikami.Realizacją tego upoważnienia ustawowego w odniesieniu do pracowników wymienionych wyżej w punkcie 1 oraz do osób wymienionych wyżej w punkcie 3 są przepisy § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 179). W myśl tego paragrafu renta inwalidzka, w razie zaliczenia do jednej z grup inwalidów, oraz jednorazowe odszkodowanie, w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów, przysługuje po pierwsze osobom, które uległy wypadkom szczegółowo określonym w ust. 2 cytowanego paragrafu, po drugie osobom, które uległy wypadkowi w związku z pracą w warunkach pozbawienia lub ograniczenia wolności.Uprawnienia do świadczeń przewidzianych w omawianym § 5 rozporządzenia w następstwie wypadków wymienionych w ust. 2 tego paragrafu mogą przysługiwać zarówno osobom będącym, jak i nie będącym pracownikami. W odniesieniu do osób, będących pracownikami, dyspozycja § 5 rozporządzenia wchodzi w rachubę stosunkowo rzadko, mianowicie wtedy, gdy wypadek określony w ust. 2 tego paragrafu nie ma względem poszkodowanego pracownika cech wypadku przy pracy w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., gdyby bowiem wypadek doznany przez poszkodowanego, np. przy ratowaniu innych obywateli lub przy chronieniu własności społecznej, mógł być - ze względu na okoliczności sprawy - potraktowany jako wypadek przy pracy, do poszkodowanego pracownika miałyby zastosowanie wprost i w całej rozciągłości przepisy tej ustawy.Tak więc z punktu widzenia dyspozycji § 5 ust. 2 rozporządzenia nie ma znaczenia okoliczność, czy poszkodowany jest pracownikiem, czy osobą nie zatrudnioną, istotne jest natomiast to, że poszkodowany uległ wypadkowi przewidzianemu w tym przepisie i że wypadek ten nie miał znamion wypadku przy pracy w rozumieniu art. 6 wyżej wymienionej ustawy.Uprawnienia do świadczeń, określonych w § 5 ust. 1 rozporządzenia, przysługują w myśl przepisu ust. 3 tego paragrafu osobie, która uległa wypadkowi w związku z pracą w warunkach pozbawienia lub ograniczenia wolności, a więc w sytuacji, gdy praca jest wykonywana nie w ramach stosunku pracy, lecz szczególnego stosunku prawnego, normowanego przepisami administracyjnymi dotyczącymi odbywania kary pozbawienia lub ograniczenia wolności. 2. Renta inwalidzka, w razie zaliczenia do jednej z grup inwalidów, oraz jednorazowe odszkodowanie, w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów, przysługują osobom, które uległy wypadkom wymienionym w § 5 ust. 2 rozporządzenia, oraz osobom, wymienionym w § 5 ust. 3 rozporządzenia, od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, gdy chodzi zaś o osoby objęte przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin - od właściwych dla spraw rent jednostek organizacyjnych kolei. Przyznanie tym osobom świadczeń przewidzianych w § 5 ust. 1 rozporządzenia jest wyrazem troski Państwa o sprawy bytowe obywateli, którzy doznali utraty zdrowia i zdolności do pracy w okolicznościach szczególnych, mianowicie na skutek wypadków wymienionych w ust. 2 tego paragrafu, a także wypadków w związku z pracą w warunkach pozbawienia lub ograniczenia wolności. Ponadto przepis § 6 rozporządzenia przyznaje uprawnienie do renty rodzinnej i jednorazowego odszkodowania członkom rodziny osób, które zmarły wskutek wypadków określonych w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia. Przedstawione unormowanie stanowi dalszy poważny krok w kierunku rozszerzenia społecznej repartycji szkód doznanych przez obywateli w następstwie szczególnych wypadków losowych. Stanowi ono znaczne zwiększenie świadczeń w porównaniu ze stanem istniejącym pod rządem rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 25 lipca 1969 r. w sprawie określenia wypadków zrównanych z wypadkami przy pracy i z wypadkami w zatrudnieniu oraz w sprawie świadczeń z tytułu niektórych wypadków dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 23, poz. 170).Świadczenia przewidziane w § 5 rozporządzenia z dnia 3 października 1975 r. (dla członków rodzin - w § 6) przysługują niezależnie od tego, czy nieszczęśliwy wypadek był przez kogokolwiek zawiniony, czy też był to wypadek losowy. System świadczeń przewidzianych w tych przepisach jest więc unormowany samodzielnie, nie pozostając w jakimkolwiek związku z systemem odpowiedzialności odszkodowawczej normowanej przepisami prawa cywilnego. Świadczenia bowiem, przewidziane w cytowanym rozporządzeniu, mają charakter świadczeń z zabezpieczenia społecznego, a nie charakter odszkodowawczy.Przesłanką obowiązku spełnienia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub przez inny odpowiedni organ świadczeń przewidzianych w § 5 ust. 1 rozporządzenia jest ustalenie, że osoba poszkodowana uległa jednemu z wypadków określonych w § 2 tego rozporządzenia albo uległa wypadkowi w warunkach przewidzianych w § 3 rozporządzenia, a nadto - gdy chodzi o rentę inwalidzką - że została zaliczona do jednej z grup inwalidów, a gdy chodzi o jednorazowe odszkodowanie, że została zaliczona do I lub II grupy inwalidów. W braku warunków przewidzianych w omawianym rozporządzeniu osobie poszkodowanej nie przysługuje względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub innego odpowiedniego organu roszczenie o spełnienie świadczeń przewidzianych w tym rozporządzeniu. Ponadto droga procesu cywilnego do dochodzenia tych świadczeń od wyżej wymienionych organów nie wchodzi w rachubę.3. Istota zagadnienia prawnego, przedstawionego do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, sprowadza się do tego, czy poza świadczeniami przewidzianymi w rozporządzeniu lub niezależnie od tych świadczeń osobie poszkodowanej na skutek wypadku określonego w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia mogą przysługiwać cywilnoprawne roszczenia odszkodowawcze, w szczególności roszczenia z tytułu odpowiedzialności deliktowej sprawcy szkody (art. 415 k.c.) lub osoby odpowiedzialnej za sprawcę (art. 417-420, 427, 429, 430 k.c.).Była już o tym mowa, że świadczenia przysługują osobom wymienionym w § 5 ust. 2 i 3 tego rozporządzenia na zasadach określonych w tym rozporządzeniu, a więc niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności innych osób, odpowiedzialnych majątkowo za szkodę w myśl przepisów prawa cywilnego. Wynika z tego, że poszkodowany, który doznał szkody wskutek wypadku określonego w wyżej wymienionych przepisach rozporządzenia, może żądać naprawienia szkody nie zaspokojonej świadczeniami, przewidzianymi w tym rozporządzeniu, od osób, które w myśl przepisów prawa cywilnego odpowiadają majątkowo za szkodę. Brak jest bowiem jakiejkolwiek podstawy prawnej do wyłączenie w omawianej sytuacji odpowiedzialności tych osób unormowanej przepisami prawa cywilnego. W szczególności podstawy takiej nie stanowi przepis art. 39 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., według którego "świadczenia określone w tej ustawie stanowią zaspokojenie wszelkich roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu albo z tytułu śmierci wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej w stosunku do zakładów pracy wymienionych w art. 31 ust. 2 oraz w stosunku do instytucji i jednostek wymienionych w art. 32". Unormowanie to odnosi się tylko do roszczeń w stosunku do zakładu pracy i do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązanych do spełnienia świadczeń określonych w ustawie, a nie do jakichkolwiek innych osób, które (z wyjątkiem szczególnego unormowania przewidzianego w art. 120 § 1 k.p. - por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1976 r. III CZP 5/76 - OSNCP 1977, poz. 61) obowiązane są do naprawienia poszkodowanemu szkody nie zaspokojonej tymi świadczeniami. W świetle bowiem ustalonej judykatury (por. w szczególności uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1971 r. III PZP 27/70 - OSNCP 1971, poz. 122) okoliczność otrzymania przez pracownika, który doznał wypadku przy pracy, świadczeń przewidzianych w ustawie o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych nie stanowi przeszkody do dochodzenia przez niego względem innej osoby, odpowiedzialnej cywilnie za sprawcę, nie będącej jego "macierzystym" zakładem pracy, naprawienia szkody nie zaspokojonej tymi świadczeniami. Gdyby więc nawet w drodze analogii przepis art. 39 ustawy mógł mieć zastosowanie do osób, określonych w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia, to wyłączenie przewidziane w art. 39 ustawy odnosiłoby się wyłącznie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub do innego odpowiedniego organu, obowiązanego do spełnienia przewidzianych w rozporządzeniu świadczeń, a nie do cywilnej odpowiedzialności sprawcy szkody lub innej osoby, odpowiedzialnej za tę szkodę w myśl przepisów prawa cywilnego. Takie zaś wyłączenie dalszej odpowiedzialności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub innego odpowiedniego organu byłoby w ogóle bezprzedmiotowe, skoro w sposób nie budzący wątpliwości obowiązek tego Zakładu lub innego odpowiedniego organu zaspokojenia jedynie świadczeń przewidzianych w rozporządzeniu wynika z treści tego rozporządzenia. Jednakże stosowanie przepisu art. 39 cytowanej ustawy nie byłoby dopuszczalne ani wprost, ani w drodze analogii dlatego, że treść art. 42 tej ustawy, zawierającego delegację dla Rady Ministrów, upoważnia jedynie do określenia zasad przyznawania wszystkich lub niektórych świadczeń przewidzianych w ustawie, a nie do poddania osób, określonych w tym artykule, przepisom omawianej ustawy. Zgodnie z tym upoważnieniem rozporządzenie wykonawcze unormowało zakres świadczeń, przysługujących osobom określonym w § 5, pozostawiając poza zasięgiem regulacji prawnej kwestię cywilnoprawnych roszczeń poszkodowanego względem osób, odpowiedzialnych za szkodę na podstawie przepisów prawa cywilnego. Roszczenia cywilnoprawne przysługują więc osobie, poszkodowanej wypadkiem określonym w § 5 ust. 2 lub 3 rozporządzenia, względem tych osób, zarówno wtedy, gdy w ogóle nie otrzymała ona świadczeń określonych w rozporządzeniu wskutek braku przewidzianych w nim warunków, jak i wtedy, gdy otrzymane na podstawie rozporządzenia świadczenia nie stanowią naprawienia całej szkody. W ostatnio wymienionej sytuacji osobie poszkodowanej przysługuje roszczenie o naprawienie tej części szkody, określonej według przepisów prawa cywilnego, która nie została zaspokojona świadczeniami przysługującymi w myśl przepisów rozporządzenia. Za takim stanowiskiem przemawia kompensacyjny charakter odszkodowania (art. 361 § 2 k.c.). Jeżeli w świetle okoliczności sprawy świadczenia przyznane na podstawie omawianego rozporządzenia stanowią pełne naprawienie szkody, ustalonej na podstawie przepisów prawa cywilnego, brak jest uzasadnionej podstawy do dochodzenia przez poszkodowanego roszczenia odszkodowawczego względem osoby odpowiedzialnej cywilnie za szkodę. Wyłączenia możliwości dochodzenia cywilnoprawnych roszczeń odszkodowawczych przez osoby, określone w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia, względem osób odpowiedzialnych za szkodę na podstawie przepisów prawa cywilnego nie uzasadnia także treść art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6). Według tego przepisu "renta inwalidzka przewidziana w niniejszej ustawie stanowi w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych inwalidztwem pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie". Hipoteza tego artykułu w związku z art. 14 i 23 tej ustawy zakłada wyłączenie odpowiedzialności cywilnej zakładu pracy za szkody doznane przez pracownika, któremu przysługuje renta inwalidzka, pozostające w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie.W sposób niewątpliwy w hipotezie cytowanego przepisu nie mieszczą się sytuacje przewidziane w § 5 ust. 3 rozporządzenia, gdyż osoba wykonująca pracę w warunkach pozbawienia wolności nie pozostaje w stosunku pracy ani z zakładem karnym, ani z przedsiębiorstwem, w którym ta osoba wykonuje pracę na podstawie porozumienia między zakładem karnym a tym przedsiębiorstwem (z ustalonej w tym względzie judykatury por. m.in. orzeczenie SN z dnia 11 lutego 1970 r. sygn. III PRN 106/69 - OSNCP 1970, poz. 167). W konsekwencji, taka osoba nie jest pracownikiem w rozumieniu zarówno kodeksu pracy, jak i przepisów tej ustawy. W sytuacji więc, gdy uległa ona wypadkowi w związku z wykonywaną pracą, może wchodzić w rachubę cywilna odpowiedzialność zakładu karnego lub przedsiębiorstwa, w którym praca jest wykonywana, jeżeli w okolicznościach sprawy odpowiedzialność taką uzasadniają przepisy prawa cywilnego. Przyznanie tej osobie świadczeń przewidzianych w rozporządzeniu ma tylko takie znaczenie, że powoduje ograniczenie cywilnoprawnych jej roszczeń do tej części szkody, która nie została zaspokojona wspomnianymi świadczeniami. Tak samo jest wtedy, gdy z przyczyn uzasadniających cywilnoprawną odpowiedzialność innego podmiotu uległa wypadkowi osoba w związku z wykonywaniem pracy w warunkach ograniczenia wolności, mianowicie nieodpłatnej dozorowanej pracy na cele publiczne (art. 34 § 1 k.k., art. 116 k.k.w.). Wykonywanie takiej pracy nie powoduje bowiem nawiązania stosunku pracy, według zaś przepisu § 7 rozporządzenia z dnia 12 stycznia 1970 r. w sprawie obowiązków uspołecznionych zakładów pracy w zakresie wykonywania kary ograniczenia wolności (Dz. U. Nr 1, poz. 5) skazany nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania nieodpłatnej dozorowanej pracy. Natomiast w razie orzeczenia potrącenia skazanemu procentowo określonej części wynagrodzenia za pracę bądź w zakładzie pracy, w którym jest on już zatrudniony (art. 34 § 2 k.k., art. 117 k.k.w.), bądź też w zakładzie pracy, do którego został skierowany w celu zatrudnienia (art. 34 § 3 k.k., art. 118-119 k.k.w.), przepis § 5 ust. 3 rozporządzenia w ogóle nie wchodzi w rachubę. W obu tych sytuacjach skazany jest pracownikiem związanym stosunkiem pracy z zatrudniającym go zakładem pracy. W pierwszej z tych sytuacji wiąże go nadal z zakładem pracy dotychczasowa umowa o pracę, w drugiej zaś - podjęcie przez skazanego pracy w wyznaczonym mu zakładzie pracy powoduje takie skutki prawne jak zawarcie umowy na czas określony (por. art. 119 k.k.w.). W razie więc doznania przez skazanego, w okresie wykonywania pracy ze zmniejszonym wynagrodzeniem, wypadku w związku z pracą wypadek taki należy traktować jako wypadek przy pracy w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., a tym samym stosować wprost i w całości przepisy tej ustawy.Poza stosunkiem pracy pozostają wypadki przewidziane w § 5 ust. 2 pkt 3 do 10 rozporządzenia, jak np. wypadki przy udzielaniu pomocy przedstawicielowi organu państwowego, wypadki przy wykonywaniu funkcji radnego lub ławnika ludowego, wypadki w czasie zajęć szkolnych itp. Niektóre tylko z tych wypadków (zwłaszcza określone w § 5 ust. 2 pkt 1 i 2) mogą się zdarzyć pracownikowi podczas wykonywania pracy w ramach stosunku pracy. Przy takim zbiegu, o którym już wyżej była mowa, wypadek pozostający w związku z pracą będzie potraktowany jako wypadek przy pracy, co uzasadni stosowanie względem poszkodowanego pracownika przepisów ustawy wypadkowej w całej rozciągłości. Gdyby zaś okoliczności sprawy wyłączały możliwość potraktowania wypadku jako pozostającego w związku z pracą, wypadek pracownika należałoby traktować jak wypadek nie związany z zatrudnieniem.Tak więc już ze względu na to, że ewentualne roszczenia cywilnoprawne osoby poszkodowanej wskutek wypadku, określonego w § 5 ust. 2 lub 3 rozporządzenia, nie odnoszą się do zatrudniającego go zakładu pracy, a w każdym bądź razie nie pozostają w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie, przepis art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e. nie może stanowić przeszkody do dochodzenia przez poszkodowanego względem osoby odpowiedzialnej za szkodę w myśl przepisów prawa cywilnego naprawienia tej szkody w całości bądź w części nie zaspokojonej świadczeniami, o których mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia.Powyższe rozważania, dotyczące skutków wypadków określonych w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia, są w pełni adekwatne także do skutków choroby zawodowej w związku z wykonywaniem zajęć lub pracy, o których mowa w § 5 ust. 2 pkt 8 i 9 oraz ust. 3 rozporządzenia. W konsekwencji powyższych rozważań Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji niniejszej uchwały.