III PZP 15/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie: E. Berutowicz, K. Zieliński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Ireny W. przeciwko Spółdzielni Pracy "P" o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 2 grudnia 1975 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu postanowieniem z dnia 22 października 1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy wypadek osoby wykonującej pracę nakładczą, któremu uległa w drodze do zakładu pracy przy przewożeniu wykonanych dla tego zakładu wyrobów, jest wypadkiem przy pracy w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 8), czy też wypadkiem w drodze do pracy?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Wypadek osoby wykonującej pracę nakładczą i spełniającej warunki wymagane do uznania jej za pracownika w rozumieniu ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6), któremu uległa w czasie dostarczania do zakładu pracy wytworzonych wyrobów z materiałów powierzonych przez nakładcę, jest wypadkiem przy pracy w rozumieniu ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Uzasadnienie faktyczneIrena W., jako członek spółdzielni Pracy "P" w P., była zatrudniona w systemie pracy nakładczej. W dniu 19.X.1972 r. uległa ona wypadkowi w czasie odnoszenia wytworzonych przez nią wyrobów w drodze z miejsca zamieszkania do zakładu pracy.Zakładowa Komisja orzeczeniem z dnia 11.IX.1975 r. uznała powyższy wypadek za wypadek w drodze do pracy.W związku z odwołaniem Ireny W. od powyższego orzeczenia Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o o.s.p. i u.s. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości ujęte w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy określa w art. 1 ust. 1 jej podmiotowy zasięg, wskazując, że świadczenia pieniężne w niej przewidziane przysługują pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy, który uległ wypadkowi przy pracy, a w razie śmierci pracownika (rencisty) z powodu wypadku - jego rodzinie.Przepis ten nie określa pojęcia "pracownik", odsyłając w tej materii do pojęcia pracownika w rozumieniu ustawy o p.z.e. Artykuł 26 ustawy wypadkowej bowiem stanowi, że w sprawach nie uregulowanych w tej ustawie stosuje się odpowiednio art. 5 ustawy o p.z.e.Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy o p.z.e. za pracowników uważa się również osoby wykonujące pracę nakładczą, jeżeli spełniają warunki, które określa rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 27 sierpnia 1968 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 234 z późniejszymi zmianami).W związku z powyższymi wyjaśnieniami w udzielonej odpowiedzi zawężono krąg osób wykonujących pracę nakładczą tylko do tych, które spełniają warunki do uznania ich za pracowników w rozumieniu ustawy o p.z.e.W przedstawionym do rozstrzygnięcia pytaniu chodzi o wyjaśnienie, czy w okolicznościach wskazanych w pytaniu wypadek osoby wykonującej pracę nakładczą ma być zakwalifikowany jako wypadek przy pracy uzasadniający przyznanie świadczeń z ustawy wypadkowej czy też jako wypadek w zatrudnieniu, który nie jest objęty przepisami tej ustawy, lecz przepisami ustawy o p.z.e.Przedstawiając Sądowi Najwyższemu ujęte w sentencji zagadnienia prawne, Sąd Wojewódzki wskazał, że z postanowień § 11 i 14 umowy o pracę nakładczą wynika w sposób pośredni dla osoby wykonującej pracę nakładczą obowiązek odebrania ze spółdzielni surowców i dostarczenia do spółdzielni wyrobów gotowych, za co osobie takiej przysługuje zwrot kosztów transportu, jednakże brak jest wskazań, by zobowiązana ona była do wykonania tych czynności osobiście.Z woli ustawodawcy osoby wykonujące prace nakładcze są zrównane z pracownikami uspołecznionych zakładów pracy w zakresie świadczeń normowanych ustawą wypadkową pomimo tego, że nakładnicy w procesie wykonywanej przez nich pracy nie pozostają w dyspozycji zakładu pracy. Mogą oni wykonywać pracę w miejscu, w którym czas pracy oraz jej tryb nie są normowane przez nakładcę i zależą wyłącznie od osoby wykonującej pracę nakładczą, która ponadto może korzystać z pomocy członków rodziny.Artykuł 26 ustawy wypadkowej stanowi wyraźnie, że w sprawach nie uregulowanych tą ustawą stosuje się odpowiednio m.in. także przepis art. 5 ust. 2 pkt 2 ustawy o p.z.e. Oznacza to, że świadczenia pieniężne z ustawy wypadkowej przysługują osobom wykonującym pracę nakładczą w tych wszystkich przypadkach, w których wypłaca się te świadczenia pracownikom przy uwzględnieniu odrębności wynikających z umów o pracę nakładczą. Do istotnych elementów umowy o pracę nakładczą należy dostarczenie wyrobów wytworzonych przez nakładnika do punktu wskazanego przez Spółdzielnię w celu ich odbioru i skontrolowania pod względem technicznym, co stanowi podstawę do wypłaty wynagrodzenia za wykonanie zlecenia.Droga, którą osoba wykonująca pracę nakładczą przebywa dla wykonania wynikającego z umowy obowiązku dostarczenia wytworzonych wyrobów, nie może być uznana za drogę do pracy lub z pracy. Miejscem pracy bowiem jest z reguły mieszkanie nakładnika, bądź praca nakładcza może też być wykonywana w innym miejscu uzgodnionym z nakładcą, a w wyjątkowych wypadkach dopuszczalne jest wykonywanie pracy nakładczej przez kilka osób w jednym pomieszczeniu po uprzednim wyrażeniu zgody przez jednostkę nadrzędną nad nakładcą (por. § 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 14 maja 1966 r. - Dz. U. Nr 18, poz. 117). Nakładnik przewożący przedmioty do wskazanego przez nakładcę punktu nie przebywa drogi ani z pracy, ani do pracy. Nie może też tej drogi uważać za drogę do miejsca lub z miejsca innego zatrudnienia. Jest to bowiem konieczna czynność wynikająca z umowy i jeżeli w czasie tej czynności ulega on wypadkowi, to taki wypadek uznać należy za wypadek przy pracy, który zdarzył się w związku z wykonywaniem zwykłych czynności związanych z procesem pracy nakładczej.Podniesiona przez Sąd Wojewódzki okoliczność, że z umowy nie wynika, by czynności związane z odbiorem surowca i oddaniem wyrobów gotowych musiały być wykonywane osobiście, nie jest istotna. Gdy nakładnik nie wykonuje tych czynności osobiście i zleca transport wytworzonych przedmiotów innej osobie, to przedstawione w pytaniu zagadnienie prawne nie występuje. Jeżeli jednak, co najczęściej się zdarza, sam wykonuje tę czynność, to jego narażenie na różnego rodzaju zdarzenia losowe jest większe niż pracownika udającego się z domu do zakładu pracy, gdyż dostawa wyrobów związana jest z reguły z koniecznością dźwigania dużej ilości wytworzonych przedmiotów i wielkiego ciężaru. Wykonywanie takich czynności przez nakładnika porównać można do czynności pracownika, któremu zlecono jednorazowo lub na stałe przenoszenie paczek z miejsca pracy do wyznaczonego przez zakład pracy miejsca znajdującego się poza tym zakładem.Określenie wypadku przy pracy zawiera przepis ust. 2 ustawy wypadkowej. Za wypadek przy pracy uważa się w myśl tego przepisu nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które zaszło w związku z pracą. Przez określenie "w związku z pracą" należy rozumieć zdarzenie, jakie miało miejsce podczas lub w związku z wykonywaniem zwykłych czynności albo poleceń osób, którym pracownik podlegał z tytułu zatrudnienia (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej). Za wypadek przy pracy uznać należy w świetle powyższego przepisu zdarzenie, które powstaje w związku czasowym z zatrudnieniem.Wypadek osoby wykonującej pracę nakładczą w czasie dostarczania wytworzonych wyrobów do punktu wyznaczonego przez nakładcę jest zatem wypadkiem przy pracy, gdyż zdarzył się w związku czasowym z wykonywaniem zwykłych czynności, które wnikają z umowy o pracę nakładczą, chociaż są one wykonywane poza własnym mieszkaniem nakładnika.Okoliczność, że o miejscu, czasie i trybie pracy nie decyduje nakładca, lecz sama osoba wykonująca pracę nakładczą, co w sposób istotny odróżnia ją od pracy wykonywanej na podstawie umowy o pracę, nie stoi na przeszkodzie uznaniu wypadku takiej osoby za wypadek przy pracy, jeżeli zostanie wykazane, że wypadek powstał w związku czasowym z wykonywaniem czynności objętych umową o pracę nakładczą.Rozważania powyższe uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.