III CZP 37/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Bryl. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), S. Dmowski, J. Krajewski, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 7 kwietnia 1977 r. Nr DK III Pc. 483/77 o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy przepis art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) ma zastosowanie do tytułów egzekucyjnych w postaci postanowień o dział spadku lub o zniesienie współwłasności obejmujących gospodarstwa rolne, nakazujących spadkobiercom bądź współwłaścicielom wzajemne wydanie przyznanych im w wyniku postępowania sądowego nieruchomości rolnych, jeżeli nie zostały one wykonane przed dniem 4.XI.1971 r.?"uchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W stosunku do rolnika, który na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nabył własność nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego, pozbawiony jest skutków prawnych nie wykonany do dnia 4 XI 1971 r. tytuł egzekucyjny w postaci postanowienia o zniesienie współwłasności lub o dziale spadku nakazujący wydanie przez niego tej nieruchomości. Uzasadnienie faktyczneZarówno uchwała z dnia 27.III.1973 r. III CZP 87/72 (OSNCP 1973, z. 11, poz. 192), jak i krytyczna glosa do tej uchwały (PiP 1974, nr 8-9, s. 244) oraz odmienne od uchwały dalsze orzeczenia w tej kwestii, tj. z dnia 20.II.1975 r. III CRN 411/74, z dnia 28.VI.1976 r. (OSNCP 1977, z. 3, poz. 53) i z dnia 10.IX.1976 r. III CRN 183/76, a także wniosek Prokuratora Generalnego PRL o podjęcie uchwały, dotyczą nabycia własności nieruchomości przez tzw. nieformalnych nabywców tych nieruchomości oraz przez innych posiadaczy samoistnych, tj. nabycia na podstawie art. 1 (ust. 1 i 2) ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). Również z doniesienia prasy wynika, że występują jeszcze w praktyce sporne sprawy powstałe na tle nabycia własności na podstawie wspomnianego przepisu ("Gazeta Sądowa" z 1974 r. nr 21, s. 4). Stąd, pomimo formalnie nieco szerszego wniosku Prokuratora Generalnego (który za uchwałą z dnia 27.III.1973 r. powołuje przepis art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. w całości, a przepis ten oparty jest m.in. na art. 1 tej ustawy), poniższe rozważania nie obejmują nabycia własności przez posiadaczy zależnych, tj. na podstawie art. 2 ustawy.Wniosek Prokuratora Generalnego, skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów, zmierza do rozpoznania w tym składzie zagadnienia prawnego rozstrzygniętego w składzie trzech sędziów w uchwale z dnia 27.III.1973 r.Uzasadnienie prawneW uchwale tej Sąd Najwyższy udzielił następującej odpowiedzi: "Dyspozycją art. 14 ust. 4 ustawy (...) nie są objęte tytuły egzekucyjne w postaci prawomocnych postanowień działowych, nakazujących spadkobiercom wzajemne wydanie nieruchomości przyznanych im w wyniku dokonanego działu spadkowego gospodarstwa rolnego, chociażby nie były wykonane przed dniem 4.XI.1971 r."Artykuł 14 ust. 4 ustawy, na którym oparta jest powołana uchwała z dnia 27.III.1973 r., głosi, że "w stosunku do rolników, którzy nabyli własność nieruchomości na podstawie art. 1 (...) ustawy, nie wykonane tytuły egzekucyjne zasądzające wydanie tej nieruchomości są pozbawione skutków prawnych (...)". Swoją dyspozycję co do tego, że tytuły egzekucyjne są pozbawione skutków prawnych, art. 14 ustawy uzależnia więc od nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 1 tej ustawy. Sprawia to, że dyspozycja ta zależy od przesłanek art. 1 ustawy, od przedmiotowego zakresu tego przepisu.W odniesieniu do wykładni art. 1 ustawy, uchwała z dnia 27.III.1973 r. przytacza następującą argumentację: "Z treści art. 1 ust. 1 ustawy wynika, że obejmuje on sytuacje, w których stan prawny jest w następstwie umowy przewidzianej w tym przepisie niezgodny z rzeczywistym stanem rzeczy. Sytuacja taka nie zachodzi, gdy stan prawny nieruchomości rolnej określony został w postanowieniu dotyczącym działu spadku lub zniesienia współwłasności, które zostało wydane po zawarciu nieformalnej umowy o dział i uprawomocniło się przed dniem 4.XI.1971 r. Podobnie kształtuje się sytuacja prawna w wypadku, gdy przed dniem 4.XI.1971 r. zapadło prawomocne postanowienie działowe, mimo braku nieformalnej umowy o dział lub zniesienie współwłasności, przy czym istniały przesłanki przewidziane w art. 1 ust. 2 ustawy. Wydane bowiem postanowienie sądu znoszące współwłasność lub dokonujące działu spadku uregulowało już przed wejściem w życie ustawy stan własności współwłaścicieli lub spadkobierców". W razie więc uprawomocnienia się postanowienia o zniesieniu współwłasności lub o dziale spadku przed dniem 4.XI.1971 r. nie istnieją przesłanki do nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 1 ustawy, a tym samym również nie stosuje się art. 14 ust. 4 tej ustawy. Jednakże art. 1 ust. 2 i art. 14 ust. 4 ustawy stosuje się "gdy po uprawomocnieniu się postanowienia (...) rolnik objął nieruchomość w samoistne posiadanie i do dnia 4.XI.1971 r. upłynął termin przewidziany w art. 1 ust. 2 ustawy, przy czym postanowienie nie zostało do tego czasu wykonane (...)".W związku ze stanowiskiem wyrażonym w uchwale z dnia 27.III.1973 r. wymaga zaznaczenia, że przesłanką nabycia własności nieruchomości rolnej przez rolnika na podstawie art. 1 ustawy jest samoistne posiadanie przez niego tej nieruchomości w dniu jej wejścia w życie, tj. w dniu 4.XI.1971 r., jeżeli bądź źródłem wymienionego posiadania jest zawarta bez prawem przewidzianej formy umowa o przeniesienie własności nieruchomości, o zniesienie współwłasności lub o dział spadku (art. 1 ust. 1 ustawy), bądź źródło tego posiadania jest inne, ale posiadanie to trwało przez lat pięć lub dziesięć (art. 1 ust. 2 ustawy).Tym samym nabycie własności na podstawie art. 1 ustawy następuje w razie spełnienia się wymienionych przesłanek i tylko tych przesłanek, a inne zdarzenia i działania nie mają dla zastosowania art. 1 ustawy znaczenia. Otóż istnienie samej własności nieruchomości nie chroni przed jej utratą. Toteż z punktu widzenia przesłanek art. 1 ustawy prawnie obojętna jest okoliczność, do kogo przed dniem 4.XI.1971 r. należała własność nieruchomości, a w szczególności, czy jej własność pozostawała przy nieformalnym zbywcy, czy też została określona w prawomocnym postanowieniu dokonującym zniesienia współwłasności lub działu spadku. Natomiast samo posiadanie nieruchomości przez rolnika - niewłaściciela, odpowiadające przesłankom art. 1 ustawy, powoduje nabycie jej własności. Dopiero zbieg własności nieruchomości z jej posiadaniem wyłącza możność i potrzebę nabycia jej własności.Z powyższego wynika, iż okoliczność, że prawomocne postanowienie dokonujące zniesienia współwłasności (działu spadku) uregulowało przed dniem 4.XI.1971 r. stan własności współwłaścicieli (spadkobierców), przy czym zostało w nim zawarte orzeczenie co do wydania nieruchomości (art. 624 k.p.c., art. 688 w związku z art. 624 k.p.c.) nie chroni przed utratą własności nieruchomości tego rolnika, któremu przyznana nieruchomość ma być wydana, jeżeli w dniu 4.XI.1971 r. nieruchomość ta nadal pozostawała w posiadaniu rolnika, który miał ją wydać, a posiadanie to odpowiadało przesłankom art. 1 ustawy.Jeżeli zapadło wspomniane postanowienie dokonujące zniesienia współwłasności (działu spadku), a przed dniem 4.XI.1971 r. rolnik-właściciel objął w posiadanie przyznaną mu nieruchomość, zwłaszcza w drodze wykonania tytułu egzekucyjnego co do wydania tej nieruchomości, to nastąpił zbieg własności nieruchomości z jej posiadaniem, i stąd - już wobec braku przesłanki posiadania z art. 1 ustawy - wyłączone jest nabycie własności tej nieruchomości przez rolnika, jej dotychczasowego posiadacza. Natomiast, jeżeli do dnia 4.XI.1971 r. nie został wykonany tytuł egzekucyjny nakazujący wydanie nieruchomości i w tym dniu nieruchomość ta nadal pozostawała w posiadaniu rolnika, który miał ją wydać, a jej posiadanie odpowiadało przesłankom art. 1 ustawy, to w dniu 4.XI.1971 r. rolnik-posiadacz stał się z mocy prawa właścicielem posiadanej nieruchomości, inaczej mówiąc - nabył jej własność na podstawie art. 1 ustawy.Jeżeli zaś w dniu 4.XI.1971 r. wspomniany rolnik-posiadacz nieruchomości nabył jej własność na podstawie art. 1 ustawy, a rolnik, któremu nieruchomość została przyznana, nie objął jej w posiadanie i utracił jej własność, to już z mocy art. 1 ustawy nie wykonany do dnia 4.XI.1971 r. tytuł egzekucyjny, który nakazuje wydanie nieruchomości następnie nabytej na podstawie art. 1 ustawy, musi być pozbawiony skutków prawnych, a art. 14 ust. 4 ustawy zawierający dyspozycję o tej właśnie treści jest z rozważanego punktu widzenia w istocie zbędny.Z przedstawionych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.