I CR 415/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Sychowicz (spr.).Sędziowie SN: St. Dąbrowski, J. Majewska.Protokolant: J. Krajewska.Prokurator Ministerstwa Sprawiedliwości: I. Kaszczyszyn.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 1990 r. na rozprawie sprawy z wniosku Anny J. z udziałem Ryszarda A.W. i kuratora zmarłej Marianny W. o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego, na skutek rewizji uczestnika postępowania Ryszarda A.W. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 21 marca 1990 r., sygn. akt VIII Co 18/88,1)postanawia zmienić zaskarżone postanowienie i oddalić wniosek,2)nie obciążać wnioskodawczyni kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneAnna J., powołując się na to, iż jest spadkobierczynią testamentową Marianny W. zmarłej dnia 26 czerwca 1987 r., wniosła o uznanie za skuteczny na obszarze Polski wyrok Sądu I instancji w Calpulalpan Okręgu Sądowego Ocampo Republiki Meksyku z dnia 4 października 1986 r., sygn. akt 364/1986, orzekającego rozwód związku małżeńskiego Ryszarda A.W. i Marianny W., zawartego dnia 29 listopada 1979 r. w W. (USA).Uczestnik postępowania Ryszard A.W. i Prokurator domagali się oddalenia wniosku.Kurator zmarłej Marianny W. uwzględnienie wniosku pozostawił uznaniu Sądu.Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 21 marca 1990 r. uwzględnił wniosek. Sąd ten ustalił, że wyrok rozwodowy Sąd meksykański wydał po ośmiu dniach od złożenia pozwu. Pozwana była, stosownie do przepisów prawa meksykańskiego, zawiadomiona o sprawie, aczkolwiek mogło to być co najwyżej zawiadomienie dokonane przez ogłoszenie. W tej sytuacji kurator zmarłej Marianny W. mógł skutecznie zarzucić, iż przed Sądem meksykańskim była ona pozbawiona możności obrony, a więc, że niespełniona została przesłanka uznania orzeczenia sądu zagranicznego przewidziana w art. 1146 § 1 pkt 3 k.p.c., ale zarzutu takiego kurator nie postawił. Marianna W. otrzymała odpis wyroku rozwodowego w kwietniu 1987 r. i wyrok ten akceptowała. Krótkotrwałość pożycia stron, których wyrok ten dotyczy i fakt, że było to pożycie złe, świadczą o spełnieniu przesłanek, które według pozwu polskiego warunkują udzielenie rozwodu. W tych okolicznościach - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie ma przeszkód do uznania wyroku, którego dotyczy sprawa.W rewizji od wymienionego postanowienia uczestnik postępowania Ryszard A.W. zarzucił:1)niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy przez ograniczenie postępowania do przesłuchania stron i uznania zeznań wnioskodawczyni za wystarczające do ustalenia, że Marianna W. akceptowała zagraniczny wyrok rozwodowy, mimo odmiennych zeznań uczestnika,2)naruszenie art. 1146 § 1 pkt 3 i 5 k.p.c. przez uznanie, że wyrok Sądu meksykańskiego nie jest sprzeczny z polskim porządkiem prawnym, a brak możności obrony praw Marianny W. w postępowaniu przed sądem zagranicznym nie jest przeszkodą do uwzględnienia wniosku,3)uchybienie procesowe, które mogło wpłynąć na wynik sprawy, a mianowicie naruszenie art. 510 k.p.c. przez prowadzenie postępowania bez udziału ustawowych spadkobierców Marianny W.Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Wnioskodawczyni wniosła o oddalenie rewizji. Prokurator wniósł zaś o jej uwzględnienie. Kurator zmarłej Marianny W. nie zajął stanowiska.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wbrew zarzutowi rewizji, wydanie zaskarżonego postanowienia w postępowaniu, w którym nie brali udziału ustawowi spadkobiercy Marianny W., nie stanowi uchybienia procesowego, w szczególności polegającego na naruszeniu art. 510 k.p.c. Zaskarżone postanowienie wydane zostało w postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisów z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego, zawartych w części trzeciej Kodeksu postępowania cywilnego. Postępowania tego dotyczą w szczególności przepisy art. 1144-1149 k.p.c., regulujące uznanie orzeczeń sądów zagranicznych. W postępowaniu tym wprost ani odpowiednio nie znajdują zastosowania przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania nieprocesowego (art. 506-694). Wśród przepisów z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego brak jest bowiem przepisu odsyłającego do tych przepisów. Ogólny przepis art. 13 § 2 k.p.c. nakazuje zaś stosować odpowiednio przepisy o procesie (a nie dotyczące postępowania nieprocesowego) do innych rodzajów postępowań unormowanych w Kodeksie postępowania cywilnego.Przepisy normujące postępowanie w sprawach o uznanie orzeczeń sądów zagranicznych wskazują tylko - w art. 1147 § 1 k.p.c. - kto może wystąpić z wnioskiem w tych sprawach. Przepisy nie określają zaś kręgu uczestników postępowania w tych sprawach. Z faktu, że z wnioskiem o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego może wystąpić każdy, kto ma w tym interes prawny, nie wynika, że każda taka osoba powinna być uczestnikiem postępowania o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego. Istota postępowania w tych sprawach i charakter wydawanych w nich orzeczeń wskazują, że uczestnikami postępowania w tych sprawach - poza wnioskodawcą, którego dotyczy szczególny przepis art. 1147 § 1 k.p.c. - powinny być strony postępowania zakończonego orzeczeniem sądu zagranicznego, których dotyczy to orzeczenie. W postępowaniu zakończonym zaskarżonym postanowieniem Marianna W., która była pozwaną w sprawie rozwodowej, rozstrzygniętej orzeczeniem sądu meksykańskiego, reprezentowana była - wobec jej śmierci - przez kuratora. Udział w postępowaniu spadkobierców ustawowych Marianny W. nie był konieczny.Przepis art. 1146 § 1 k.p.c. wymienia przesłanki, których istnienie (lub brak) jest konieczne do uznania orzeczenia sądu zagranicznego. Badanie tych przesłanek w postępowaniu o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego nie jest uzależnione od wniosku czy zarzutu uczestników postępowania, ale jest obowiązkiem sądu, którego wykonanie należy do niego z urzędu. Fakt, że kurator Marianny W. nie zarzucił, iż była ona pozbawiona możności obrony w postępowaniu przed sądem meksykańskim, nie wyłączał więc konieczności badania tej okoliczności przez Sąd Wojewódzki, rozważenia czy nie sprzeciwia się ona uznaniu orzeczenia sądu meksykańskiego i wzięcia jej pod uwagę przy wydawaniu postanowienia.W sprawie nie budzi zastrzeżeń ustalenie dokonane zaskarżonym postanowieniem, według którego sąd meksykański wydał wyrok rozwodowy po ośmiu dniach od złożenia pozwu. Z niewadliwie poczynionych przez Sąd Wojewódzki ustaleń wynika także, iż Marianna W. nie została zawiadomiona o wytoczeniu powództwa w sposób umożliwiający powzięcie przez nią wiadomości o tym zdarzeniu. W tej sytuacji nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu rozwodowym prowadzonym przez sąd meksykański została ona pozbawiona możności obrony swych praw. Zachodzi zatem, przewidziana w art. 1146 § 1 pkt 3 k.p.c., ujemna przesłanka uznania orzeczenia sądu wydanego po przeprowadzeniu takiego postępowania.Rację ma też skarżący twierdząc, że orzeczenie sądu meksykańskiego uznane zaskarżonym postanowieniem, jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Orzeczenie to wydane bowiem zostało nie tylko w warunkach pozbawienia możności obrony swych praw przez jedną ze stron, ale w istocie bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania pozwalającego na obiektywne ustalenie stanu faktycznego uzasadniającego jego treść. W konsekwencji orzeka ono rozwód bez woli i wiedzy jednej ze stron i mimo braku - chociaż w sprawie nie ustalono, jakie prawo było właściwe dla orzeczenia rozwodu - stwierdzenia przesłanek uzasadniających jego orzeczenie. Zachodzi zatem także druga, przewidziana w art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c., ujemna przesłanka uznania tego orzeczenia.Podnoszona w sprawie okoliczność, iż Marianna W. akceptowała wyrok rozwodowy sądu meksykańskiego nie sanuje faktu, iż była ona pozbawiona możności obrony w postępowaniu, w którym wyrok ten został wydany. Przyjęcie przez Mariannę W. do wiadomości wydanego wyroku i "pogodzenie" się przez nią z treścią tego wyroku nie oznacza ponadto, iż wyrok ten jest zgodny z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro wydany on został bez obiektywnego ustalenia stanu faktycznego uzasadniającego jego treść, zachodzi wątpliwość czy był on merytorycznie zasadny. Zasada trwałości rodziny, należąca do podstawowych zasad polskiego prawa rodzinnego, sprzeciwia się zaś rozwodom "fikcyjnym", rozwodom orzekanym mimo braku przewidzianych przez prawo przesłanek. Postępowanie o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego jest postępowaniem szczególnym, którego celem jest ustalenie istnienia przesłanek pozytywnych uznania i braku przesłanek negatywnych (art. 1146 k.p.c.). W postępowaniu tym nie ma zaś miejsca na samodzielne dokonywanie przez sąd polski ustaleń mających istotne znaczenie dla treści orzeczenia sądu zagranicznego będącego przedmiotem postępowania o uznanie i ocenę ich z punktu widzenia prawidłowości zastosowania przez sąd zagraniczny prawa materialnego. W sprawie nie zachodzi zatem zarzucane w rewizji niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia.Przytoczone wyżej względy uzasadniają zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku (art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 390 § 1 k.p.c.).Sąd Najwyższy nie obciążył wnioskodawczyni kosztami postępowania rewizyjnego uznając, że rozstrzygnięcie takie uzasadnia negatywna ocena zaprezentowanej w sprawie postawy uczestnika postępowania Ryszarda A.W. (art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 102 k.p.c.). Mimo bowiem, iż orzeczenie rozwodowe sądu meksykańskiego wydane zostało na skutek jego pozwu i na podstawie jego twierdzeń, w postępowaniu o uznanie tego orzeczenia - prowadzonym już po śmierci żony - zmienił on stanowisko i domagał się oddalenia wniosku, a twierdzenia jego mające uzasadniać to żądanie są niezgodne z jego uprzednimi twierdzeniami.