III CZP 85/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: J. Pietrzykowski (sprawozdawca), H. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Józefa B. przeciwko Franciszce F. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie postanowieniem z dnia 22 listopada 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy utrata własności na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) pozbawia dotychczasowego właściciela roszczeń z tytułu pożytków, zasądzonych prawomocnym wyrokiem przed wejściem w życie cytowanej ustawy?",udzielił następującej odpowiedzi:Utrata własności nieruchomości nie pozbawia byłego właściciela roszczeń z tytułu pożytków, zasądzonych prawomocnie przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) od osoby, która nabyła własność tej nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 2 wyżej wymienionej ustawy. Uzasadnienie faktyczneW akcie własności ziemi z dnia 29.XI.1972 r. nr ON-4511/141/72 Wydział Rolnictwa i Leśnictwa PPRN w B. stwierdził, że Józef B. i Julianna B. stali się z mocy samego prawa właścicielami nieruchomości o powierzchni 24.922 m2, położonej w T., wraz z zabudowaniami (art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 27, poz. 250). Jeszcze przed wejściem w życie cytowanej ustawy Sąd Powiatowy w Tomaszowie Mazowieckim wyrokiem z dnia 16.III.1970 r., częściowo zmienionym przez Sąd Wojewódzki w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie wyrokiem z dnia 14.IX.1970 r., zasądził od tegoż Józefa B. na rzecz Franciszki F., ówczesnej właścicielki omawianej nieruchomości, kwotę 24.367,50 zł z odsetkami tytułem zapłaty za pobrane przez Józefa B. pożytki z tej nieruchomości w okresie od 1965 r. do 1969 r. W niniejszej sprawie Józef B., powołując się na wyżej wymieniony akt własności ziemi, wystąpił przeciwko Franciszce F. z powództwem o pozbawienie w całości wykonalności cytowanego wyroku Sądu Powiatowego z dnia 16.III.1970 r.Sąd Powiatowy w Tomaszowie Mazowieckim wyrokiem z dnia 11.IX.1973 r. oddalił powództwo, a Sąd Wojewódzki po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji powoda odroczył rozprawę i na podstawie art. 391 k.p.c przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W myśl art. 5 pkt 4 cytowanej ustawy z dnia 26 października 1917 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nabycie z mocy samego prawa własności nieruchomości przez jej samoistnego posiadacza, oparte na przepisie art. 1 ust. 2 tej ustawy, następuje nieodpłatnie. Unormowanie to nie przesądza rozstrzygnięcia kwestii prawnej przedstawionej przez Sąd Wojewódzki, wynika z niego bowiem jedynie to, że nabywca nieruchomości, który stał się - zgodnie z wymienionym art. 1 ust. 2 - jej właścicielem z mocy samego prawa w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 4.XI.1971 r., nie ma obowiązku zapłacenia byłemu właścicielowi ceny za tak nabytą nieruchomość. Omawiany przepis w ogóle nie odnosi się do roszczeń przysługujących byłemu właścicielowi wobec ówczesnego posiadacza, zasądzonych prawomocnie przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc jeszcze przed uwłaszczeniem tego posiadacza.Kwestii dalszego bytu orzeczeń, które uprawomocniły się przed wejściem w życie ustawy, dotyczy natomiast przepis art. 14 ust. 4 omawianej ustawy; w myśl tego przepisu "w stosunku do rolników, którzy nabyli własność nieruchomości na podstawie art. 1 i 2 ustawy, nie wykonane tytuły egzekucyjne zasądzające wydanie tej nieruchomości są pozbawione skutków prawnych. Postępowanie egzekucyjne wszczęte na podstawie takiego tytułu podlega umorzeniu".Cytowany przepis jest całkowicie jednoznaczny i nie nasuwa najmniejszej nawet wątpliwości co do rodzaju tytułów egzekucyjnych objętych jego dyspozycją. Chodzi w nim tylko i jedynie o zapadły przeciwko uwłaszczonemu przez ustawę ówczesnemu samoistnemu posiadaczowi nieruchomości tytuł egzekucyjny zasądzający wydanie tej nieruchomości. Tytuły egzekucyjne zasądzające inne roszczenia, w szczególności roszczenie z tytułu należnych ówczesnemu właścicielowi pożytków, nie są objęte dyspozycją art. 14 ust. 4 ustawy, przepis zaś ten nie może mieć zastosowania do takich roszczeń w drodze wykładni rozszerzającej oraz w drodze analogii. Należy bowiem mieć na uwadze, że ustawa jest jednorazowym aktem prawnym o charakterze wyjątkowym, mającym na celu uporządkowanie stanu prawnego własności nieruchomości, które znajdują się w dniu wejścia w życie ustawy w posiadaniu rolników nie będących właścicielami tych nieruchomości. Dla zrealizowania tego celu ustawa wkracza w sferę praw podmiotowych dotychczasowych właścicieli, jednakże w takim tylko zakresie, jaki jest uzasadniony racjami społeczno-gospodarczymi leżącymi u podstaw tej ustawy. Dlatego też przepis art. 14 ust. 4 ustawy, jako wyjątkowy i szczególny, nie może być w drodze wykładni rozszerzającej rozciągnięty na inne prawomocne tytuły egzekucyjne, nie objęte jego treścią. Do uznania takich innych tytułów egzekucyjnych za wygasłe potrzebny byłby odrębny przepis prawa, taki jak np. w art. 10 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37 ze zm.). Przepisem takim nie jest art. 14 ust. 4 omawianej ustawy z dnia 26 października 1971 r., gdyż nie odnosi się on do takich tytułów egzekucyjnych, jak zasądzające roszczenie z tytułu pobranych pożytków.Należy jednak rozważyć, czy pomimo wyraźnej treści cytowanego art. 14 ust. 4, wygaśnięcie prawomocnego tytułu egzekucyjnego, zasądzającego przed wejściem w życie ustawy roszczenie z tytułu pobranych przez uwłaszczonego posiadacza pożytków, nie wynika z innego przepisu tej ustawy. Jako przedmiot rozważań z przytoczonego punktu widzenia może wchodzić w rachubę art. 10 ustawy, według którego: a) ograniczone prawa rzeczowe i dożywocie obciążające dotychczas nieruchomości, będące przedmiotem uwłaszczenia, pozostają w mocy; b) rolnik, który nabył własność nieruchomości, ponosi odpowiedzialność osobistą za ciążące na nieruchomości należności Państwa oraz za świadczenia objęte prawem dożywocia. Z przepisu tego widoczne jest, że normuje on wyłącznie stosunki między uwłaszczonym posiadaczem samoistnym nieruchomości a osobami trzecimi, nie reguluje zaś roszczeń zasądzonych od tego posiadacza na rzecz ówczesnego właściciela przed wejściem w życie ustawy. Tylko bowiem osób trzecich dotyczą ograniczone prawa rzeczowe obciążające nieruchomość oraz należności Państwa. W przepisie tym chodzi również o dożywocie i objęte nim świadczenia, przysługujące innej osobie, a nie właścicielowi, który własność nieruchomości utracił dopiero na skutek wejścia w życie ustawy. Dożywocie bowiem, dotyczące takiego właściciela, a wynikające z umowy dożywocia zawartej bez zachowania formy prawem przewidzianej, zostało odrębnie unormowane w art. 8 ustawy. Tak więc przedmiot regulacji prawnej, objętej przepisem art. 10 ustawy, jest inny, odnosi się bowiem do stosunków prawnych między uwłaszczonym posiadaczem i osobami, które do chwili wejścia w życie ustawy nie były właścicielami nieruchomości nabytej przez niego z mocy samego prawa. Dlatego też przepis ten nie stwarza podstawy do uznania za pozbawiony mocy prawnej tytułu egzekucyjnego, który zasądził roszczenie dotyczące pożytków od uwłaszczonego posiadacza na rzecz byłego właściciela nieruchomości.Skoro więc ustawa nie uchyla mocy prawnej takiego tytułu egzekucyjnego, należy uznać, że jest on nadal skuteczny i podlega wykonaniu mimo wejścia tej ustawy w życie. Brak jest zatem podstawy prawnej do pozbawienia takiego tytułu egzekucyjnego wykonalności z tego tylko powodu, że dłużnik został uwłaszczony z mocy prawa.Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.