III CZP 23/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Ereciński, Z. StrusSentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Samorządu Mieszkańców wsi B. przeciwko Czesławowi M. o wydanie kosiarki po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Płocku postanowieniem z dnia 11 lutego 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy samorząd mieszkańców wsi działający od dnia 1 stycznia 1991 r. na podstawie ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 16, poz. 95) - ma zdolność sądową?"podjął następującą uchwałę:Samorząd mieszkańców wsi ma - od dnia 1 stycznia 1991 r. - zdolność sądową w sprawach należących do jego właściwości z mocy ustawy lub statutu nadanego przez radę gminy. Uzasadnienie faktyczne"Zebranie Wiejskie i Rada Sołecka wsi B.", które w toku postępowania określiły się jako "Samorząd Mieszkańców wsi B.", wystąpiły z powództwem przeciwko Czesławowi M. o wydanie kosiarki rotacyjnej ZTR 165, twierdząc, że pozwany bezpodstawnie odmawia jej wydania.Sąd Rejonowy w Sierpcu postanowieniem z dnia 6 grudnia 1990 r. odrzucił pozew, powołując się na brak zdolności sądowej strony powodowej i na nieuzupełnienie tego braku w wyznaczonym terminie.Sąd Wojewódzki w Płocku, rozpoznając sprawę na skutek zażalenia strony powodowej na powyższe postanowienie, przedstawił Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 § 1 k.p.c. - do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi podanej w sentencji miał na uwadze, co następuje:Do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 16, poz. 95) samorząd mieszkańców, powołany ustawą z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91 ze zm.) funkcjonował - od dnia 1 lipca 1984 r. - na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 26, poz. 183 ze zm.). Na tle tej ustawy (z 1983 r.) w praktyce sądowej wysuwane było - budzące wątpliwości - zagadnienie prawne zdolności sądowej samorządów mieszkańców, w tym komitetów osiedlowych będących organami wykonawczymi takich samorządów. Przyjmowano przy tym, że wątpliwości w tym zakresie dotyczą zarówno samorządów mieszkańców wsi jak i miast.Wejście w życie ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym, określającej odmiennie niż dotychczas zadania, cele i organizację samorządu mieszkańców nie doprowadziło do usunięcia występujących w praktyce wątpliwości co do zdolności sądowej tworzonych w gminach jednostek pomocniczych (sołectwo, dzielnice miejskie i osiedla - art. 5, ust. 1 ustawy). Ustawa uregulowała bowiem w sposób jednoznaczny jedynie zdolność sądową gminy, nadając jej osobowość prawną (art. 2 ust. 2). Brak wyraźnego unormowania tego zagadnienia odnosi się przy tym nie tylko do okresu, jakiego dotyczy przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne, a więc okresu od dnia 1 stycznia 1991 r., ale również okresu poprzedzającego tę datę. Z unormowań zawartych w art. 28 i 29 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191), utrzymujących dotychczasową organizację samorządu mieszkańców wsi oraz samorząd mieszkańców miast w osiedlach, obwodach i domach do czasu odpowiednich ustaleń gminy nie dłużej niż do końca 1990 r., jak również z unormowań zawartych w art. 30 tej ustawy, stanowiących, że w okresie do dnia 31 grudnia 1990 r. w postępowaniu administracyjnym i sądowym oraz w innych postępowaniach, prowadzonych na podstawie ustaw, w sprawach wszczętych na wniosek samorządu mieszkańców albo prowadzonych z jego udziałem organy samorządu mieszkańców zachowują dotychczasowe uprawnienia, nie można wyprowadzać wniosku, że ustawodawca powyższemu organowi uprawnienia do działania, chociażby nie miałby ich one w świetle przepisów dotychczasowych. Przeciwko takiemu wnioskowi przemawia użyty w art. 30 zwrot "zachowują dotychczasowe uprawnienia".Przedstawione wyżej argumenty wskazują na to, że dla rozstrzygnięcia zagadnienia w niniejszej sprawie konieczne jest zajęcie stanowiska co do zdolności sądowej samorządu mieszkańców, w konkretnym wypadku mieszkańców wsi, w świetle przepisów ustawy z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1988 r. Nr 26, poz. 183 i z 1989 r. Nr 34, poz. 178).W kwestii zdolności sądowej samorządów mieszkańców wsi Sąd Najwyższy zajął negatywne stanowisko w postanowieniu z dnia 29 stycznia 1986 r. IV CR 488/85 (OSNCP 1986, z. 10, poz. 169), wyrażając pogląd, że samorząd mieszkańców wsi, działający przez komitety osiedlowe, nie ma zdolności sądowej i że za taki samorząd powinien działać Skarb Państwa. Gdyby podzielić ten pogląd, należałoby dojść do wniosku, że i obecnie, a w każdym razie do dnia 31 grudnia 1990 r. samorząd mieszkańców wsi nie ma zdolności sądowej, a stroną może być tylko gmina mająca osobowość prawną, a tym samym - zgodnie z art. 64 § 1 k.p.c. - zdolność sądową (w świetle ustawy o samorządzie terytorialnym działanie Skarbu Państwa w interesie mieszkańców wsi nie wchodzi w grę). Skład rozstrzygający zagadnienie prawne przedstawione w niniejszej sprawie poglądu powyższego jednak nie podziela. Uznaje natomiast za trafne stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1989 r. III CZP 76/89 (OSNCP 1990, z. 6, poz. 71), iż: "Z mocy art. 153 ustawy z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 26, poz. 183) zostały powierzone samorządowi mieszkańców funkcje, których treść pozwala na uznanie, że jest on dopuszczony do działania w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c. Ma przeto zdolność sądową w procesach z tytułu własnych praw podmiotowych, ewentualnie też o roszczenia osoby trzeciej (art. 887 k.p.c.). O tym, czy jest legitymowany z punktu widzenia prawa materialnego, rozstrzygnie sąd w orzeczeniu merytorycznym".Skoro w świetle dołączonego do akt statutu samorządu mieszkańców wsi Samorząd Mieszkańców wsi B. uprawniony był do rozporządzania środkami będącymi w jego dyspozycji, a tym samym i do nabycia na potrzeby mieszkańców sprzętu rolniczego, to przyjąć należy, że miał on również zdolność sądową do wystąpienia z powództwem o wydanie będącej przedmiotem sporu kosiarki. Dla kwestii zdolności sądowej nie ma przy tym znaczenia okoliczność, czy powództwo jest uzasadnione. Uprawnienie do działania zachował przy tym (art. 30 powołanej ustawy - przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych) do końca 1990 r.Jeżeli chodzi o okres po dniu 1 stycznia 1991 r., czyli o sytuację aktualną, to odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytania prawne poszukiwać należy w art. 48 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 16, poz. 95 ze zm.). Przepis ten stanowi, że sołectwo (a więc samorządowy organ pomocniczych gminy), dzielnica, osiedle zarządza i korzysta z mienia komunalnego oraz rozporządza dochodami z tego źródła w zakresie określonym statutem i że statut ustala również zakres czynności dokonywanych samodzielnie przez organy sołectwa lub dzielnicy (osiedla) względem przysługującego im mienia. Użyte w tym przepisie zwroty: "zarządza", "korzysta", "rozporządza" są pojęciami prawa cywilnego. Jeżeli więc w tym samym przepisie mówi się o ustaleniu w drodze statutu zakresu czynności dokonywanych samodzielnie przez organy sołectwa czy też dzielnicy względem przysługującego im mienia, to za logiczny należy uznać wniosek, iż dotyczy to również i czynności cywilnoprawnych, a ponieważ ustawowe uregulowania możliwości upoważnienia sołectwa do samodzielnego dokonywania czynności prawnych nie zawiera ograniczenia możliwości dochodzenia praw na drodze sądowej, należy dojść do wniosku, że samorząd mieszkańców wsi ma - z mocy powołanego wyżej art. 48 ustawy o samorządzie terytorialnym - zdolność sądową w sprawach należących do jego właściwości z mocy ustawy lub statutu nadanego przez radę gminy (właściwość rady gminy do określenia w drodze statutu organizacji i zakresu działania sołectw i dzielnic normuje art. 35 ustawy).Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną w sentencji.