I PR 121/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN B. Błachowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Zaziemski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Zdzisława C. i 31 innych pracowników przeciwko Stacji Hodowli i Unasienniania Zwierząt w P. o wynagrodzenie, na skutek odwołania wnioskodawców od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 30 sierpnia 1977 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego.Uzasadnienie faktyczneZdzisław C. i 31 innych pracowników Stacji Hodowli i Unasienniania Zwierząt w P. wystąpili do Terenowej Komisji Odwoławczej w T. z wnioskiem o zasądzenie różnicy premii między kwotami, jakie otrzymali, a jakie im się należały.Przewodniczący tej Komisji pismem z dnia 17.VI.1977 r. przekazał sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z powołaniem się na art. 263 k.p.Sąd, przejąwszy sprawę do rozpoznania, oddalił wnioski. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podniósł, że niewypłacenie premii w spodziewanej przez pracowników wysokości nastąpiło z powodu przeznaczenia przez stronę pozwaną części funduszu premiowego na regulację płac pracowników. Zmniejszenie premii nastąpiło mimo uprzedniego ustalenia wskaźnika premiowego na 22,16%, zatwierdzonego przez jednostkę nadrzędną. Przeznaczenie części funduszu premiowego na regulację płac spowodowało obniżenie wskaźnika premiowego do 12,84%, czego efektem stało się wypłacenie premii poszczególnym wnioskodawcom w wysokości niższej o kwoty stanowiące przedmiot sporu. To zmniejszenie - zdaniem Sądu Pracy - znajduje oparcie w zarządzeniu nr 319 Ministra Rolnictwa, a zarządzenie to z kolei jest zgodne z upoważnieniem zawartym w § 8 uchwały nr 214/75 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 1975 r. Sąd uznał, że zmniejszenie funduszu premiowego w związku z regulacją płac nie wymaga wypowiedzenia dotychczasowych warunków płacy.W odwołaniu od powyższego wyroku wnioskodawcy zarzucają obrazę prawa materialnego i wnoszą o zmianę wyroku i uwzględnienie żądań, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając odwołanie, wychodząc także ponad zarzuty odwołania, zważył, co następuje:I. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z naruszeniem art. 73 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231) przejął sprawę do rozpoznania, mimo że przy jej przekazaniu zostały naruszone istotne przepisy postępowania obowiązujące terenowe komisje odwoławcze, których naruszenie powinno skutkować odmowę przejęcia sprawy.Tenże art. 73 przewiduje m.in. odmowę przejęcia sprawy przez sąd do rozpoznania, jeżeli "brak jest podstaw do przejęcia sprawy".Brak podstaw do przejęcia sprawy przez sąd zachodzi zarówno wtedy, gdy w sprawie nie występują poważne wątpliwości prawne, jak i wtedy, gdy organ I instancji - przy przekazywaniu sprawy - rażąco naruszył istotne przepisy obowiązujące go.W rozpoznawanej sprawie przewodniczący Terenowej Komisji Odwoławczej w T. rażąco naruszył art. 263 k.p. w związku z art. 270 § 1 k.p.Zgodnie z tymi przepisami sprawę z wątpliwościami prawnymi może przedstawić sądowi pracy i ubezpieczeń społecznych m.in. terenowa komisja odwoławcza. Komisja odwoławcza - w myśl art. 268 § 1 k.p. - rozpatruje sprawy w kompletach trzyosobowych. Żaden przepis prawny nie upoważnia przewodniczącego komisji odwoławczej do działania w tym zakresie jednoosobowo i do decydowania za komisję o skorzystaniu z możliwości stworzonej przez art. 263 k.p. Kompetencje przewodniczącego komisji odwoławczej określają przepisy art. 259 § 1 i art. 260 § 2 k.p. w związku z art. 270 § 1 k.p. oraz § 26 ust. 2 i 7; § 27 ust. 1, 2, 3, § 28; § 29; § 30 ust. 1; § 31 ust. 1 i 3; § 32 ust. 1; § 33 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 183). Żaden z tych przepisów nie daje podstaw przewodniczącemu komisji do podejmowania decyzji na podstawie art. 263 k.p. Nadto przewodniczący Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w T. przekazał sprawę tylko z pismem przewodnim, chociaż właściwą formą działania komisji jest orzeczenie (§ 44, § 45, § 47 i § 48 powołanego rozporządzenia w sprawie komisji...).Naruszenie przez organ I instancji przepisów o składzie organu orzekającego przy przekazywaniu sprawy na podstawie art. 263 k.p. jest rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu, które sąd pracy i ubezpieczeń społecznych jest obowiązany z urzędu wziąć pod rozwagę - art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231) - i uzasadnia odmowę przejęcia sprawy przez sąd na podstawie art. 73 tej ustawy.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni przeoczył nieprawidłowości przewodniczącego Terenowej Komisji Odwoławczej w T., nie wytknął tych nieprawidłowości i przejął sprawę do rozpoznania jak gdyby nie były rażąco naruszone przepisy o postępowaniu.II. Zasadny jest wniosek odwołania o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, aczkolwiek odwołujący nie uzasadnili tego wniosku.Podstawą prawną do uchylenia zaskarżonego wyroku jest art. 63 § 2 pkt 2 ustawy o sądach pracy, który ma zastosowanie przy rozpoznaniu niniejszej sprawy przez Sąd Najwyższy z mocy art. 74 § 2 ustawy o o.s.p. i u.s.Sąd I instancji nie przeprowadził bowiem żadnego postępowania dowodowego co do istoty sprawy, mimo istnienia spornych okoliczności, nie wyjaśnił należycie stanu faktycznego, wydając wyrok z naruszeniem art. 3 § 2, art. 224 § 1 i art. 316 k.p.c. w związku z art. 74 § 1 ustawy o o.s.p. i u.s. Sąd zgromadził jedynie część aktów prawnych mogących mieć w sprawie zastosowanie i odebrał od pełnomocników stron oświadczenie. Oświadczenia stron i ich pełnomocników nie mogą zastąpić dowodów. Oświadczenia mogą być odbierane przez sąd w sytuacjach przewidzianych art. 210 i art. 217 § 1 k.p.c. Sąd mógłby poprzestać na oświadczeniach, gdyby wyjaśniały one w sposób zgodny wszystkie istotne okoliczności sporne. Taka sytuacja nie występowała przed Sądem I instancji w rozpoznawanej sprawie.Istotną okolicznością, od której wyjaśnienia zależy rozstrzygnięcie między stronami o premię, jest wysokość uruchomionego funduszu premiowego u strony pozwanej za wykonanie zadań 1976 r.Okoliczności tej nie można pominąć z uwagi na charakter prawny premii i mechanizmy prawne tworzenia i podziału funduszu premiowego. Premia jest to uzupełniający dodatkowy składnik wynagrodzenia za pracę, do którego roszczenie powstaje z chwilą spełnienia przesłanek pozytywnych, określonych w regulaminie premiowania i w innych aktach regulujących dany typ premii, pod warunkiem niewystępowania przewidzianych w nich przesłanek negatywnych (reduktorów) i pod warunkiem uruchomienia funduszu premiowego dla danej jednostki za określony czas.W sprawie jest niesporne, że wnioskodawcy wykonali zadania premiowe - a więc spełnione zostały przesłanki pozytywne - i że nie występują po ich stronie żadne przesłanki, które uzasadniałyby zastosowanie reduktorów premiowych.Pozostała więc istotna, sporna między stronami kwestia, a mianowicie: czy fundusz premiowy został uruchomiony w wysokości odpowiadającej wskaźnikowi 22,16%, czy też wskaźnikowi 12,84%. Sąd tej okoliczności nie wyjaśnił, gdyż utożsamił wskaźnik funduszu premiowego 12,84% z uruchomieniem funduszu premiowego w wysokości odpowiadającej temu wskaźnikowi. Tymczasem ta okoliczność nie wynika z żadnego dowodu, a w szczególności nie wynika z pisma Okręgowej Stacji Hodowli Zwierząt w Gdańsku z 31.III.1977 r.W każdym systemie premiowym tworzenie i uruchamianie funduszu premiowego jest regulowane ściśle, gdyż od wysokości tego funduszu zależy bezpośrednio wysokość indywidualnych premii pracowników. Zebrane przez Sąd do tej pory akty prawne różnego rzędu stosunkowo dokładnie ustalają mechanizm tworzenia funduszu premiowego w jednostkach rolnictwa, do których należy strona pozwana. Sąd nie zgromadził jednak wszystkich aktów prawnych i dlatego nie został do końca wyjaśniony mechanizm tworzenia i podziału funduszu premiowego u strony pozwanej za okres sporny, tj. za 1976 r.W aktach znajduje się regulamin przyznawania premii indywidualnych ze środków funduszu premiowego w latach 1972-1976 wydany na podstawie zarządzenia nr 78 Ministra Rolnictwa z dnia 17 czerwca 1971 r. oraz zarządzenie nr 126 z dnia 26 czerwca 1972 r. W aktach brak jest zarządzenia Ministra Rolnictwa nr 78 z dnia 17 czerwca 1971 r. Ten brak nie miałby istotnego znaczenia dla sprawy tylko wtedy, gdyby Sąd uznał, że wymieniony regulamin nie obowiązuje. Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonego wyroku można wnioskować, że Sąd przyjął, iż regulamin ten nadal obowiązuje między stronami i obowiązywał w okresie spornym.Sąd nie wyjaśnił jednak w sposób stanowczy, czy w okresie spornym obowiązywał regulamin znajdujący się w aktach, czy też został wydany u strony pozwanej nowy regulamin na podstawie zarządzenia nr 319 Ministra Rolnictwa, obejmujący podział premii za 1976 r.Wyjaśnienie tych okoliczności ma istotne znaczenie. Jeżeli bowiem okazałoby się, że nie został wydany u strony pozwanej nowy regulamin podziału premii na podstawie zarządzenia nr 319 Ministra Rolnictwa i że w okresie spornym obowiązywał regulamin znajdujący się w aktach, to Sąd musi rozważyć moc obowiązującą tego regulaminu ze wszystkimi z tego wypływającymi konsekwencjami prawnymi dla stron.W szczególności Sąd będzie musiał zastanowić się - z uwagi na oparcie regulaminu na zarządzeniu nr 126 Ministra Rolnictwa - jakie znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu ma § 2 zarządzenia nr 126, stwierdzający m.in., że fundusz premiowy przeznaczony jest w całości na premie dla pracowników.Sąd w uzasadnieniu poświęcił dużo uwagi rozważaniom na temat zgodności zarządzenia nr 319 Ministra Rolnictwa z zakresem delegacji przewidzianej w § 8 uchwały nr 214/75 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 1975 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach i zakładach rolnych podległych Ministrowi Rolnictwa.Rozważania te były zbędne dlatego, że zarządzenie nr 319 Ministra Rolnictwa z dnia 31 grudnia 1976 r. w sprawie tworzenia i podziału funduszu premiowego nie zostałowydane w wykonaniu delegacji zawartej w § 8 uchwały nr 214/75. Niezrozumiałe jest, dlaczego strona pozwana i Sąd przyjmuje, że to zarządzenie zostało wydane na podstawie § 8 uchwały nr 214/75, chociaż zarządzenie nr 319 wyraźnie powołuje się na uchwałę nr 88/71 Rady Ministrów z dnia 3 maja 1971 r. w sprawie płac i funduszu premiowego w latach 1971/1972-1975/1976 w państwowych przedsiębiorstwach gospodarki rolnej, tj. na tą samą uchwałę, na podstawie której zostało wydane zarządzenie nr 126 Ministra Rolnictwa. Sąd nie dołączył uchwały Rady Ministrów nr 88/71 i pominął przepisy tej uchwały milczeniem. Stanowisko Sądu wzbudza uzasadnione wątpliwości także dlatego, że uchwała Rady Ministrów nr 214/75 nie uchyliła uchwały nr 88/71.Konieczne jest więc sięgnięcie do przepisów uchwały nr 88/77, gdyż z dotychczas zgromadzonych aktów prawnych nie wynika, aby uchwała ta straciła moc.Sąd powinien także wyjaśnić, w jaki sposób były ustalone w umowach między stronami warunki wynagrodzenia uzupełniającego w postaci premii. Jeżeli w umowach te składniki wynagrodzenia były określone w konkretnym, stałym wskaźniku procentowym, to błędny byłby pogląd Sądu, że zmniejszenie wskaźnika procentowego premii nie wymagałoby wypowiedzenia warunków płacy. Gdyby strony w umowach określały warunki wynagrodzenia w zakresie premii podobnie jak określone to jest w piśmie z dnia 16.IX.1976 r. do inż. Zdzisława C. (akta osobowe), tj. przez powołanie się na regulamin premiowania, to od treści obowiązującego między stronami regulaminu premiowania zależałaby wysokość premii i sposób tworzenia i uruchamiania funduszu premiowego w konkretnej wysokości. Gdyby strona pozwana chciała ustalić wysokość premii w niższej wysokości niż to wynika z obowiązującego strony regulaminu, to taka zmiana wymagałaby wypowiedzenia warunków płacy. Regulamin premiowania, jako objęty umową między stronami, byłby w takiej sytuacji składnikiem tej umowy, określającym w sposób szczegółowy warunki i wysokość uzupełniającego wynagrodzenia. Jednostronna zmiana więc istotnego składnika umowy w sposób pogarszający sytuację pracowników wymagałaby zastosowania wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 k.p.). W tym zakresie zarzuty odwołania są trafne.Odwołanie słusznie także podnosi, iż taka zmiana z mocą wsteczną nie znajduje żadnego oparcia w obowiązującym prawie. Moc wsteczna działania prawa musi wynikać wyraźnie z przepisu, a nie można jej domniemywać.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.