III CRN 68/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Ciepła (sprawozdawca). Sędziowie SN: Ł. Grygołajtys, K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 marca 1990 r. na rozprawie z wniosku następców prawnych zmarłej Zofii R. - Sabiny S. i Marianny R. z udziałem Pawła Z., Leona M., Konrada M., Marii T., Antoniny M., Piotra R., Marii R., Marianny Z., Heleny B., Jana R i Andrzeja R. o zniesienie współwłasności i dział spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 29 czerwca 1989 r. postanowił: uchylić zaskarżone postanowienie w części orzekającej o rozłożeniu spłaty w kwocie 3 802 217 zł na raty (pkt I) i zmieniając w tym zakresie orzeczenie Sądu Rejonowego w Inowrocławiu z dnia 23 maja 1988 r. sygn. akt (...) pkt 2 lit. a, określił wysokość rat na kwoty: 40.000 zł miesięcznie za okres od dnia 20 czerwca 1989 r. do dnia 17 listopada 1989 r. płatne do dnia 5-tego każdego miesiąca z góry z 55% za okres od dnia 16 lipca 1989 r. do dnia 31 października 1989 r., 120% od dnia 1 listopada 1989 r. do dnia 31 grudnia 1989 r., 60% w stosunku miesięcznym za miesiąc styczeń 1990 r. 40% za miesiąc luty 1990 r. 18% za miesiąc marzec 1990 r. i nadal z ustawowymi odsetkami: po 102.000 zł miesięcznie od dnia 18 listopada 1989 r. odpowiednio z określonymi wyżej odsetkami, w razie uchybienia terminu płatności rat, płatne do dnia 5-tego każdego miesiąca z góry, poczynając od dnia 18 listopada 1989 r.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Inowrocławiu postanowieniem z dnia 23 maja 1988 r. dokonał działu spadku po Józefie R. i zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego o powierzchni 14,95 ha, stanowiącego współwłasność wnioskodawczyni w 5/8 częściach i Michała R. w 3/8 częściach w ten sposób, że gospodarstwo to przyznał w całości na własność wnioskodawczyni i zasądził na rzecz uczestników postępowania spłaty, w tym na rzecz uczestnika Pawła Z. spłatę w kwocie 3 115 094 zł, płatną w pięciu równych ratach rocznych do dnia 30 czerwca 1993 r.Na skutek rewizji wnioskodawczyni i uczestnika Pawła Z. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 29 czerwca 1989 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego m.in. w części zasądzającej spłatę na rzecz uczestnika Pawła Z. i zasądził na jego rzecz spłatę w kwocie 3 802 217 zł płatną w ratach po 22 000 zł miesięcznie z 55% odsetkami.Wymienione postanowienie Sądu Wojewódzkiego w części orzekającej o spłacie na rzecz Pawła Z., zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną i zarzucając rażące naruszenie art. 1036 k.c. oraz § 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.) w związku z art. 1076 k.c. wniósł o uchylenie tego postanowienia w zaskarżonym zakresie i o orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie też postanowienia Sądu Rejonowego w części orzekającej o spłacie dla tego uczestnika i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut rażącego naruszenia prawa jest uzasadniony tylko częściowo. Pogląd skarżącego, że art. 1036 k.c. nie ma zastosowania w sytuacji, gdy zbywca udziału w gospodarstwie rolnym, jako przedmiocie należącym do spadku, umiera przed dokonaniem działu tego spadku, i że wówczas sytuacja nabywcy w zakresie spłaty staje się zależna od sytuacji spadkobierców zbywcy uprawnionych do dziedziczenia jego udziału w gospodarstwie rolnym, jest wewnętrznie sprzeczny.Konsekwencją bowiem wyłączenia zastosowania przepisu art. 1036 k.c. powinno być przyjęcie skuteczności zbycia udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym. Zatem nabywca w zakresie uprawnień do otrzymania gospodarstwa w naturze nie musiałby ustąpić współspadkobiercom, którzy na zbycie nie wyrazili zgody.W sprzeczności z tym pozostaje pogląd skarżącego zakładający, że sytuacja nabywcy w zakresie spłaty jest zależna od sytuacji spadkobierców zbywcy uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa. Pogląd ten jest bowiem wynikiem zastosowania art. 1036 k.c.Niezależnie od tej wewnętrznej sprzeczności pogląd skarżącego nie znajduje uzasadnienia w treści omawianego przepisu. Ogranicza on skuteczność rozporządzenia przez spadkobiercę swym udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Współspadkobiercy stają się z mocy samego prawa, z chwilą otwarcia spadku, współwłaścicielami każdego przedmiotu należącego do spadku i mogą swymi udziałami w tych przedmiotach swobodnie rozporządzać. Stanowiąc taką zasadę, ustawodawca nie mógł pominąć okoliczności, że przedmioty te składają się na zorganizowaną całość gospodarczą i realizacja tej zasady mogłaby, jako godząca w tę całość, prowadzić do gospodarczo ujemnych następstw. Ażeby temu zapobiec, odpowiednio ograniczył w art. 1036 k.c. skuteczność takiego rozporządzenia, co pozwala w określonej sytuacji na prowadzenie działu spadku w taki sposób, jakby spadkobierca takiego rozporządzenia nie dokonał. W konsekwencji tego unormowania spadek - pomimo dokonania takiego rozporządzenia - jest traktowany w toku działu jako całość gospodarcza.Prawidłowa wykładnia omawianego przepisu prowadzi do wniosku, że dokonane przed działem spadku przez poszczególnych współspadkobierców rozporządzenia udziałami w przedmiotach spadkowych są wobec pozostałych współspadkobierców nieskuteczne w tym znaczeniu, że dział spadku można przeprowadzić tak, jakby rozporządzeń nie dokonano. Zatem nabywając od jednego ze spadkobierców udział w gospodarstwie rolnym jako przedmiocie należącym do spadku, przy braku zgody pozostałych spadkobierców, nabywca powinien się liczyć tylko z tym, że nabycie to będzie bezskuteczne o tyle, o ile będzie naruszało uprawnienia tych spadkobierców wynikające z przepisów o dziale spadku. Oznacza to, że nabywca udziału w gospodarstwie, aczkolwiek staje się współwłaścicielem gospodarstwa, jednakże tak w zakresie uprawnień do otrzymania go w naturze, jak i ewentualnej spłaty, wstępuje w sytuację prawną zbywcy. Skoro zbywca zmarł przed dokonaniem działu, nabywcy w jego wyniku przysługuje spłata, jak przypadałaby - w braku aktu zbycia - zbywcy. Omawiany przepis nie przewiduje bowiem sankcji nieważności nabycia, a jedynie ogranicza jego skuteczność.Podzielenie poglądu skarżącego ograniczałoby, bez podstawy prawnej, realizację zasady swobodnego rozporządzenia udziałami w przedmiotach należących do spadku i prowadziło do gospodarczo ujemnych następstw. W razie bowiem niespełnienia przez żadnego ze spadkobierców zbywcy warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nabywca byłby pozbawiony spłaty i miałby do nich jedynie roszczenie z rękojmi. W przypadku zaś spełnienia tych warunków przez kilku spadkobierców, z których jeden byłby trwale niezdolny do pracy, powstałby trudny do rozwiązania problem ustalenia wysokości i sposobu płatności spłaty przysługującej nabywcy. Według obowiązujących przepisów tak wysokość, jak i sposób płatności spłaty są bowiem różne dla każdego z takich spadkobierców.Trzeba natomiast przyznać rację skarżącemu, że Sądy obu instancji ustaliły wysokość rat spłaty zasądzonej na rzecz uczestnika Pawła Z. z naruszeniem § 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z dnia 8 sierpnia 1988 r. (Dz. U. Nr 29, poz. 202). Zgodnie z tym przepisem spłaty spadkowe na rzecz spadkobierców, którzy w chwili działu spadku byli trwale niezdolni do pracy, podlegają uiszczeniu w ratach miesięcznych równych najniższej emeryturze pracowniczej.Skoro w konsekwencji przytoczonych wyżej rozważań sytuacja uczestnika Pawła Z., także w zakresie przysługującej spłaty, jest taka, jaka byłaby sytuacja zbywcy, gdyby nie dokonał zbycia udziału w gospodarstwie rolnym, a ten w chwili działu byłby trwale niezdolny do pracy (89 lat), należna mu spłata podlegałaby stosownie do przepisu § 10 powołanego rozporządzenia uregulowaniu w ratach miesięcznych. Ich wysokość wyniosła po 40 000 zł miesięcznie za okres od dnia 20 czerwca 1989 r. do dnia 17 listopada 1989 r. i po 102 000 zł miesięcznie od dnia 18 listopada 1989 r. (§ 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie najniższych emerytur i rent w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z dnia 16 czerwca 1989 r. - Dz. U. Nr 38, poz. 208 i z dnia 18 listopada 1989 r. - Dz. U. Nr 61, poz. 362).Uwzględniając w tym zakresie zarzut rażącego naruszenia prawa, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie w części orzekającej o rozłożeniu spłaty na raty i zmieniając odpowiednio orzeczenie Sądu Rejonowego w Inowrocławiu orzekł jak w sentencji (art. 422 § 1 k.p.c.).