III CZP 95/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Masłowski (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Matyldy W. z udziałem Augusta H., Olgi M. i Michała H. o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 16 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy uwłaszczenie współwłaściciela (współspadkobiercy) w trybie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) powoduje wygaśnięcie roszczeń współwłaścicieli - którzy utracili prawo własności - z tytułu pobranych pożytków naturalnych i cywilnych do dnia 4 listopada 1971 r.?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Uzyskanie przez współwłaściciela lub współspadkobiercę nieruchomości rolnej wyłącznej własności tej nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nie powoduje wygaśnięcia roszczeń przysługujących pozostałym współwłaścicielom lub współspadkobiercom, którzy utracili swoje prawa na tej nieruchomości, o wydanie przypadających im z mocy art. 207 k.c. części pożytków za czas do dnia 4 listopada 1971 r.Uzasadnienie faktyczneW sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 18.XI.1971 r. przyznał na własność Matyldzie W. majątek spadkowy, obejmujący gospodarstwo rolne z zabudowaniami, inwentarzem żywym i martwym, i zasądził od niej tytułem spłaty na rzecz Michała H. 50.000 zł.Sąd Powiatowy określił powyższą kwotę jako spłatę (art. 212 § 2 k.c.), jednakże - jak wynika z uzasadnienia - Sąd rozstrzygnął również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu pobranych pożytków (art. 686, 618 § 2 i 3 k.p.c.). Sąd doliczył do wartości majątku spadkowego 45.000 zł, pobrane przez wnioskodawczynię z tytułu czynszu najmu zabudowań gospodarstwa rolnego za okres od listopada 1966 r. do listopada 1971 r. Kwota ta więc stanowi pożytki cywilne za okres po otwarciu spadku po obojgu spadkodawcach do końca października 1971 r., a zatem nie może być przedmiotem spłaty (art. 212 § 2 k.c.).Po wydaniu zaskarżonego postanowienia wnioskodawczyni w dniu 27.V.1972 r. uzyskała potwierdzenie nabycia spadkowej nieruchomości na własność na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250), która to decyzja została zatwierdzona przez Wojewódzką Komisję do Spraw Uwłaszczeń w dniu 5.VIII.1972 r.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji uczestnika postępowania Michała H., Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 16 listopada 1972 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. budzące wątpliwości zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi, zważył, co następuje:Przedmiotem uwłaszczenia na podstawie art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) są nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych. Ustęp pierwszy tego artykułu dotyczy nieruchomości znajdujących się w dniu wejścia w życie ustawy w samoistnym posiadaniu rolników, którzy objęli je w posiadanie na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku. Natomiast ustęp drugi normuje uwłaszczenie nieruchomości - mimo braku warunków przewidzianych w paragrafie pierwszym - na rzecz rolników, którzy do dnia wejścia w życie ustawy posiadają je jako samoistni posiadacze nieprzerwanie od lat pięciu, a jeżeli uzyskali posiadanie w złej wierze - od lat dziesięciu.Przedstawione pytanie dotyczy sytuacji szczególnej, łączącej elementy zawarte w ustępie zarówno pierwszym, jak i drugim. Mowa w nim bowiem o samoistnych posiadaczach nieruchomości, którzy uzyskali jej własność na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. i którzy do chwili wejścia w życie ustawy byli współwłaścicielami lub współspadkobiercami tej nieruchomości. Ta ostatnia okoliczność ma istotne znaczenie i wpływ na treść udzielonej na przedstawione pytanie odpowiedzi.Należy bowiem mieć na uwadze, że przedmiotem uwłaszczenia na podstawie ust. 2 art. 1 ustawy jest nieruchomość, a zatem stosownie do art. 46 i 47 k.c. część powierzchni ziemi oraz jej części składowe trwale z ziemią połączone, jak drzewa, budynki nie stanowiące odrębnego przedmiotu własności i inne urządzenia. Przepisy ustawy pozbawiające dotychczasowych właścicieli prawa własności nie podlegają wykładni rozszerzającej i nie mogą być rozciągane na inne rzeczy nie stanowiące składowych części powierzchni ziemskiej, jak również na prawa ze stosunków obligacyjnych. Jeżeli więc posiadacz nieruchomości był równocześnie jej współwłaścicielem lub też nieruchomość wchodziła w skład spadku, w którym posiadacz miał udział jako współspadkobierca, uwłaszczenie samej nieruchomości wprawdzie wyłączyło tę nieruchomość ze spadku, jednak nie likwidowało stosunków obligacyjnych, jakie powstały na tle współwłasności lub współspadkobrania. Dotyczy to również zobowiązań między współwłaścicielami lub współspadkobiercami z tytułu pożytków zarówno naturalnych, jak i cywilnych, pobranych z tej nieruchomości przed dniem 4.XI.1971 r., które nie są objęte uwłaszczeniem, wskutek czego istniejące przed tym dniem zobowiązania współwłaścicieli lub współspadkobierców z tytułu pobranych pożytków nie wygasają.Z tych przyczyn na przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.