I CR 253/74

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 2 lipca 1974 r. sprawy z powództwa Stanisława T.­M. przeciwko Komitetowi do Spraw radia i Telewizji "Polskie Radio i Telewizja" oraz Jerzemu J. o ochronę dóbr osobistych i praw autorskich na skutek rewizji obu pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 20 listopada 1973 r., sygn. akt II C 634/73 zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że: 1) zezwala pozwanym na wystawianie i rozpowszechnianie widowiska pt. "Umarłem, aby żyć" z napisami czołowymi, że jest ono oparte na książce Stanisława T.­M. "Benefis konspiratora"; 2) w nakazanym ogłoszeniu skreśla końcowe słowa: "które zostały wykorzystane w sztuce bez zgody Stanisława T.­M."; w pozostałej części rewizję pozwanego Komitetu i rewizję pozwanego J. oddala; zasądza od pozwanego Jerzego J. na rzecz powoda kwotę 400 (czterysta) zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego; koszty procesu instancji rewizyjnej między powodem a pozwanym Komitetem wzajemnie znosi. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 20 listopada 1973 r. Sąd Wojewódzki zakazał pozwanym wystawiania i rozpowszechniania widowiska pt. "Umarłem, aby żyć", nadanego w dniu 21 maja 1970 r. i później powtórzonego z taśmy magnetowidu w postaci zapisanej na taśmie i zobowiązał pozwanych do dokonania w ciągu 7 dni od daty wyroku ogłoszeń w "Życiu Warszawy", "Ekspresie Wieczornym", "Trybunie Ludu" i w tygodniku "Kultura", że fabuła tej sztuki stanowi rzeczywistą historię życia uczestnika konspiracji Stanisława T.­M., będącą treścią jego utworu pt. "Benefis konspiratora" i reportażu z nim nadanego, które zostały wykorzystane w sztuce bez zgody powoda, przytaczając następujące uzasadnienie tego rozstrzygnięcia: Bezsporne jest, że w czasie minionej okupacji niemieckiej powód, jako uczestnik konspiracji, został aresztowany przez gestapo i osadzony na Pawiaku. Stamtąd wysłał on "gryps" do władz AK, że trudno mu wytrzymać tortury. Władze AK, w obawie przed ujawnieniem tajemnic przez powoda, rozważały bądź unicestwienie go, bądź też zorganizowanie jego ucieczki. Lekarze pracujący w konspiracji wysunęli pomysł ucieczki drogą zarażenia powoda tyfusem. Pomysł przyjęto, lekarzom wydano rozkaz, który ci wykonali i powód został umieszczony w szpitalu. Po wyleczeniu powoda z tyfusu gestapo zażądało jego wydania. Wtedy świadek G. rozkazał, aby powód symulował atak wyrostka robaczkowego i by lekarze dokonali fikcyjnej operacji na zwłokach osobnika podobnego do powoda, podając następnie, że operacja się nie powiodła. Zwłoki "powoda" zostały pogrzebane. Umożliwiło to uwolnienie powoda zgodnie z powziętym planem. Zdarzenie powyższe powód opisał w książce "Benefis konspiratora" wydanej w roku 1962. Na tym zdarzeniu oparta została przez pozwanego J. sztuka telewizyjna "Umarłem, aby żyć". Sąd Wojewódzki nie dał wiary twierdzeniom pozwanego J. o nieznajomości utworu powoda. Skoro bowiem pozwany J. przyznał, że przed napisaniem scenariusza znał książkę D., gdzie na s. 281-283 opisany został "Casus Tomaszewski", a D. niejednokrotnie cytuje w swej książce "Benefis konspiratora", powołując się na nią na s. 253-254, 281-283, 303 i 391-392, to pisząc swój scenariusz nie mógł nie znać utworu powoda, zwłaszcza że według opinii biegłego Jana L. zbieżności istniejące zarówno w utworze powoda i scenariuszu, a nie występujące w książce D., wskazują na niewątpliwy związek widowiska telewizyjnego nadanego w dniu 21 maja 1970 r. z utworem powoda. Książka powoda stanowi jedyną relację obejmującą całość akcji uwolnienia powoda i jest jedynym źródłem informacji o zdarzeniach z akcją związanych. Fabuła literacka scenariusza zawiera w swej osnowie autentyczne przeżycie okupacyjne powoda. Wprowadzenie zatem do scenariusza osoby fikcyjnej, wbrew faktom, na miejsce powoda, pozbawia widowisko waloru autentyzmu ze szkodą dla wyczynu uczestników walki z okupantem. Autentyzm wymagał podania osoby bohatera, który żyje. Wbrew stanowisku pozwanych, Sąd Wojewódzki uznał, że życie i życiorys stanowią dobra osobiste człowieka, powszechne i autora, a wobec tego pozwany J. powinien był w swym scenariuszu wskazać źródło, z którego korzystał. Stanowisko swoje Sąd I instancji uznał za uzasadnione i z tego względu, że Telewizja, powtarzając w dniu 1 sierpnia 1973 r. opisane widowisko, podała informację, że jest ono oparte na motywach książki powoda. Jako podstawę normatywną tego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał art. 1, 3, 15, 52 i 56 Prawa autorskiego i art. 23 i 24 kc. Żądanie zasądzenia nawiązki na rzecz PCK Sąd I instancji oddalił wobec braku przesłanek z art. 448 kc. Powyższy wyrok zaskarżyli rewizjami obaj pozwani, domagając się bądź jego zmiany i oddalenia powództwa, bądź też uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Wobec stanowiska powoda, zajętego na rozprawie rewizyjnej w dniu 2 lipca 1974 r., który wyjaśnił, że żądanie jego nie zmierzało do zakazania wystawiania sztuki "Umarłem, aby żyć" w telewizji, lecz do tego, aby przed każdorazowym jej wystawieniem podano do wiadomości, że jest ona oparta na jego książce pt. "Benefis konspiratora", zachodziła przede wszystkim potrzeba oceny, czy scenariusz J. stanowi opracowanie cudzego utworu w rozumieniu art. 3 Prawa autorskiego. Powód nie mógłby oczekiwać uwzględnienia powództwa wówczas, gdyby scenariusz sztuki "Umarłem, aby żyć" miał cechy samodzielnej twórczości, do której jedynie podnietę pozwany J. czerpał z książki powoda. Taki scenariusz nie mógłby być uważany za opracowanie cudzego utworu (art. 3 § 4 Prawa autorskiego), a w konsekwencji odpadłaby podstawa do udzielenia powodowi ochrony przysługującej w zakresie autorskich dóbr osobistych twórcy oryginału (art. 3 § 2 oraz 53 Prawa autorskiego). Pozwany J. nie podtrzymywał już w rewizji stanowiska, że pisząc swój scenariusz nie znał książki powoda, lecz wywodził, że zachodzący według biegłych między oboma utworami związek zdarzeniowy, a nie literacki sprawił, że scenariusz jego ma cechy pełnej samodzielności i tym samym prawa autorskie powoda nie zostały naruszone. Stanowisko to, o ile pozwany J. scenariusz swój ocenia jako utwór w pełni samodzielny w rozumieniu art. 2 § 4 Prawa autorskiego, sprzeczne jest z ustaleniami Sądu I instancji, opartymi na opinii biegłego dra J. L., który ukazał wiele zbieżności między oboma dziełami i akcentował moralny obowiązek powołania się na źródło wykorzystanych faktów.Przy tak daleko idącym korzystaniu przez pozwanego J. z dzieła powoda nie może być po stronie twórcy scenariusza jedynie mowa o podniecie płynącej z książki "Benefis konspiratora". Takie wykorzystanie dzieła powoda nadaje bowiem scenariuszowi pozwanego J. cechy opracowania cudzego utworu, a to nakazywało (art. 3 § 2 Prawa autorskiego) wyjednanie zgody powoda na wykonywanie prawa autorskiego do tego scenariusza. Słusznie zatem - skoro scenariusz ten wykorzystano bez poinformowania o tym, iż twórcą dzieła podstawowego (oryginału) jest powód - domagał się on poprzedzenia każdorazowego wystawiania sztuki opartej na tym scenariuszu zapowiedzią, że jest ona oparta na książce powoda. W rewizjach obu pozwanych podniesiono trafnie, że historia narodu jest jego wspólną własnością i dobrem. Nie oznacza to jednak, by z takiego pojmowania historii można było wyprowadzić wniosek o bezskuteczności ochrony praw autorskich osób, które wydarzenia z tej historii utrwaliły w jakiejkolwiek postaci. Każdy utwór bowiem ustalony w jakiejkolwiek postaci jest przedmiotem prawa autorskiego i jego naruszenie rodzi określoną odpowiedzialność. Powód, jak to wynikało z jego oświadczenia złożonego przed Sądem Najwyższym, nie zmierzał do zachowania dla siebie faktów i przeżyć opisanych w jego utworze, lecz dążył do tego, aby jego nazwisko jako autora i osoby, dla której uwolnienia podjęto brawurową akcję, zostało ujawnione zgodnie z prawdą. W działaniu takim nie można się dopatrzeć sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 kc), jak chcą tego skarżący, gdyż jako autorowi ochrona taka przysługuje powodowi z tej racji, że przeżyciom okupacyjnym własnym (i innych osób) nadał utrwaloną, prawem chronioną postać, a jako jednostka społeczeństwa ma prawo do tego, aby jego przeżycia, obfitujące w dramatyczne akcje, przez pomięcie jego nazwiska nie przekształcały się w przeżycia anonimowych bohaterów, co zwłaszcza w przyszłości mogłoby zaważyć na ich prawdzie historycznej.Przedstawioną w sztuce "Umarłem, aby żyć" akcję uwolnienia powoda z rąk gestapo nie sposób też oceniać z punktu widzenia przedsięwzięć powoda. Próby przedstawienia powoda jako "raczej biernego uczestnika wydarzenia" są niezrozumiałe, skoro przecież powodzenie akcji uwolnienia w świetle jej opisu wymagało pełnego zaangażowania się zarówno osób będących na wolności, jak i tych, którzy działali za murami więzienia. Zależało ono też, i to w przeważającej mierze, od tego, czy powód przeżyje wywołany wszczepieniem tyfus i od jego wytrzymałości psychicznej w sytuacjach nie rokujących powodzenia akcji uwolnienia. Wszystko to upoważniało powoda do żądania, by jego udział w opisanej akcji nie był zakryty anonimowością. Słusznie zatem Sąd Wojewódzki nakazał dokonać w prasie ogłoszenia informującego, że fabuła sztuki telewizyjnej stanowi rzeczywiste przeżycia powoda (art. 24 § 1 kc) i oparta jest na jego książce (art. 53 § 1 Prawa autorskiego). Z tych przyczyn też Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 i 387 oraz art. 98 § 1 i 3 i art. 100 kpc orzekł jak wyżej.