III CZP 18/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: W. Bryl, R. Czarnecki, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Romualdy I. o dział spadku po Wiktorze D. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 16 lutego 1977 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy w wypadku. gdy jeden ze spadkobierców powołanych do dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego nie spełnia w chwili działu spadku warunków wymaganych do otrzymania spłaty (art. 1075 k.c. w związku z art. 216 § 1 k.c.), spłata, jaka by przysługiwała takiemu spadkobiercy, przypada spadkobiercy otrzymującemu w wyniku działu spadkowe gospodarstwo rolne oraz pozostałym spadkobiercom uprawnionym do spłat proporcjonalnie do ich udziałów spadkowych w tym gospodarstwie?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Okoliczność, że jeden ze spadkobierców powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie spełnia warunków wymaganych do otrzymania spłaty (art. 1075 k.c. w związku z art. 216 k.c.) nie ma wpływu na określenie wysokości spłat przysługujących innym spadkobiercom stosownie do ich udziałów w dziedziczeniu tego gospodarstwa. Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawione przez skład trzech sędziów SN zagadnienie prawne wywołało w piśmiennictwie prawniczym oraz orzecznictwie rozbieżność poglądów. W szczególności według jednego poglądu z punktem wyjścia do ustalenia spłat dla danego spadkobiercy jest jego udział w spadkowym gospodarstwie rolnym. Zmniejszenie spłat przypadających poszczególnym spadkobiercom albo pozbawienie ich w ogóle możności otrzymania spłaty nie ma wpływu na obliczenie spłat dla pozostałych spadkobierców. W konsekwencji wedle tego poglądu korzyść ze zmniejszenia spłat odnoszą wyłącznie spadkobiercy. którzy w wyniku działu spadkowego otrzymują gospodarstwo rolne lub jego część. Wedle drugiego poglądu przy ustalaniu udziałów nie należy uwzględniać spadkobierców, którym mimo nieotrzymania gospodarstwa rolnego żadne spłaty nie przysługują. Odmienne stanowisko bowiem prowadziłoby do niczym nie usprawiedliwionego uprzywilejowania spadkobierców otrzymujących gospodarstwo rolne w całości lub w części przekraczającej ich udział ze szkodą dla tych spadkobierców, którym należy się spłata. Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.IV.1970 r. III CZP 5/70 (OSPiKA z. 9), rozważając to zagadnienie na tle uprawnienia małoletniego spadkobiercy do spłaty. W szczególności wypowiedziano w tej uchwale pogląd, że jeżeli spadkobierca gospodarstwa rolnego lub jego części, który odziedziczył je tylko dlatego, że w chwili otwarcia spadku był małoletni, w dziale spadku nie zachowuje prawa do spłaty ze względu na brak przesłanek z art. 1076 k.c. i § 17 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (tekst jednolity: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215), to korzyść majątkową z tego odnoszą pozostali spadkobiercy w częściach odpowiadających ich udziałowi w dziedziczeniu gospodarstwa rolnego.II. Przechodząc do rozważenia przedstawionego składowi siedmiu sędziów zagadnienia prawnego należy zauważyć, co następuje: Jak wiadomo, przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych nie mają charakteru samodzielnego, lecz jedynie modyfikują ogólne postanowienia kodeksu cywilnego o dziedziczeniu, w związku z czym krąg spadkobierców powołanych do dziedziczenia według zasad ogólnych może nie pokrywać się z kręgiem osób, dziedziczących gospodarstwo rolne, a niekiedy może obejmować zupełnie różne osoby. W zależności więc od konkretnej sytuacji istniejącej w chwili otwarcia spadku dany spadkobierca nabywa z tą chwilą odpowiedni udział bądź w całości spadku, łącznie z gospodarstwem rolnym, bądź tylko w pozostałych przedmiotach spadkowych. Udział spadkobiercy, który odpowiada warunkom przewidzianym w kodeksie cywilnym dla dziedziczenia gospodarstw rolnych, oznaczony jest - w wypadku gdy chodzi o dziedziczenie ustawowe - w przepisach kodeksu w sposób ściśle określony. Tak określony udział może ulec zmianie również jedynie w przypadkach wyraźnie przewidzianych. Będzie to miało miejsce w szczególności w wypadku zrzeczenia się dziedziczenia przez jednego lub kilku spadkobierców na rzecz określonej osoby lub osób (art. 1048 k.c.), jak również w wypadku zbycia przez spadkobiercę swego udziału na rzecz innego spadkobiercy lub spadkobierców (art. 1051 i 1069 k.c.). Jeżeli spadkodawca rozporządził spadkiem, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, w testamencie, to jeżeli nie wszyscy powołani spadkobiercy odpowiadają wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego warunkom, udział przeznaczony dla powołanego, który nie spełnia warunku, przypada pozostałym odpowiadającym warunkom określonym w art. 1065 k.c. w stosunku do przypadających im udziałów własnych, a to na podstawie przyrostu (art. 965 k.c.), chyba że inna jest pod tym względem wola spadkodawcy, np. spadkodawca dokonał tzw. podstawienia (art. 963 i 964 k.c.), bądź też wskazał, komu i w jakim stosunku spośród powołanych w testamencie przypaść ma zwolniony udział, bądź wreszcie pozostawił ten udział do dziedziczenia ustawowego.Z kolei jeżeli dochodzi do działu spadku, również i w tym przypadku każdy ze spadkobierców, uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, partycypuje w tym dziale w granicach przysługującego mu udziału. Oczywiście, w razie podziału w naturze może on otrzymać ponad swój udział z równoczesnym obowiązkiem spłat lub dopłat, jednakże zakres jego prawa jest określony ściśle oznaczonym udziałem. Przedstawiona przez skład trzech sędziów wątpliwość co do losu poszczególnych spłat nie zachodzi, jeżeli przedmiotem działu jest majątek, w skład którego nie wchodzi gospodarstwo rolne. Jest bowiem oczywiste, że każdy spadkobierca w takim zakresie, w jakim dziedziczy, ma prawo do spłaty odpowiadającej jego udziałowi w spadku, jeżeli nie otrzymuje składników majątkowych w naturze. Wątpliwość powstaje dlatego, że - jak wiadomo - stosownie do art. 1075 k.c. w postępowaniu działowym, jeżeli chodzi o uprawnienie do spłat, mogą zachodzić sytuacje, że wprawdzie spadkobierca jest powołany do dziedziczenia gospodarstwa rolnego bądź to z ustawy, bądź też na podstawie testamentu, jednakże nie spełnia w chwili działu spadku warunków do otrzymania spłaty.Przed nowelizacją kodeksu taka sytuacja mogła zaistnieć w dwu przypadkach. Pierwszy dotyczył tzw. spadkobierców warunkowych, to znaczy tych, których powołanie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego opiera się wyłącznie na tej podstawie, że mając kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego we właściwym czasie i trybie oświadczyli gotowość prowadzenia gospodarstwa należącego do spadku. Uchylony bowiem przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. zmieniającą kodeks cywilny art. 1077 k.c. wyłączał prawo tej grupy spadkobierców do otrzymania spłat. Drugi przypadek, aktualny również po nowelizacji kodeksu, dotyczy spadkobierców małoletnich albo pobierających naukę zawodu lub uczęszczających do szkół. Okoliczność, że w tym charakterze dziedziczą oni gospodarstwo rolne (art. 1059 § 1 pkt 4, art. 1060 § 1 i art. 1062 k.c.) nie wystarcza jeszcze do przyznania spłat. Konieczne jest bowiem, aby ponadto odpowiadali oni tym warunkom także w chwili działu (art. 1076 k.c. i § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. - jedn. tekst: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215 ze zm.), chyba że - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wytycznych z dnia 15.XII.1969 r. (cz. VI) - spadkobierca taki w chwili działu spadku był trwale niezdolny do pracy albo odpowiadał jednemu z warunków przewidzianych w art. 1071 § 2 pkt 1-3 k.c., a obecnie po nowelizacji kodeksu - warunkom przewidzianym w art. 216 § 1 k.c. Po nowelizacji kodeksu zakres przypadków, kiedy spadkobierca powołany do dziedziczenia gospodarstwa rolnego traci prawo do spłaty, uległ znacznemu poszerzeniu. Ustawodawca bowiem przyjął jak o zasadę generalną, że spłaty otrzymują tylko ci spadkobiercy, którzy w chwili działu spadku odpowiadają przesłankom określonym w art. 216 § 1 k.c. dotyczącym zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej (art. 1075 k.c.). W świetle więc powołanych przepisów prawo do spłat tracą nie tylko spadkobiercy małoletni, pobierający naukę zawodu lub uczęszczający do szkół w sytuacji wyżej przedstawionej, lecz każdy ze spadkobierców powołany do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli w chwili działu spadku nie spełnia warunków przewidzianych w art. 216 § 1 k.c. Jeżeli chodzi o spadkobierców warunkowych, zachowują oni obecnie prawo do spłat, jednakże wypłata tych spłat jest zawieszona do czasu podjęcia przez nich pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym lub przystąpienia do rolniczej spółdzielni produkcyjnej i podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym tej spółdzielni. Jeżeli warunek ten nie zostanie spełniony w ciągu sześciu miesięcy od chwili działu, ich prawo do spłaty wygasa (art. 216 § 3 w związku z art. 1075 k.c.).Ponadto nowela wprowadziła możliwość utraty przez spadkobierców, którym spłaty przysługują ze względu na ich pracę w rolnictwie indywidualnym lub spółdzielczym (art. 216 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 1075 k.c.), spłat jeszcze nie uiszczonych, jeżeli zaprzestali pracować w takich gospodarstwach, chyba że stali się trwale niezdolni do pracy (art. 216 § 4 w związku z art. 1075 k.c.).III. Jak już wyżej wskazano, prawo każdego ze spadkobierców określone jest ściśle oznaczonym udziałem, przy czym udział ten może ulec zmianie w wypadkach ściśle w ustawie przewidzianych (zrzeczenie się udziału na rzecz jednego lub kilku spadkobierców, zbycie udziału w spadku na ich rzecz, zasada przyrostu przy dziedziczeniu testamentowym).W zakresie swego udziału każdy ze spadkobierców ma prawo do otrzymania spłaty, jeżeli chodzi o spadek, w skład którego gospodarstwo rolne nie wchodzi. Powyższa zasada podlega jednak modyfikacji, gdy przedmiotem działu jest gospodarstwo rolne. W tym bowiem wypadku zgodnie z przepisami kodeksu uprawnienie spadkobierców do dziedziczenia, określone w chwili otwarcia spadku, nie zawsze pokrywa się z ich uprawnieniem do otrzymania spłat, określonym z kolei według chwili działu spadku.Powstaje więc pytanie, czy przy ustaleniu wysokości spłat, jakie obciążają spadkobiercę lub spadkobierców otrzymujących gospodarstwo lub jego część w naturze, należy brać pod uwagę jedynie tych spadkobierców, którzy zachowali prawo do spłaty, czy też wysokość tych spłat dla tych spadkobierców należy obliczać jedynie w granicach ich udziału. W pierwszym przypadku spłata, jaka by przysługiwała spadkobiercy, który nie spełnia w chwili działu spadku warunków wymaganych do otrzymania spłaty, przypadłaby spadkobiercy otrzymującemu gospodarstwo rolne oraz pozostałym spadkobiercom uprawnionym do spłat proporcjonalnie do ich udziałów spadkowych w tym gospodarstwie. W konsekwencji spadkobiercy ci otrzymaliby spłaty w wysokości przekraczającej ich udział w dziedziczeniu gospodarstwa rolnego. W drugim przypadku wysokość spłat dla tych spadkobierców określona byłaby granicami ich udziału w dziedziczeniu gospodarstwa rolnego. Korzyść więc z utraty przez spadkobierców prawa do spłat odnieśliby wyłącznie spadkobiercy, którzy w wyniku działu otrzymują gospodarstwo rolne lub jego część. Przepisy kodeksu cywilnego nie zawierają wyraźnych postanowień, z których można by wysnuć jednoznaczny wniosek przy rozwiązywaniu omawianego zagadnienia. Powyższe argumenty wynikające z zastosowania wykładni systemowej oraz funkcjonalnej przemawiają za przyjęciem drugiego z przedstawionych rozwiązań, to znaczy, że w omawianym przypadku korzyść z utraty przez spadkobiercę lub spadkobierców prawa do spłat odnoszą wyłącznie spadkobiercy, którzy w wyniku działu otrzymują gospodarstwo rolne lub jego część.Przede wszystkim należy podkreślić, że art. 1075 k.c. w jego brzmieniu przed nowelizacją przyjął zasadę, że spadkobiercy otrzymują spłaty odpowiadające ich udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym, przy czym dla pewnej kategorii spadkobierców spłaty te powinny odpowiadać ich pełnemu udziałowi, dla pozostałych zaś mogą być obniżone. Wypowiedziana więc została wyraźnie zasada, że spłaty odpowiadają udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym. Należy zauważyć, że analogiczna zasada obowiązywała również przed wejściem w życie kodeksu pod rządem przepisów ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168). Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej w uchwale z dnia 20.XII.1963 r. III CO 61/63 (OSNCP 1964, poz. 66) spłatę należną spadkobiercom wymienionym w art. 8 i 9 ustawy należało obliczać stosownie do ich udziałów w gospodarstwie spadkowym. Zasada wyrażona w tej uchwale została w kodeksie cywilnym podniesiona do rangi przepisu.W związku z nowelizacją niektórych przepisów kodeksu cywilnego art. 1075 k.c. w nowym brzmieniu stanowi, że spadkobiercy, którzy przy dziale spadku nie otrzymują gospodarstwa rolnego lub jego części, otrzymują spłaty, jeżeli odpowiadają warunkom określonym w art. 216 § 1 k.c. Wprawdzie omawiany przepis w nowym brzmieniu nie zawiera sformułowania, że spłaty muszą odpowiadać udziałowi spadkobiercy w gospodarstwie rolnym, jednakże odwołanie do przepisów regulujących spłaty w przypadku zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej wskazuje wyraźnie, że zasada, iż o wysokości spłat decyduje udział w spadkowym gospodarstwie, nie może budzić wątpliwości.Jak wskazano wyżej w drugim rozdziale niniejszych rozważań, przepisy kodeksu normujące spadkobranie określają w sposób wyraźny i jednoznaczny zarówno porządek dziedziczenia, jak i zasady, wedle których należy określać udział poszczególnych spadkobierców, gdy chodzi o dziedziczenie ustawowe i testamentowe. Przepisy kodeksu normują również wyraźnie sytuację, kiedy udział przypadający spadkobiercy powołanemu do spadku na podstawie ustawy lub testamentu może ulec zmianie. Nie można więc podzielić poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7.IV.1970 r. III CZP 5/60 (OSPiKA 1971, z. 9), wedle którego za przyjęciem tezy, iż w wypadku gdy spadkobierca traci prawo do spłaty, korzyści odnoszą pozostali spadkobiercy w częściach odpowiadających ich udziałom w dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, przemawiają "ogólne założenia prawa spadkowego". Przeciwnie, analiza poszczególnych przepisów kodeksu normujących kwestię spłat spadkowych prowadzi wręcz do odmiennego wniosku. Prawo do spłaty spadkowej wiąże się ściśle z obowiązkiem spadkobiercy, otrzymującego gospodarstwo rolne lub jego część, do zapłaty oznaczonemu spadkobiercy przypadającej mu z tego tytułu należności. Obowiązek ten w stosunku do niektórych spadkobierców jest szerszy, w stosunku do innych węższy, a w stosunku do niektórych w ogóle odpada, w zależności od tego, czy w postanowieniu o dziale spadku określono wysokość spłat w pełnej wysokości odpowiadającej udziałowi danego spadkobiercy w dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, czy też w postanowieniu tym spłaty przypadające spadkobiercom zostały obniżone (art. 1075 k.c. w związku z art. 216 § 6 k.c.), czy wreszcie spłaty niektórym spadkobiercom w ogóle nie przysługują, mimo że w chwili otwarcia spadku byli powołani do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jednakże w chwili działu spadku nie odpowiadali warunkom przewidzianym w ustawie (art. 1075 k.c. w związku z art. 216 § 1 k.c.), bądź też wprawdzie tym warunkom odpowiadali, jednakże po przyznaniu im spłat zaszły okoliczności przewidziane w art. 216 § 3 i 4 k.c. Również podobne unormowanie znajdujemy w przepisach wprowadzających kodeks cywilny, a mianowicie w art. LXI i LXII.Wykładnia więc logiczna i systemowa powołanych przepisów prowadzi do wniosku, że założeniem ustawy jest przyznanie w tym zakresie spadkobiercy otrzymującemu w wyniku działu spadku gospodarstwo rolne szerszych uprawnień w stosunku do pozostałych spadkobierców. Wiąże się to z podstawową zasadą, przyjętą przez ustawodawcę w przepisach dotyczących dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a mianowicie zasadą maksymalnego odciążenia spadkobierców, którzy w wyniku działu otrzymali gospodarstwo rolne lub jego część. Poza oszacowaniem gospodarstwa rolnego według cen obowiązujących przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (art. 1078 k.c.) przepisy kodeksu wprowadzają szereg dalszych środków, jak przyznanie spłat tylko spadkobiercom, którzy bądź związani są swoją pracą z rolnictwem indywidualnym lub spółdzielczym, bądź też w wypadku gdy przyznanie spłat jest uzasadnione względami humanitarnymi (osoby trwale niezdolne do pracy, małoletnie lub uczące się), obniżenie spłat, ich zawieszenie oraz utratę w określonych sytuacjach. Argumenty zaczerpnięte więc przy zastosowaniu również wykładni funkcjonalnej przemawiają za przyjętym w niniejszej uchwale stanowiskiem.Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w treści znowelizowanych przepisów art. 1075 k.c. oraz art. 216 k.c. Jak już bowiem zaznaczono w rozdziale II, zakres przypadków, kiedy spadkobierca powołany do dziedziczenia gospodarstwa rolnego traci prawo do spłaty, uległ znacznemu poszerzeniu. Ponadto przepisy te przewidują możliwość utraty prawa do spłat już przyznanych w orzeczeniu sądowym. Powołane przepisy więc w ich nowym brzmieniu potwierdzają przyjętą przez ustawodawcę zasadę, że wszelka modyfikacja prawa do spłaty w odniesieniu do spadkobiercy, który nie otrzymuje gospodarstwa, idzie na korzyść spadkobiercy, który gospodarstwo lub jego część otrzymał w wyniku postępowania działowego,Z tych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.