III CZP 87/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, W. Maruczyński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL wiceprokuratora Z. Jędrzejczaka, w sprawie z powództwa Wiesława T. przeciwko Rozalii C. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 24 października 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy słuszny jest pogląd, że dyspozycją art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nie są objęte tytuły egzekucyjne w postaci orzeczeń działowych, nakazujących spadkobiercom wydanie nieruchomości przyznanych im w wyniku dokonanego działu spadkowego gospodarstwa rolnego, chociażby nie były one wykonane przed dniem 4 listopada 1971 r.?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Dyspozycją art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nie są objęte tytuły egzekucyjne w postaci prawomocnych postanowień działowych, nakazujących spadkobiercom wzajemne wydanie nieruchomości przyznanych im w wyniku dokonanego działu spadkowego gospodarstwa rolnego, chociażby nie były wykonane przed dniem 4 listopada 1971 r. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Lublinie w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Sąd Powiatowy w Kraśniku wyrokiem z dnia 30.VI.1972 r. oddalił powództwo Wiesława T. przeciwko Rozalii C. o pozbawienie mocy tytułu wykonawczego ze sprawy działowej Sądu Powiatowego w Kraśniku w całości lub w części, o ile dotyczy on zobowiązania powoda do wydania pozwanej przyznanych jej działek gruntu, budynków, inwentarza i ruchomości.W uzasadnieniu wyroku Sąd Powiatowy uznał powództwo za bezzasadne, ponieważ w sprawie nie ma zastosowania art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), tytuł własności bowiem osób zainteresowanych został uregulowany przez Sąd orzeczeniem działowym, które uprawomocniło się przed wejściem w życie cyt. ustawy.Od powyższego wyroku powód wniósł rewizję.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego, zauważyć należy, co następuje:Zasadniczym celem ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), jak wynika z samego tytułu i treści tej ustawy, jest nadanie z mocy prawa tytułu własności rolnikom - samoistnym posiadaczom nieruchomości rolnych znajdujących się w dniu wejścia ustawy w życie w ich posiadaniu, jeżeli bądź to objęli oni w posiadanie te nieruchomości na podstawie zawartej bez przewidzianej prawem formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku (art. 1 ust. 1), bądź też bez jakiegokolwiek tytułu jako samoistni posiadacze do dnia wejścia w życie ustawy posiadają nieruchomości rolne nieprzerwanie od lat pięciu, będąc w dobrej wierze, lub od lat dziesięciu, jeżeli posiadanie uzyskali w złej wierze (art. 1 ust. 2).Z treści art. 1 ust. 1 cyt. ustawy wynika, że obejmuje on sytuacje, w których stan prawny jest w następstwie umowy przewidzianej w tym przepisie niezgodny z rzeczywistym stanem rzeczy. Sytuacja taka nie zachodzi, gdy stan prawny nieruchomości rolnej określony został w postanowieniu dotyczącym działu spadku lub zniesienia współwłasności, które zostało wydane po zawarciu nieformalnej umowy o dział i uprawomocniło się przed dniem 4 listopada 1971 r. Podobnie kształtuje się sytuacja prawna w wypadku, gdy przed dniem 4 listopada 1971 r. zapadło prawomocne postanowienie działowe mimo braku nieformalnej umowy o dział lub zniesienie współwłasności, przy czym istniały przesłanki przewidziane w art. 1 ust. 2 ustawy. Wydane bowiem postanowienie sądu znoszące współwłasność lub dokonujące działu spadkowego uregulowało już przed wejściem w życie ustawy stan własności współwłaścicieli lub spadkobierców.Zauważyć bowiem należy, że w myśl art. 624 k.p.c. z chwilą uprawomocnienia się postanowienia, przyznającego dotychczasowym współwłaścicielom części lub jednemu z nich całość rzeczy, własność przechodzi na uczestników wskazanych w postanowieniu. Zasada ta odnosi się także do działu spadku (art. 688 w związku z art. 624 k.p.c.).Postanowienie sądu znoszące współwłasność lub dokonujące dział spadku ma charakter konstytutywny. Tworzy ono nowy, określony w tym postanowieniu, stan własności poszczególnych uczestników postępowania w stosunku do rzeczy, będącej dotychczas ich współwłasnością w określonych udziałach.Skoro więc w wyżej omawianych wypadkach nie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, to tym samym wyłączone jest również stosowanie art. 14 tejże ustawy.Ustępy 1 i 4 bowiem tego przepisu wyraźnie nawiązują do sytuacji prawnej unormowanej w art. 1 i 2 ustawy.W szczególności w ust. 1 art. 14 mowa jest o "postępowaniu sądowym dotyczącym własności nieruchomości podlegającej przepisom niniejszej ustawy", ustęp zaś 4 stanowi, że nie wykonane tytuły egzekucyjne zasądzające wydanie nieruchomości są pozbawione skutków prawnych w stosunku do rolników, "którzy nabyli własność nieruchomości na podstawie art. 1 i 2 ustawy".Powyższe argumenty natury jurydycznej przemawiają za udzieleniem odpowiedzi przeczącej na przedstawione pytanie. Oprócz jednak momentów o charakterze jurydycznym odpowiedź taką uzasadniają również poważne argumenty natury społeczno-gospodarczej oraz życiowej.Sprawy o zniesienie współwłasności lub o dział spadku są długotrwałe i kosztowne. Wydając postanowienia w tych sprawach, sądy obowiązane są stosować wytyczne Sądu Najwyższego wydane w tym przedmiocie oraz uwzględniać interes społeczno-gospodarczy, jak również w określonych wypadkach stany długoletniego posiadania.Byłoby więc rzeczą ze wszech miar niepożądaną podważanie tych orzeczeń, które prawomocnie przesądziły już sprawę tytułu własności określonych nieruchomości rolnych lub ich części, mające na względzie interes uczestników postępowania oraz interes społeczno-gospodarczy.Przyjmując powyższą zasadę, należy jednak zważyć, że w określonych wypadkach mogą powstać sytuacje, w których mimo uprawomocnienia się postanowienia sądowego o zniesieniu współwłasności lub o dziale spadku przed dniem 4 listopada 1971 r. art. 14 ust. 4 omawianej ustawy będzie miał zastosowanie. Dotyczyć to będzie sytuacji, gdy po uprawomocnieniu się postanowienia sądowego rolnik objął nieruchomość w samoistne posiadanie i do dnia 4 listopada 1971 r. upłynął termin przewidziany w art. 1 ust. 2 ustawy, przy czym postanowienie sądu nie zostało do tego czasu wykonane. Zauważyć przy tym należy, że z reguły będzie to termin 10-letni, skoro w zasadzie będzie chodziło o posiadacza w złej wierze.Z powyższych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.