III CZP 14/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Ciepła.Sędziowie SN: G. Bieniek (spr.), J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego w K. z udziałem Roberta K. o umorzenie mieszkaniowej książeczki oszczędnościowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 marca 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w K., postanowieniem z dnia 30 grudnia 1987 r., sygn. akt I Cr (...) do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:a)"czy podlega karze dodatkowej konfiskaty mienia wkład mieszkaniowy, jako samodzielne prawo, zgromadzony na książeczce oszczędnościowej wystawionej na osobę, w stosunku do której orzeczono tę karę; a w przypadku odpowiedzi twierdzącej -b) czy w celu wykonania wyroku orzekającego tę karę w zakresie wymienionego wkładu niezbędne jest wydanie przez sąd orzeczenia umarzającego powołaną książeczkę oszczędnościową?"podjął następującą uchwałę:Prawo do wkładu mieszkaniowego nie podłoga dodatkowej karze konfiskaty mienia.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienia budzące poważne wątpliwości prawne wynikły na tle następującego stanu faktycznego:Wyrokiem Sądu Rejonowego (...) z dnia 17 XII 1986 r. Robert K. został skazany m.in. na karę dodatkową konfiskaty mienia w całości. Skarb Państwa - Urząd Skarbowy w K. jako miejscowo właściwy do wykonania powyższego orzeczenia złożył do Sądu Rejonowego w K. wniosek o umorzenie mieszkaniowej książeczki oszczędnościowej o numerze (...) z saldem 34.638 zł, opiewającej na nazwisko Roberta K. Sąd Rejonowy uwzględnił ten wniosek. Rozpoznając rewizję uczestnika postępowania Sąd Wojewódzki w K. przedstawił Sądowi Najwyższemu następujące zagadnienia budzące poważne wątpliwości prawne:1)czy podlega karze dodatkowej konfiskaty mienia wkład mieszkaniowy, jako samodzielne prawo, zgromadzony na książeczce oszczędnościowej wystawionej na osobę, w stosunku do której orzeczono tę karę?2)w przypadku odpowiedzi twierdzącej: czy w celu wykonania wyroku orzekającego tę karę w zakresie wymienionego wkładu niezbędne jest wydanie przez sąd orzeczenia umarzającego powołaną książeczkę oszczędnościową?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 218 § 1 prawa spółdzielczego - lokatorskie prawo do lokalu jest niezbywalne, nie przechodzi na spadkobierców i nie podlega egzekucji. Z powyższego przepisu wynika jednoznacznie, że wierzyciel członka, któremu przysługuje spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, nie może z niego zaspokoić swej wierzytelności. Nie budzi przy tym wątpliwości stwierdzenie, że z zakazu prowadzenia egzekucji z prawa lokatorskiego wynika także zakaz prowadzenia jej z wkładu mieszkaniowego i to nawet wówczas, gdy egzekucja do innych składników majątkowych okazała się bezskuteczna. Jest to konsekwencją zmiany charakteru prawa do wkładu z chwilą powstania w drodze przydziału spółdzielczego prawa do lokalu. Mianowicie z chwilą przydziału lokalu - prawo do lokalu staje się prawem dominującym, a prawo do wkładu dzieli jego los prawny. Rozporządzenia zatem dotyczące spółdzielczego prawa do lokalu obejmują także prawo do wkładu, a to ostatnie prawo nie może już być przedmiotem samodzielnych dyspozycji.Z przyjętej w art. 218 § 1 prawa spółdzielczego zasady, że lokatorskie prawo do lokalu nie podlega egzekucji wynika też, że prawo to nie podlega także karze dodatkowej konfiskaty mienia (art. 38 pkt 5 k.k.). Zakaz ten dotyczy także wkładu mieszkaniowego związanego z prawem do lokalu, skoro prawo do wkładu dzieli los prawny prawa do lokalu. Takie unormowanie prawne lokatorskiego prawa do lokalu i związanego z nim prawa do wkładu mieszkaniowego daje podstawę do stwierdzenia, że jest to wprawdzie prawo majątkowe, lecz ściśle związane z osobą uprawnionego, podobnie jak służebność osobista czy dożywocie. Jeśli tak, to teza o wyłączeniu lokatorskiego prawa do lokalu i związanego z nim wkładu mieszkaniowego spod konfiskaty mienia - jako kary dodatkowej, nie może być kwestionowana. Podobny pogląd dominował już na gruncie art. 144 § 1 ustawy z 17 II 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach.Inny charakter ma wkład mieszkaniowy przed przydziałem spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, a szczególnie środki pieniężne gromadzone na książeczkach mieszkaniowych na wkład mieszkaniowy.Przede wszystkim przed przydziałem spółdzielczego prawa do lokalu prawo do wkładu ma charakter samodzielny. W związku z tym wynikła wątpliwość prawna przedstawiona przez Sąd Wojewódzki, czy w tym okresie prawo do wkładu, jako prawo samodzielne, objęte jest karą dodatkową konfiskaty mienia.Także na tak sformułowane pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej, i to zarówno ze względów prawnych, jak i społecznych.Po pierwsze należy przede wszystkim zwrócić uwagę na przepis art. 211 prawa spółdzielczego. Zgodnie z tym przepisem do wkładów mieszkaniowych nie stosuje się art. 27 § 3 prawa spółdzielczego. Ten ostatni przepis dopuszcza możliwość skierowania egzekucji do wniesionych przez członka wkładów, o ile egzekucja z innego majątku członka okaże się bezskuteczna. Jeśli zatem art. 211 prawa spółdzielczego (którego odpowiednika nie było w ustawie z 17 II 1961 r.) wyłącza stosowanie art. 27 § 3 tego prawa w stosunku do wkładów mieszkaniowych, to tym samym egzekucja do wkładu mieszkaniowego nie jest dopuszczalna. Chodzi przy tym zarówno o wkład mieszkaniowy związany z lokatorskim prawem do lokalu (co także wynika z art. 218 § 1 prawa spółdzielczego - jak to wyżej wskazano), jak i o wkład mieszkaniowy - jako prawo samodzielne. Jeżeli zatem ustawodawca wyłączył spod egzekucji prawo do wkładu mieszkaniowego - jako prawo samodzielne, to te same względy przemawiają za ochroną tego prawa przed karą dodatkową konfiskaty mienia.Po drugie, wkład mieszkaniowy, a ściśle biorąc prawo do wkładu mieszkaniowego, jest wprawdzie prawem majątkowym, ale o swoistych właściwościach.Ma on inny charakter prawny od chwili jego wniesienia do chwili uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu; inny w czasie trwania spółdzielczego prawa do lokalu, wreszcie zmienia charakter po wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu.Jeśli chodzi o pierwszy okres, który jest przedmiotem zainteresowania w niniejszej sprawie, to prawo do wkładu ma trojakie znaczenie: po pierwsze, istnienie wkładu stanowi przesłankę powstania w drodze przydziału spółdzielczego prawa do lokalu; po drugie, stanowi wierzytelność pieniężną członka względem spółdzielni; po trzecie, z prawem do wkładu jest związana perspektywa uzyskania - po odpowiednim oczekiwaniu - przydziału mieszkania. Jeśli zatem uwzględnić te swoiste właściwości prawa do wkładu mieszkaniowego, a w szczególności fakt, iż z prawem do wkładu mieszkaniowego wiąże się ekspektatywa uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu, to te same względy społeczne, które zadecydowały o ochronie przed konfiskatą mienia spółdzielczego prawa do lokalu typu lokatorskiego wraz z wkładem mieszkaniowym, przemawiają za przyznaniem takiej samej ochrony prawu do wkładu mieszkaniowego w okresie od chwili jego wniesienia do chwili uzyskania przez członka lokatorskiego prawa do lokalu.Po trzecie, jeśli ze sformułowania ustawy (art. 218 § 1) "lokatorskie prawo do lokalu (...) nie podlega egzekucji" wyprowadza się niekwestionowaną tezę, iż prawo to łącznie z prawem do wkładu mieszkaniowego nie podlega karze dodatkowej konfiskaty mienia, to taki sam wiosek należy wyprowadzić z przepisu art. 211 prawa spółdzielczego, iż nie jest dopuszczalne skierowanie egzekucji do wkładu mieszkaniowego jako prawa samodzielnego.Reasumując, powyższe argumenty w pełni uzasadniają podstawową tezę, iż prawo do wkładu mieszkaniowego nie podlega karze dodatkowej konfiskaty mienia.Tak sformułowana odpowiedź nasuwa jednak potrzebę sprecyzowania pojęcia "prawa do wkładu mieszkaniowego". W szczególności chodzi o to, od kiedy mamy do czynienia z prawem do wkładu mieszkaniowego, który nie podlega egzekucji, a tym samym karze dodatkowej konfiskaty mienia. Podejmując ten problem wskazać wstępnie należy, że wkład - z ekonomicznego punktu widzenia - stanowi ekwiwalent otrzymanego od spółdzielni mieszkania, przy czym członkowie otrzymujący mieszkania na warunkach lokatorskiego prawa do lokalu partycypują tylko w części tych kosztów. Przepisy ustawy - prawo spółdzielcze nie regulują szczegółowo wnoszenia wkładu mieszkaniowego, odsyłając w tej kwestii do postanowień statutu. Przykładowy statut spółdzielni mieszkaniowej stanowi (§ 14), że wkładem mieszkaniowym jest kwota wniesiona przez członka do spółdzielni na pokrycie części kosztów budowy przypadających na jego lokal, przy czym wkład mieszkaniowy członek obowiązany jest wnieść w całości przed zamieszkaniem w przydzielonym mu lokalu. Wynikałoby z tego, że z wkładem mieszkaniowym mamy do czynienia od chwili wniesienia go do spółdzielni. Do innego wniosku może prowadzić treść § 1 pkt 2 uchwały nr 3 Rady Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 3 III 1983 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych (Informacje i Komunikaty CZSBM z 1983 r. nr 5, poz. 18). Wynika z niego, że przez wkład należy rozumieć środki zgromadzone przez członka lub osobę ubiegającą się o członkostwo w spółdzielni mieszkaniowej na mieszkaniowej książeczce oszczędnościowej PKO lub na rachunku spółdzielni z przeznaczeniem na wkład mieszkaniowy. Jest to zatem szersze pojęcie wkładu mieszkaniowego, obejmujące także środki pieniężne gromadzone na mieszkaniowej książeczce oszczędnościowej PKO wg zasad określonych w zarządzeniu Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 21 kwietnia 1983 r. w sprawie zasad i warunków gromadzenia przez ludność środków własnych na oszczędnościowych książeczkach mieszkaniowych (M.P. z 1983 r. Nr 14, poz. 83 z późn. zm.). Zwróćmy przy tym uwagę i na to, że w cytowanej uchwale nr 3 Rady CZSBM występuje pojęcie "zawinkulowanie wkładu" - rozumiane jako potwierdzenie przez spółdzielnię zgromadzenia wkładu w wysokości wymaganej do ubiegania się o członkostwo. Powstaje zatem pytanie, jaki moment decyduje o tym, że mamy do czynienia z prawem do wkładu - jako prawem samodzielnym? Wydaje się, że decydujące znaczenie należy przypisać temu, kiedy wkład mieszkaniowy jest nie tylko wierzytelnością pieniężną, lecz z wkładem tym związana jest ekspektatywa uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu. Ta najważniejsza funkcja wkładu mieszkaniowego, formalnie biorąc, łączy się z wniesieniem wkładu do spółdzielni, zaś wniesienie to - zgodnie z § 14 statutu przykładowego - ma nastąpić przed zamieszkaniem w przydzielonym członkowi lokalu mieszkalnym, przy czym wniesienie wkładu ma dokonać członek spółdzielni, a więc osoba już przyjęta na członka. Formalnie rzecz ujmując, w tym momencie mielibyśmy do czynienia z prawem do wkładu mieszkaniowego, który jest nie tylko wierzytelnością wobec spółdzielni, lecz z którym związana jest ekspektatywa uzyskania mieszkania spółdzielczego. Od tego też momentu - formalnie biorąc - prawo do wkładu mieszkaniowego podlegałoby ochronie zarówno przed egzekucją, jak i karą konfiskaty mienia.Takie formalistyczne stanowisko nie jest jednak możliwe do przyjęcia w naszych warunkach znacznych trudności mieszkaniowych. Jest rzeczą powszechnie znaną, że spółdzielnie mieszkaniowe od wielu lat znacznie ograniczały przyjmowanie nowych członków, co było spowodowane istotnymi opóźnieniami w realizacji spółdzielczego budownictwa mieszkaniowego. Nie bez znaczenia było i to, że zgodnie z § 11 cytowanej uchwały nr 3 RCZSBM spółdzielnia była zobowiązana w ciągu 3 miesięcy od daty przyjęcia członka zawrzeć z nim umowę określającą kolejność przydziału mieszkania. W rezultacie znaczna liczba osób ma zgromadzony już wkład i oczekuje na przyjęcie na członka spółdzielni (ta sytuacja częściowo uległa zmianie w grudniu ub. roku).Nasuwa się pytanie, czy w tej sytuacji względy społeczne nie uzasadniają objęcia ochroną przed egzekucją i konfiskatą mienia także tych środków pieniężnych, które osoba oczekująca na przyjęcie na członka zgromadziła na wkład mieszkaniowy często w wysokości wymaganej do ubiegania się o członkostwo?Jeśli zważyć, że uzyskanie lokatorskiego prawa do lokalu jest dla zdecydowanej większości osób jedyną realną możliwością zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, że okres oczekiwania jest wieloletni, że przez kilka lat nie przyjmowano nowych członków do spółdzielni mieszkaniowych, to jedynie odpowiedź pozytywna na powyższe pytanie może być uznana za odpowiadającą poczuciu sprawiedliwości społecznej.Z powyższych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji.