I CR 659/74

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 1974 r. sprawy z powództwa Anny D., Jana Lecha D. i Aleksandry Teresy K. przeciwko Alinie S. i Marii Krystynie D. o ochronę praw autorskich na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 8 lipca 1974 r., sygn. akt II C 917/72 zmienia zaskarżony wyrok w części zobowiązującej pozwane do zamieszczenia w “Życiu Literackim" i w “Kulturze" informacji określonej w pkt 1 sentencji i w tym zakresie powództwo oddala, poza tym oddala rewizję pozwanych, w całości oddala rewizję powodów, koszty postępowania rewizyjnego wzajemnie znosi. Uzasadnienie faktyczneW dniu 4 listopada 1968 r. wystawione zostało w programie telewizji warszawskiej widowisko pt. “(…)" według scenariusza Zdzisława S., który wykorzystał przy jego opracowaniu - według własnego oświadczenia - “niektóre motywy książki J. D. «(…)»". W pozwie z dnia 18 marca 1969 r. spadkobiercy J. D. wystąpili, zarzucając autorowi scenariusza wykorzystanie całej fabuły dramaturgicznej utworu wraz z postaciami książki, po sprecyzowaniu dochodzonego roszczenia (k. 353) o: 1. ustalenie, że utwór “(…)" stanowi zależne prawo autorskie (stosownie do art. 3 § 1 Prawa autorskiego) i jest scenariuszem Zdzisława S., napisanym na podstawie książki Jana D. “(…)", 2. zobowiązanie pozwanych (którzy wstąpili do procesu jako spadkobiercy Z. S., zm. 30 stycznia 1969 r.) do wydania 1/3 części korzyści majątkowych związanych z emisją i publikacjami utworu “(…)" i o ustalenie w tej samej części udziału powodów w zyskach osiąganych z dalszego rozpowszechniania utworu, 3. zasądzenie kwoty 20 000 zł tytułem odszkodowania “za pozbawienie powodów możliwości wykorzystania tematu książki «(…)» na scenariusz filmowy" i 4. zarządzenie podania do wiadomości publicznej przez zamieszczenie w określonych tygodnikach treści wyroku w “części ustalającej". Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo, przy czym udział powodów w korzyściach majątkowych, uzyskanych w rozpowszechniania utworu “(…)", określił na 1/5 i zasądził na rzecz powodów z tego tytułu łączną kwotę 2 203 zł oraz 2 000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. W pozostałej części powództwo zostało oddalone. Według dokonanych ustaleń, Z. S. jest autorem scenariusza widowiska telewizyjnego “(…)", napisanego na konkurs sztuk telewizyjnych. Egzemplarz złożony na konkurs nie zawiera wzmianki o wykorzystaniu jakichkolwiek innych materiałów. Podczas opracowywania scenariusza do realizacji w telewizji wprowadzono za zgodą autora wiele zmian. Scenariusz został oparty na powieści J. D. (do której prawa autorskie miały - według informacji redakcji Teatru Telewizji - wygasnąć) i “(…)". Po premierze telewizyjnej “(…)" autor utworu - wobec ukazania się w prasie artykułów podnoszących identyczność warstwy ideowej “(…)" i “(…)" oraz głównych elementów ich warstwy fabularnej - zamieścił w niektórych czasopismach (“Życie Warszawy", “Express Wieczorny" i “Ekran") wyjaśnienie, że wykorzystał niektóre motywy powieści, a w wywiadzie dla telewizji (Teleecho) ocenił powieść jako pozycję wartościową i interesującą. W liście do powódki A. D. uznał “słuszność zgłoszonych przez nią pretensji i wyjaśnił, że został wprowadzony w błąd, jakoby prawa autorskie do powieści wygasły". Zarówno Związek Literatów Polskich, jak i biegli (doc. dr S. T. i doc. dr B. M.) stwierdzili zapożyczenia z powieści, biegli zaś ponadto posłużenie się przez autora “(…)" - “po prostu tekstem z książki «(…)»". O ile jednak doc. T. przyznaje powieści tylko rolę inspirującą do napisania scenariusza, biegły doc. B. M., analizując podobieństwo między utworami w 12 głównych kwestiach, wyraził pogląd, że “«(…)» jest utworem zależnym w stosunku do «(…)» w zakresie odpowiadającym adaptacji swobodnej, względnie inspiracji zależnej, z tym, że wkład autorski Z. S. jest znacznie większy niż autorów innego rodzaju adaptacji". Ta opinia została uznana ze względu na “znaczną ilość zapożyczeń" z powieści za w pełni miarodajną, zwłaszcza że także autor scenariusza “przyznał się w liście do powódki do bezwiednego naruszenia praw autorskich", wobec czego scenariusz nie jest tylko utworem inspirowanym, ale w rozumieniu art. 3 § 1 Prawa autorskiego utworem zależnym, w następstwie czego doszło do naruszenia - skoro spadkobiercy J. D. nie wyrazili zgody na wykorzystanie jego powieści przez Z. S. i nie zostało wskazane ani przy zgłaszaniu scenariusza na konkurs, ani przed “premierą w Teatrze TV" źródło, z którego autor “(…)" korzystał - dóbr osobistych J. D. jako autora oryginału (art. 52 Prawa autorskiego w zw. z art. 3 § 2 tegoż prawa). Uzasadnia to udzielenie naruszonym dobrom ochrony stosowanie do art. 24 kc przez nakazanie umieszczenia w prasie stosowanego oświadczenia, w szczególności, że “utwór «(...)» stanowi adaptację swobodną powieści J. D. «(…)»". Powodowie są uprawnieni również do żądania ochrony naruszonych autorskich praw, m.in. przez żądanie wydania uzyskanych korzyści i wynagrodzenia zawinionej szkody (art. 56 Prawa autorskiego). Z uwagi jednak na “zdecydowanie duży wkład twórczy Z. S. w scenariusz «(…)»" powodom przysługuje roszczenie tylko co do 1/5 uzyskanych korzyści, co w wypadku stanowi, uwzględniając dotychczasowe wykorzystanie “(…)" (nagroda konkursowa w 1968 r., premiera telewizyjna i dwukrotne powtórzenie widowiska, publikacja w piśmie “Teatr Ludowy" - łącznie na 61 017 zł), kwotę 12 203 zł, po obniżeniu o korzyści uzyskane - kwotę 2 203 zł, zasądzoną w wyroku, przy jednoczesnym ustaleniu obowiązku pozwanych “na przyszłość w zakresie wydania powodom 1/5 dochodów z wykorzystania “(…)". Dalej idące roszczenia z tego tytułu nie zostały wykazane, zasadność zaś żądania odszkodowania wyłącza brak winy autora scenariusza w naruszaniu praw autorskich. Wyrok zaskarżyły w drodze rewizji obie strony. Powodowie - w części oddalającej powództwo, żądając zmiany w tej części wyroku, domagają się ustalenia swego udziału w korzyściach majątkowych z rozpowszechniania utworu w 1/3, zasądzenia z tytułu utraconych korzyści dalszej kwoty 28 605 zł oraz zwrotu kosztów procesu, w szczególności wobec naruszenia art. 56 Prawa autorskiego przez odmowę zasądzenia dochodzonego odszkodowania oraz wobec nieuwzględnienie rzeczywistego wkładu autorskiego Z. S., skoro w wypadku miała miejsce w każdym razie adaptacja cudzego utworu. Pozwane, skarżąc wyrok w części uwzględniającej powództwo, kwestionują uznanie utworu “(…)" za dzieło zależne, nawet jeżeli adaptacja została określona jako swobodna lub mieszcząca się w granicach inspiracji zależnej. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Opinie biegłych zgodne są co do tego, że utwór Z. S. wykazuje wiele zapożyczeń z powieści J. D. (sprowadzonych w opinii B. M. do 12 zasadniczych kwestii), a nawet zawiera - według określenia doc. S. T. - “dwa plagiatowe wyzyskania tekstu", wymienione również w opinii doc. B. M. jako zapożyczenia dosłowne (opis głodu i pracy w fabryce). Ochronie prawa autorskiego podlega nie temat, lecz jego indywidualizacja (postać i koncepcja bohatera oraz innych postaci, ich losy, określone sytuacje, opisy itp.). Utwór powstały tylko z podniety twórczej innego utworu jest objęty prawem autorskim niezależnym (utwór samodzielny). Utwór inspirowany to zaczerpnięcie tylko wątku cudzego utworu. Wtedy zgoda autora dzieła inspirującego jest zbędna. Nowy utwór jest utworem oryginalnym, do którego powstania dostarczyło dzieło inspirujące tylko określonych podniet twórczych. Dzieło zależne to przeróbka utworu oryginalnego. Jego podstawową cechą jest rozpoznawalność utworu inspirującego w utworze inspirowanym (myśl przewodnia, tok akcji, postacie) i, jakkolwiek zawiera jeszcze elementy dzieła podstawowego, zawiera również wkład twórczy autora dzieła zależnego. Zakres tego wkładu może być różny. Ustawa o prawie autorskim udziela twórcy (autorowi utworu stanowiącego przedmiot prawa autorskiego, por. art. 1 ustawy) szerokiej ochrony jego praw, w szczególności więc ochroną tą - w granicach przewidzianych ustawą - są objęte autorskie dobra osobiste i prawo wyłącznego rozporządzania utworem (art. 15 Prawa autorskiego). Zakres korzystania z cudzego utworu bez zgody jego twórcy przez inne osoby określają przepisy art. 16-23 Prawa autorskiego. Treścią powieści “(…)" jest oryginalne przedstawienie przez jej autora określonej rzeczywistości na tle losów bezrobotnego inteligenta i jego drogi życiowej. Treść ta została wykorzystana w określonym zakresie przez autora scenariusza bez zgody spadkobierców autora powieści oraz w sposób wskazujący - zgodnie w opinią biegłych, której ocena w tym zakresie nie narusza art. 233 § 1 kc - na rozpoznawalność w utworze “(…)". Wskazany bowiem przez obu biegłych zakres podobieństw stanowi w wypadku o braku w tym utworze w pełni samodzielnie ukształtowanego obrazy indywidualnego postaci, opisów, przeżyć, przy niewątpliwym znacznym wkładzie twórczym autora scenariusza. Zakres własnego wkładu autora scenariusza został ustalony w sprawie - stosowanie do opinii biegłych (przy uzasadnionej ocenie “(…)" przez dr M. jako utworu z inspiracji zależnej) - na 4/5. Dokonane ustalenie odpowiada stosunkowi zakresu i rodzaju podobieństw do całości utworu i daje wyraz usprawiedliwionej w okolicznościach konkretnego przypadku ochronie osobistych dóbr autorskich autora powieści (art. 15 pkt 1 Prawa autorskiego). Udzielenie ochrony dalej idącej, żądanej w sprawie (stwierdzenie zależnego charakteru utworu i zamieszczenia odpowiedniej o tym wzmianki w czasopismach), nie czyniły zadość - uwzględniając wkład twórczy autora “(…)" oraz jego stanowisko wobec powieści (ujawnione przez niego w prasie i w wywiadzie w telewizji) - zasadom społecznego współżycia jako przejaw nie odpowiadającego tym zasadom użytku z prawa (art. 5 kc). W tym więc zakresie zaskarżony wyrok podlega stosownej zmianie (art. 390 § 1 kpc). Narusza w szczególności wyłączne prawo rozporządzania utworem, (art. 15 pkt 2 prawa autorskiego) zamieszczenie w “(...)" dwóch fragmentów powieści w dosłownym brzmieniu (objęte wykazem stwierdzonych podobieństw) bez zgody powodów i bez podania źródła. Dokonane naruszenie praw autorskich stanowi podstawę również roszczeń majątkowych, zgodnie z art. 56 prawa autorskiego, dochodzonych w sprawie roszczeń o wydanie uzyskanych korzyści i o wynagrodzenie - w razie winy - szkody. Wysokość uzyskanych korzyści została ustalona w sprawie zgodnie z zebranym materiałem procesowym, w rewizji zaś powodów ustalenie to nie zostało skutecznie podważone, m.in. co do źródeł tych korzyści (zakresu publikacji utworu). Dotyczy to również żądanego odszkodowania, skoro wina autora scenariusza nie została w sprawie wykazana. Z przytoczonych względów należało co do rewizji powodów i co do dalszej części rewizji pozwanych orzec, jak w sentencji, stosowanie do art. 387 kpc.