I CZ 147/71

SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Prokuratora Wojewódzkiego w Białymstoku przeciwko Krystynie R., Tadeuszowi R. i Elżbiecie R. o zaprzeczenie ojcostwa, na skutek zażalenia pozwanego Tadeusza R. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 4 czerwca 1971 r. postanowił zaskarżone postanowienie uchylić.Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w dniu 8 marca 1969 r. wniósł przeciwko pozwanym pozew o orzeczenie zaprzeczenia ojcostwa pozwanego Tadeusza R. w stosunku do małoletniej Elżbiety R., urodzonej w dniu 6 lutego 1964 r. i zapisanej w Urzędzie Stanu Cywilnego jako dziecko pochodzące z małżeństwa pozwanych Tadeusza R. i Krystyny R. (obecnie K.). W toku postępowania sąd wojewódzki przeprowadził dowód z grupowego badania krwi stron, które nie wykluczyło ojcostwa oraz ekspertyzy antropologicznej, z której wynika, że ojcostwo pozwanego należy przyjąć jako nie wykluczone, z tendencją do mało prawdopodobnego. Po złożeniu przez pozwaną Krystynę K. oświadczenia, że jest przekonana o ojcostwie pozwanego w stosunku do jej córki Elżbiety R., prokurator cofnął pozew, a sąd wojewódzki zaskarżonym postanowieniem umorzył postępowanie w sprawie, nie uznał bowiem, aby cofnięcie pozwu było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo naruszyło usprawiedliwiony interes osób uprawnionych.W zażaleniu pozwany zarzucił, że zaskarżone postanowienie zapadło z naruszeniem art. 203 k.p.c., skoro nie wyraził on zgody na umorzenie postępowania, i w związku z tym wniósł o uchylenie postanowienia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W związku z rozpoznawaną sprawą wymaga przede wszystkim rozważenia, czy ograniczenie w zakresie cofnięcia pozwu, przewidziane w art. 203 k.p.c. stosuje się również do cofnięcia pozwu, wniesionego przez prokuratora na podstawie art. 86 k.r.o., skoro według art. 7 k.p.c. żądanie wszczęcia postępowania przez prokuratora zależy od oceny przez niego, że wszczęcia postępowania wymaga ochrona praworządności, praw obywateli, interesu społecznego lub własności społecznej.Analiza ostatnio wymienionego przepisu prowadzi do wniosku, że aczkolwiek ocena potrzeby wszczęcia określonego postępowania pozostawiona jest wyłącznie prokuratorowi i w konsekwencji żądanie przez prokuratora wszczęcia postępowania nie podlega kontroli sądu z punktu widzenia wymienionych w omawianym przepisie przesłanek, uzasadniających inicjatywę prokuratora, to jednak przepis ten nie zawiera innych szczególnych unormowań w zakresie czynności dyspozytywnych prokuratora jako strony powodowej w toku już wszczętego procesu. Do czynności dyspozytywnych prokuratora, jako strony powodowej w procesie o zaprzeczenie ojcostwa, w szczególności do cofnięcia przez prokuratora pozwu o zaprzeczenie ojcostwa, stosuje się więc obowiązujące w danej materii przepisy kodeksu postępowania cywilnego, między innymi również przepisy art. 203 k.p.c.W rozpatrywanej sprawie Prokurator Wojewódzki cofnął pozew po rozpoczęciu rozprawy, nie zrzekając się roszczenia. Brak zrzeczenia się roszczenia znajduje uzasadnienie tak ze względu na przedmiot sprawy, jak i ze względu na szczególną funkcję prokuratora występującego w charakterze strony powodowej. W świetle nadal aktualnych, ze względu na niezmienioną treść art. 203 § 1 k.p.c. w porównaniu z art. 209 § 1 dkpc, wyjaśnień Sądu Najwyższego zawartych w uzasadnieniu uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 19 marca 1955 r. I CO 8/55 (OSN 1956/I poz. 1) oraz w uzasadnieniu uchwały Składu Siedmiu Sędziów z dnia 17 lutego 1954 r. C. 1342/53 (OSN 1956/I poz. 2) omawiany przepis ma na myśli roszczenie w ścisłym znaczeniu matrialno-prawnym, a zatem nie w znaczeniu procesowym. Żądanie zaprzeczenia ojcostwa dotyczy tego rodzaju praw niemajątkowych, które nie podlegają dyspozycji osób zainteresowanych, a tym samym nie mogą być objęte zrzeczeniem się na podstawie art. 203 § 1 k.p.c. Niezależnie od tego argumentu zrzeczenie się przez prokuratora jako stronę powodową prawa żądania zaprzeczenia ojcostwa w przyszłości nie wchodziłoby w rachubę również ze względu na treść art. 7 k.p.c. Nie do przyjęcia byłby bowiem pogląd, według którego prokurator, po cofnięciu pozwu w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa i umorzeniu w związku z tym postępowania, nie mógłby ponownie i skutecznie wystąpić z takim żądaniem, gdyby ujawniły się okoliczności, wskazujące na to, że w interesie praworządności leży ponowne wytoczenie przez prokuratora powództwa. Do takiej zaś właśnie konsekwencji prowadziłoby zapatrywanie dopuszczające skuteczność zrzeczenia się przez prokuratora roszczenia w związku z cofnięciem przez niego pozwu.W rozpatrywanej sprawie prokurator jako strona powodowa nie zrzekł się roszczenia. W sytuacji zaś, gdy powód nie chce, lub nie może się zrzec roszczenia, do skutecznego cofnięcia przez niego pozwu po rozpoczęciu rozprawy potrzebne jest - stosownie do dyspozycji art. 203 § 1 k.p.c. - zezwolenie pozwanego.Pozwany Tadeusz R. takiego zezwolenia nie udzielił. W świetle więc ostatnio wymienionego przepisu cofnięcie przez prokuratora wojewódzkiego pozwu nie mogło uzasadniać umorzenia postępowania. Pomimo wyraźnej treści tego przepisu Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, czy wymaganie zgody pozwanego na cofnięcie pozwu nie powinno być jednak wyłączone ze względu na to, że powództwo o zaprzeczenie jego ojcostwa zostało wniesione przez prokuratora wojewódzkiego już po upływie sześciomiesięcznego terminu, przewidzianego w art. 63 k.r.o., w którym sam pozwany mógł żądać zaprzeczenia ojcostwa. Rozważając to zagadnienie Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że i w tym wypadku zezwolenie pozwanego jest potrzebne choćby dlatego, że ma on niewątpliwy interes prawny w merytorycznym rozstrzygnięciu sprawy i ostatecznym przesądzeniu jego prawnego stosunku do dziecka, zwłaszcza wobec nasuwających się wątpliwości, które spowodowały wkroczenie prokuratora w formie wniesienia pozwu o zaprzeczenie ojcostwa. Ponadto w interesie pozwanego, jak zresztą także innych osób, występujących po stronie pozwanej, leży merytoryczne rozpoznanie i rozstrzygnięcie przez Sąd sprawy i usunięcie występujących między byłymi małżonkami rozbieżności.Również interes społeczny wymaga przesądzenia sprawy przez sąd. Jeśliby bowiem cofnięcie pozwu przez prokuratora oznaczało, że przebieg procesu - jego zdaniem - wykazał niesłuszność wytoczenia powództwa, to większy walor z punktu widzenia siły przekonywającej dla stron miałoby orzeczenie sądu, do którego z ustawy należy ocena wiarygodności i mocy dowodów, a w konsekwencji ocena zasadności powództwa.Przedstawione argumenty wskazują na to, że rozważenie sądu wojewódzkiego co do tego, czy cofnięcie przez prokuratora wojewódzkiego pozwu jest dopuszczalne, były bezprzedmiotowe wobec braku zezwolenia pozwanego na cofnięcie pozwu, a tym samym braku cofnięcia pozwu ze skutkiem prawnym. Nieskuteczność cofnięcia pozwu w przedstawionych okolicznościach uniemożliwiała umorzenie postępowania w myśl art. 355 § 1 k.p.c.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 i 397 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.