III CZP 61/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: H. Ciepła (sprawozdawca), M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Eugeniusza W. i Janiny P. z udziałem Klemensa K., Stanisławy M., Tadeusza K., Grażyny Ł., Franciszka S., Heleny W., Grzegorza W., Andrzeja W. i Zdzisława W. o stwierdzenie nabycia własności gospodarstwa rolnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ł. postanowieniem z dnia 15 sierpnia 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy jeżeli stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami podlegały wspólności ustawowej w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) - nabyta na podstawie jej przepisów własność nieruchomości rolnej zawsze wchodzi do dorobku, także wówczas, gdy przyczyną uwłaszczenia było posiadanie nieruchomości uzyskane tylko przez jednego z małżonków w związku ze zdarzeniami, o których mowa w art. 1 ust. 1 tejże ustawy, dotyczącymi tylko jednego z małżonków?podjął następującą uchwałę:W sytuacji, gdy stroną zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy o przeniesienie własności nieruchomości, o zniesienie współwłasności lub umowy o dział spadku był jeden z małżonków przed zawarciem małżeństwa, a w dniu 4 listopada 1971 r. współposiadaczami tej nieruchomości byli oboje małżonkowie przy trwającej wspólności ustawowej, zachodzą przesłanki z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) do stwierdzenia nabycia własności nieruchomości przez oboje małżonków na prawach wspólności ustawowej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Józef i Stanisława małżonkowie K. byli właścicielami gospodarstwa rolnego, położonego w Ł. Po śmierci Stanisławy K. (1950 r.), gospodarstwo podzielono do użytkowania przez wdowca i dzieci.W 1954 r. Józef K. zawarł ponownie związek małżeński z Zofią W. Po jego śmierci (w 1967 r.), spadkobiercy w 1968 r. dokonali nieformalnego działu spadku. W jego wyniku wdowa Zofia K. otrzymała działki o łącznej powierzchni 10.212 m2, objęła je w posiadanie i użytkowała sama do dnia 16 marca 1971 r. a od tej daty do 1985 r. razem z drugim mężem Franciszkiem S. z którym zawarła małżeństwo dnia 6 lutego 1971 r.Aktem własności ziemi z dnia 14 sierpnia 1973 r. Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Ł-B, stwierdziło nabycie przez Zofię i Franciszka małżonków S. własności nieruchomości o powierzchni 10.212 m2. Po stwierdzeniu w 1988 r. nieważności tego aktu własności w trybie administracyjnym, sprawę o uregulowanie własności wymienionej nieruchomości przekazano na drogę postępowania sądowego.Sąd Rejonowy w Ł. postanowieniem z dnia 30 stycznia 1990 r. stwierdził między innymi, że Zofia i Franciszek małżonkowie S. nabyli z dniem 4 listopada 1971 r. z mocy prawa na wspólność ustawową gospodarstwo rolne położone w Ł. przy ul. (...) i (...) o łącznej powierzchni 10.212 m2.Przy rozpoznawaniu sprawy na skutek rewizji wnioskodawców od tego postanowienia Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość przytoczona w sentencji uchwały. Wątpliwość ta wywołana została rozbieżnością poglądów, jaka wystąpiła w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Mianowicie w uchwale z dnia 16 marca 1972 r. III CZP 8/72 (OSNCP 1972 z. 11, poz. 192) Sąd Najwyższy stwierdził, że o zaliczeniu nieruchomości do majątku wspólnego lub odrębnego małżonków decyduje stan istniejący w chwili nieformalnego nabycia, a nie w chwili, gdy to nabycie stało się prawnie skuteczne. Natomiast w późniejszych orzeczeniach z dnia 11 grudnia 1986 r. III CRN 342/86 (nie publ.) oraz uchwałach z dnia 16 listopada 1987 r. III CZP 64/87 (OSNCP 1989, z. 4, poz. 62) i z dnia 1 lutego 1989 r. III CZP 14/88 (nie publ.) Sąd Najwyższy wyraził odmienny pogląd, że dla oceny, czy nieruchomość rolna stała się dorobkiem małżonków na podstawie przepisów ustawy uwłaszczeniowej decydujący jest stan z chwili wejścia w życie ustawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przystępując do rozważenia przedstawionego zagadnienia stwierdzić należy, że zgodnie z podstawową przesłanką nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) konieczne jest, aby objęcie nieruchomości w samoistne posiadanie nastąpiło na podstawie zawartej, bez prawem przewidzianej formy, umowy o przeniesienie własności lub umowy o dział spadku. Ustawa nie wymaga, aby czynność ta była dokonana bezpośrednio przez osobę, w której posiadaniu gospodarstwo znajdowało się w dniu 4 listopada 1971 r. Uwzględnia się także czynności poprzednika posiadacza (współposiadacza).Zofia S. nie była w dniu 4 listopada 1971 r. samoistnym posiadaczem nieruchomości, lecz współposiadaczem - z mężem Franciszkiem S. (art. 346 k.c.). Wprawdzie nie było to współposiadanie rzeczy objętej wspólnością ustawową, jednakże stanowiło współposiadanie bezudziałowe, a więc o nie dającym się ustalić zakresie współposiadania. Nie można bowiem przyjąć, aby współmałżonek mógł być uważany za osobę korzystającą z gospodarstwa tylko w sposób prekaryjny. Przeczy temu charakter stosunków osobistych, rodzinnych i gospodarczych łączących małżonków. Zatem Zofia S. nie mogła stać się podmiotem uwłaszczenia całej nieruchomości, a jedynie jakiejś jej części, niemożliwej zresztą do określenia ze względu na współposiadanie łączne. Ten swoisty charakter posiadania przemawia za stosowaniem w takich wypadkach liberalnej wykładni art. 1 ust. 1 powołanej ustawy i dlatego należy dojść do wniosku, że objęcie nieruchomości w posiadanie przez jednego z małżonków przed zawarciem małżeństwa, na podstawie nieformalnej umowy przeniesienia własności lub umowy o dział spadku, wywołuje skutki także wobec drugiego z małżonków, który współposiadał z nim tę nieruchomość w dniu 4 listopada 1971 r. W konsekwencji przyjąć trzeba, że w sytuacji, gdy stroną nieformalnej umowy o dział spadku był jeden z małżonków przed zawarciem małżeństwa, a w dniu 4 listopada 1971 r. współposiadaczami tej nieruchomości byli oboje małżonkowie, przy trwającej wspólności ustawowej, zachodzą przesłanki z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy uwłaszczeniowej do nabycia własności nieruchomości przez oboje małżonków na prawach wspólności ustawowej.Na rzecz przyjętego rozwiązania poza argumentami wyżej przytoczonymi przemawia i to, że nabycie własności nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy ma charakter pierwotny. Zatem pogląd o ocenie skutków tego nabycia według stanu istniejącego w dniu wejścia w życie ustawy mógłby być utrzymany tylko przy założeniu retroakcji ustawy. Takie założenie nie znajduje jednak uzasadnienia w treści omawianych przepisów.Konsekwencją tezy o pierwotnym charakterze nabycia własności w trybie art. 1 ust. 1 powołanej ustawy musi być wniosek, że o zaliczeniu nabytej nieruchomości do majątku wspólnego lub odrębnego małżonków decyduje stan istniejący w dniu wejścia w życie ustawy. Zatem podnoszona w uzasadnieniu zagadnienia okoliczność, że Franciszek S. nie spełnia przesłanek z art. 1 ust. 1 ustawy, nie miałaby znaczenia dla ustalenia w drodze odpowiedniego orzeczenia, że nabyta przez Zofię S. (już tylko część nieruchomości) wchodzi z mocy art. 32 § 1 k.r.o. w skład majątku wspólnego obojga małżonków. Według dyspozycji tego przepisu każdy przedmiot nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej, niezależnie od swego charakteru stanowi dorobek małżonków, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w art. 33 k.r.o., a w stanie faktycznym sprawy, na tle którego zostało przedstawione zagadnienie, żaden z tych wyjątków nie zachodzi.Już tylko ubocznie podnieść należy, że przy przyjęciu odmiennego rozwiązania nie zostałby spełniony też zasadniczy cel ustawy, jakim jest uporządkowanie stanu własności gruntów, skoro pozostałaby nadal nieruchomość o nie uregulowanym stanie prawnym części, której Zofia S. nie mogłaby nabyć w trybie art. 1 ust. 1 ustawy.Z tych względów na przedstawione zagadnienie udzielono odpowiedzi jak w sentencji.