III CZP 26/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski. Sędziowie: S. Dmowski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Józefy i Władysława małżonków G. przeciwko Stanisławowi S. o przywrócenie naruszonego posiadania, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 12 marca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest rozpoznanie przez sąd I instancji wniosku strony o zwolnienie jej od opłaty kancelaryjnej, należnej od podania o wniesienie rewizji nadzwyczajnej?",udzielił następującej odpowiedzi:Strona spełniająca wymagania przewidziane w art. 113 k.p.c. może ubiegać się o zwolnienie jej od opłaty należnej od podania o złożenie rewizji nadzwyczajnej. Do rozpoznania wniosku w tym przedmiocie właściwy jest sąd, który rozstrzygnął sprawę w pierwszej instancji. Uzasadnienie faktyczneWedług art. 39 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 110), od podania strony o złożenie rewizji nadzwyczajnej pobiera się opłatę kancelaryjną, przy czym jednak opłaty tej nie uiszcza strona, która nie miała obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w postępowaniu, w którym zapadło kwestionowane orzeczenie. Obowiązku uiszczenia omawianej opłaty kancelaryjnej nie ma zatem strona korzystająca z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 1-5 k.p.c.) oraz strona, która w postępowaniu zakończonym kwestionowanym orzeczeniem była zwolniona przez sąd od kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 6 k.p.c.).Istota zagadnienia, przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c., sprowadza się do tego, czy istnieje podstawa prawna do zwolnienia od opłaty kancelaryjnej, należnej od podania o rewizję nadzwyczajną, w sprawie cywilnej takiej strony, która nie należy do podmiotów ustawowo zwolnionych od kosztów sądowych i która przed uprawomocnieniem się kwestionowanego orzeczenia nie uzyskała sądowego zwolnienia od kosztów sądowych - bądź dlatego, że w czasie toczącego się postępowania sądowego nie zabiegała o to mimo istnienia przesłanek uzasadniających zwolnienie od kosztów (art. 113 k.p.c.), bądź też dlatego, że takie przesłanki powstały dopiero po uprawomocnieniu się kwestionowanego orzeczenia. Przedstawiony problem prawny został w procedurze karnej unormowany przepisem szczególnym art. 465 § 2 k.p.k., według którego do zwolnienia strony od opłaty w sprawie karnej uprawniony jest organ, do którego złożono podanie o wniesienie rewizji nadzwyczajnej. Brak takiego unormowania w przepisach postępowania cywilnego bądź też w przepisach o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie oznacza - sam przez się - niedopuszczalności zwolnienia strony od opłaty należnej od podania o rewizję nadzwyczajną w sprawie cywilnej; brak ten bowiem wskazuje jedynie na to, że - inaczej niż w świetle przepisów postępowania karnego - do udzielenia zwolnienia od opłaty nie został upoważniony organ, do którego strona złożyła podanie. Wymaga zatem rozważenia, czy dopuszczalność zwolnienia strony, wnoszącej podanie o rewizję nadzwyczajną w sprawie cywilnej, od należnej opłaty kancelaryjnej nie wynika z przepisów o kosztach sądowych, zamieszczonych w kodeksie postępowania cywilnego oraz w cytowanej ustawie z dnia 13 czerwca 1967 r.Opłata od podania strony o złożenie rewizji nadzwyczajnej w sprawie cywilnej wiąże się wprawdzie z działaniem organu nie będącego sądem, niemniej jednak wniesienie podania o rewizję nadzwyczajną jest czynnością przewidzianą w przepisach postępowania cywilnego (art. 418 k.p.c.). Poza tym wspomniana opłata została zaliczona do przewidzianych w przepisach o kosztach sądowych w sprawach cywilnych opłat kancelaryjnych, te zaś, jako opłaty sądowe, wchodzą w skład kosztów sądowych (art. 2, 3 i 39 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). W konsekwencji tego unormowania możliwość zwolnienia strony od kosztów sądowych, przewidzianą w art. 111 i nast. k.p.c., należy odnieść również do opłaty kancelaryjnej od podania o rewizję nadzwyczajną, która to opłata jest objęta ogólnym pojęciem kosztów sądowych w rozumieniu wyżej przytoczonych przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r.Źródłem wątpliwości, jakie nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu, jest przepis art. 114 § 1 k.p.c., w myśl którego wniosek o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych należy zgłosić w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. W rozważanym bowiem wypadku ubiegania się strony o zwolnienie od opłaty od podania o rewizję nadzwyczajną nie zachodzi żadna z sytuacji przewidzianych w art. 114 § 1 k.p.c. Rzeczywiście, ujmując rzecz ściśle werbalnie, sprawa już została zakończona kwestionowanym orzeczeniem. Niemniej jednak jest w toku lub ma być wszczęte swoiste postępowanie, unormowane przepisami kodeksu postępowania cywilnego, a polegające na wniesieniu przez stronę do właściwego organu podania o złożenie rewizji nadzwyczajnej. Z dokonaniem tej czynności związany jest obowiązek poniesienia kosztów sądowych w postaci uiszczenia opłaty kancelaryjnej. Według ogólnej zasady wyrażonej w art. 113 k.p.c., zwolnienia od kosztów sądowych może domagać się strona, która nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Równość praw i obowiązków stron wyłącza możliwość zastosowania wykładni, według której przytoczona zasada miałaby się odnosić - jeśli chodzi o opłatę kancelaryjną od podania o rewizję nadzwyczajną - tylko do takich osób, które sądowe zwolnienie od kosztów uzyskały przed rozstrzygnięciem sprawy orzeczeniem, kwestionowanym w podaniu o rewizję nadzwyczajną. Byłoby to bowiem nieuzasadnionym ograniczeniem praw osób dotychczas nie korzystających z sądowego zwolnienia od kosztów, ale spełniających warunki, od których zależy możliwość zwolnienia od kosztów sądowych - w porównaniu z osobami, które w postępowaniu sądowym już korzystały z takiego zwolnienia. Skoro obowiązek uiszczenia opłaty kancelaryjnej powstaje dopiero w związku z podaniem o rewizję nadzwyczajną, to dla osoby, która dotychczas nie korzystała z sądowego zwolnienia od kosztów, potrzeba uzyskania zwolnienia od takiej opłaty powstaje również dopiero z chwilą, gdy złożenie podania stało się aktualne. Uprawnienie domagania się zwolnienia od opłaty od podania o rewizję nadzwyczajną, wchodzącej w skład kosztów sądowych, wynika wprost z treści art. 113 k.p.c.Pozostaje do rozważenia, jaki organ jest powołany do rozpoznania wniosku strony o zwolnienie jej od opłaty należnej od podania o rewizję nadzwyczajną. Była już mowa o tym, że nie jest powołany do tego organ, do którego wpłynęło podanie o złożenie rewizji nadzwyczajnej, ponieważ kodeks postępowania cywilnego - w przeciwieństwie do unormowania zawartego w art. 465 § 2 k.p.k. - nie przyznał mu takiego uprawnienia. Właściwy więc do rozpoznania takiego wniosku jest - zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 114 k.p.c. - sąd. Biorąc pod uwagę, że z reguły o zwolnieniu od kosztów sądowych orzeka sąd pierwszej instancji (por. art. 114 i 115 k.p.c.) oraz że postanowienie odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych podlega kontroli instancyjnej (art. 394 § 1 pkt 2 k.p.c.), należy uznać, iż również w omawianej szczególnej sytuacji, związanej z podaniem strony o złożenie rewizji nadzwyczajnej, właściwy do rozpoznania wniosku strony o zwolnienie od opłaty kancelaryjnej jest sąd orzekający w pierwszej instancji w sprawie, w której zapadło kwestionowane przez stronę orzeczenie. Uwzględnienie wniosku zależy od wykazania przesłanek przewidzianych w art. 113 k.p.c.Przytoczone wyżej argumenty przemawiają za udzieleniem odpowiedzi jak w sentencji uchwały.