III CZP 29/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Gola.Sędziowie SN: Ciepła (spraw.), M. Sychowicz.Protokolant: E. Krentzel.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa Kazimierza S. przeciwko Skarbowi Państwa - Kierownikowi Urzędu Rejonowego w S. o ustalenie prawa po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 24 kwietnia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w R. postanowieniem z dnia 22 lutego 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 z późn. zm.) przysługują spadkobiercy osoby, która przed 1 września 1939 r. zamieszkiwała w Polsce na terenie nie wchodzącym w skład obecnego obszaru Państwa pozostawiła tam majątek nieruchomy i nie rozporządziła nim z przyczyn od niej niezależnych, a do Polski nie powróciła?"podjął następującą uchwałę:spadkobiercom osób, które przed 1 września 1939 r. zamieszkiwały na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego, opuściły je przed rozpoczęciem ewakuacji, pozostawiając tam mienie nieruchome, którym nie rozporządziły z przyczyn od siebie niezależnych i do Polski nie powróciły, przysługują uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 z późn. zm.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawiono Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 kpc zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Ojciec powoda był właścicielem zabudowanej nieruchomości położonej w B. W grudniu 1939 r. został wywieziony na Sybir, następnie wstąpił do Armii gen. Andersa i wyjechał do Anglii, stamtąd zaś do Argentyny, gdzie zmarł w 1971 r. Majątkiem nie rozporządził.Powód powrócił do Polski w 1951 r. i w przedmiotowej sprawie wystąpił z powództwem o ustalenie, że jego ojciec pozostawił na terenie nie wchodzącym w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego mienie nieruchome.Sąd Wojewódzki w T. wyrokiem z dnia 6 XII 1990 r. powództwo oddalił z braku przesłanek z art. 88 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 z późn. zm.)W ocenie Sądu ojciec powoda nie był repatriantem zaś powód nie wykazał, że ojciec miał prawo do ekwiwalentu za pozostawione mienie i że on jest jego spadkobiercą.Przy rozpoznawaniu rewizji powoda Sądowi Apelacyjnemu w R. nasunęła się wątpliwość przytoczona w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 z późn. zm.) prawo do przewidzianego w nim ekwiwalentu mają osoby które:w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa i na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą. Z przepisu tego wynika więc, że przyznaje on osobom których dotyczy tj. repatriantom, uprawnienie polegające na zaliczeniu wartości mienia pozostawionego przez nie za granicą na pokrycie określonych należności przypadających od tych osób na rzec Państwa.W dotychczasowej judykaturze Sądu Najwyższego, ukształtowanej po wydaniu przez skład Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego uchwały z dnia 17 XII 1987 r., III CZP 68/87 OSNCP 1988, z. 6 poz. 74, uznającej dopuszczalność powództwa o ustalenie pozostawienia mienia nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa - przyjęto, że art. 88 ust. 1 cytowanej ustawy normuje uprawnienia osób ewakuowanych w wykonaniu układów republikańskich podpisanych przez PKWN w dniu 9 IX 1944 r. z Rządem Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR i w dniu 22 IX 1944 r. z Rządem Litewskiej SRR oraz umowy z dnia 25 marca 1957 r. Na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie wymienionych umów powinny być traktowane osoby, które nie mogły z prawa do repatriacji skorzystać. Chodzi o osoby, które zamieszkiwały przed 1 IX 1939 r. na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego, pozostawiły tam mienie nieruchome i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji między innymi w związku z wydarzeniami wojennymi, wskutek czego ich mienie nie zostało urzędowo opisane, a one nie zostały umieszczone na listach ewakuacyjnych (uchwała Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1990 r., III CZP 1/90/OSNCP 1990 poz. 129).Inaczej mówiąc prawo do omawianego ekwiwalentu przysługuje osobom, które były obywatelami polskimi w chwili rozpoczęcia wojny w 1939 r., przebywały na terenach RP, które nie weszły w skład obecnego Państwa i pozostawiły swoje mienie na tych terenach. Pozostałe postanowienia zawarte w wymienionych układach międzynarodowych mają charakter drugorzędny lub porządkowy. Należy bowiem mieć na uwadze, że prawo do ekwiwalentu wiąże się przede wszystkim z pozostawionym majątkiem nieruchomym (por. orzeczenie SN z dnia 21 IX 1989 r., II CR 369/89 nie publ.).Zakres podmiotowy prawa do ekwiwalentu przepis art. 88 określa dość jednoznacznie. Podmiotem tym stosownie do ust. 3 art. 88 jest właściciel mienia nieruchomego pozostawionego za granicą (repatriant) lub wskazana przez niego osoba uprawniona do dziedziczenia ustawowego a w razie śmierci właściciela jego spadkobiercy lub jeden z nich wskazanych przez osoby uprawnione.Przytoczone uregulowania w powiązaniu z tak określonym przez przepisy ust. 3 i 4 art. 88 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości kręgiem osób uprawnionych do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami uzasadnia rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia jak w sentencji uchwały.