III CZP 39/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN G. Bieniek. Sędziowie SN: T. Ereciński, J. Gudowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wacława K. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń w C. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu - VI Wydział Gospodarczy postanowieniem z dnia 8 marca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy sprawy gospodarcze, w których przynajmniej jedną ze stron jest indywidualny rolnik, o którym mowa w art. 4792 § 2 pkt. 2 k.p.c. objęte są kognicją sądów gospodarczych?"2. "Czy sprawę gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm.) jest sprawa na tle ubezpieczeń komunikacyjnych pojazdów mechanicznych należących do podmiotów gospodarczych?"podjął następującą uchwałę:1. Sprawy gospodarcze, w których przynajmniej jedną ze stron jest indywidualny rolnik w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej innej niż wytwórcza, dotycząca produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa, należą do kompetencji sądów gospodarczych. 2. Sprawy między zakładem ubezpieczeń a innym podmiotem gospodarczym wynikłe na tle prowadzonej przez ten zakład - pod rządem ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242 ze zm.) - działalności ubezpieczeniowej, prewencyjnej i reasekuracyjnej nie są sprawami gospodarczymi w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm.). Uzasadnienie faktyczneW dniu 26 lipca 1987 r. - w wyniku wypadku komunikacyjnego - uległa zniszczeniu należąca do powoda Wacława K. kosiarka marki fortschirtt. Wyrokiem z dnia 21 listopada 1989 r., Sąd Wojewódzki w Toruniu zasądził na rzecz powoda od pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w C. kwotę 17.231.500 zł odpowiadającą wartości zniszczonej kosiarki.W pozwie z dnia 18 października 1991 r. złożonym w Sądzie Rejonowym - Sądzie Gospodarczym w Toruniu powód Wacław K. zażądał od pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w C. dalszych kwot: 8.271.120 zł tytułem odsetek ustawowych od zasądzonej poprzednio sumy 17.231.500 zł za okres od dnia 1 do dnia 24 stycznia 1990 r. oraz 7.931.000 zł stanowiącej odszkodowanie pozostałych strat poniesionych na skutek zniszczenia kosiarki, a w szczególności utraconych zysków osiąganych w związku ze świadczeniem usług w zakresie koszenia zbóż, rzepaku, traw itp.Postanowieniem z dnia 27 października 1990 r. Sąd Rejonowy - Sąd Gospodarczy w Toruniu odmówił przedmiotowej sprawie charakteru sprawy gospodarczej, toteż - stwierdziwszy swoją niewłaściwość - przekazał ją jako "zwykłą" cywilną Sądowi Rejonowemu w Chełmnie.W trakcie rozpoznawania przez Sąd Wojewódzki w Toruniu zażalenia powoda na powyższe postanowienie wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. w formie pytań o treści przytoczonej na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Przystępując do rozstrzygnięcia pierwszego z przedstawionych zagadnień prawnych należy na samym wstępie zauważyć, że pytanie wyrażające wątpliwości Sądu Wojewódzkiego zostało sformułowane nieprecyzyjnie. Poprzez odwołanie do przepisu art. 4792 § 2 pkt. 2 k.p.c. Sąd odniósł je bowiem do rolnika indywidualnego prowadzącego działalność wytwórczą dotyczącą produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa, gdy tymczasem z okoliczności rozpoznawanej sprawy wynika, że jedną ze stron (powodem) jest rolnik indywidualny prowadzący działalność usługową w rolnictwie i z tego właśnie tytułu dochodzący odszkodowania obejmującego utracone zyski w związku z niewykonaniem - na skutek zniszczenia maszyny - usług kosiarskich.Powyższa niedokładność nie może mieć jednak znaczenia dla oceny prawidłowości, względnie zasadności zastosowania przez Sąd Wojewódzki przepisu art. 391 § 1 k.p.c., gdyż - niezależnie od jej niedokładności - wystąpiło przy rozpoznawaniu zażalenia powoda zasygnalizowane w pytaniu zagadnienie prawne, którego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla wyniku sprawy. Zagadnienie to, po sprostowaniu wskazanej nieścisłości, koncentruje się wokół kwestii, czy sprawa, w której przynajmniej jedną ze stron jest indywidualny rolnik w zakresie prowadzonej przez niego działalności usługowej, a więc innej niż wytwórcza - dotycząca produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa - jest sprawą gospodarczą należącą do kompetencji sądów gospodarczych.Podejmując rozważania należy stwierdzić, że już w założeniu przedstawionego pytania zostało przyjęte, że sprawa, w której przynajmniej jedną ze stron jest rolnik indywidualny, jest sprawą gospodarczą. To trafne założenie wymaga jednak dla porządku uzupełnienia o zastrzeżenie, że wymieniona sprawa ma charakter sprawy gospodarczej tylko wówczas, gdy drugą stroną sporu - naprzeciw rolnika - jest także podmiot gospodarczy, sprawa zaś dotyczy stosunku cywilnego w przedmiocie prowadzonej przez strony działalności gospodarczej (art. 4791 § 1 k.p.c. oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych - Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm.). Problem gospodarczego charakteru spraw z udziałem rolnika indywidualnego był już zresztą przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, który w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 18 marca 1991 r., III CZP 9/91, zajął stanowisko, że sprawa z powództwa kontraktującego przeciwko producentowi - rolnikowi prowadzącemu działalność wytwórczą w zakresie produkcji zwierzęcej - o roszczenia z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków określonych w umowie kontraktacji, jest sprawą gospodarczą.Powyższy pogląd pozostaje aktualny również w odniesieniu do sprawy z udziałem rolnika indywidualnego prowadzącego działalność inną niż wytwórcza - a więc np. usługową lub handlową - albowiem także w zakresie takiej działalności, będącej bez wątpienia działalnością gospodarczą, rolnik indywidualny pozostaje podmiotem gospodarczym (art. 1, 2 i 8 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej - Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Od rolnika prowadzącego gospodarczą działalność wytwórczą różni go - w sensie prawnym - jedynie obowiązek zgłoszenia podjętej działalności do ewidencji, chyba że jest ona prowadzona w warunkach określonych w art. 9 powyższej ustawy (por. też art. 8 i 10 pkt. 1 tej ustawy).Odłożywszy - jako przesądzoną - kwestię gospodarczego charakteru sprawy z udziałem rolnika indywidualnego w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w którymkolwiek z jej typów, należy powrócić do podstawowej wątpliwości wyrażonej przez Sąd Wojewódzki, a podnoszonej wcześniej także przez piśmiennictwo prawnicze oraz judykaturę, a mianowicie, czy omawiane sprawy należą do kompetencji sądów gospodarczych. Wątpliwość ta wynika głównie z unormowania ujętego w przepisie art. 4792 § 2 k.p.c., w myśl którego przepisów działu IVa tytułu VII księgi I k.p.c. zatytułowanego "Postępowanie w sprawach gospodarczych" nie stosuje się w sprawach, w których przynajmniej jedną ze stron jest osoba fizyczna prowadząca osobiście, nie wymagającą zgłoszenia w ewidencji, działalność gospodarczą, z której zarobek stanowi dodatkowe źródło utrzymania, albo rolnik indywidualny w zakresie prowadzonej przez niego działalności wytwórczej, dotyczącej produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa.We wspomnianej już uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 18 marca 1991 r. Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie - oparte na argumentach rozszerzającej wykładni celowościowej - że wyłączenie wynikające z przepisu art. 4792 § 2 k.p.c. dotyczy w ogóle kompetencji sądownictwa gospodarczego, a nie - co mogłoby wypływać z argumentów wykładni językowej i systemowej - trybu postępowania odrębnego unormowanego przepisami działu IVa. Podzielając to zapatrywanie, uwzględniające intencje ustawodawcy oraz społeczną specyfikę spraw objętych omawianym przepisem, należy jednak mieć na uwadze, że przepis ten - w sferze przedmiotowej - odnosi się wyraźnie tylko do działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa. Niepodobna zatem stosować go do działalności innej niż w przepisie określona, a próba wykładni idącej w tym kierunku byłaby contra legem. Jest więc jasne, że skoro wyłączenie zawarte w art. 4792 § 2 k.p.c. dotyczy indywidualnego rolnika jedynie w zakresie prowadzonej przez niego działalności wytwórczej, dotyczącej produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa, który to zakres nie wyczerpuje uniwersalnego pojęcia gospodarczej działalności w dziedzinie rolnictwa, to sprawa gospodarcza, w której przynajmniej jedną ze stron jest indywidualny rolnik w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej innej niż powyżej określona, należy - w myśl art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 176 ze zm.) do kompetencji sądów gospodarczych.Na marginesie trzeba zaznaczyć, że wyłączenie spod kognicji sądów gospodarczych spraw z udziałem rolników indywidualnych w zakresie działalności gospodarczej innej niż wytwórcza może nastąpić - przy uwzględnieniu powoływanej już uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1991 r. - na gruncie regulacji przewidzianej w art. 4792 § 2 pkt. 1 k.p.c. w związku z art. 9 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, o ile, rzecz jasna, zachowane zostaną wymogi w tych przepisach określone. Kwestia ta wykracza jednak poza granice przedstawionego pytania, jak też nie sposób ją rozstrzygać w nie wyjaśnionych jeszcze okolicznościach rozpoznawanej sprawy.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w punkcie 1 uchwały.2. Pojęcie "sprawy gospodarczej" zostało w ustawodawstwie zdefiniowane dwukrotnie, tj. w przepisie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm.) oraz w przepisie art. 4791 1 k.p.c. Obie definicje - w zasadzie- wskazują, że sprawami gospodarczymi są sprawy stosunków cywilnych między podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Udzielenie odpowiedzi na drugie pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki - przy poczynionym przez ten Sąd założeniu, że obie strony są podmiotami gospodarczymi - wymaga więc rozstrzygnięcia, czy działalność stron ma charakter gospodarczy oraz czy sprawa między nimi dotyczy tej działalności i wywodzi się ze stosunku cywilnego.Nawiązując do powyższych kryteriów należy stwierdzić, że spór powstały na tle umowy ubezpieczenia jest sporem ze stosunku cywilnego, jeśli natomiast chodzi o fakt, czy dotyczy prowadzonej przez strony działalności gospodarczej, to trzeba mieć przede wszystkim na uwadze, iż objęte sporem zdarzenie ubezpieczeniowe miało miejsce w dniu 26 lipca 1987 r., a więc jeszcze pod działaniem ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242). Ustawa ta, ustalając zasady ubezpieczenia majątkowego i osobowego oraz zasady tworzenia organizacji i działania zakładów ubezpieczeń, stanowiła w art. 16, że zakłady ubezpieczeń prowadzą działalność określoną jako ubezpieczeniową i reasekuracyjną. W związku z tą właśnie regulacją rodzi się pytanie, czy ww. typy działalności zakładu ubezpieczeń - prowadzonej pod rządem omawianej ustawy - mogą być uznane za działalność gospodarczą w rozumieniu przepisów nadających sprawie sądowej charakter sprawy gospodarczej. Odpowiedź przecząca na to pytanie wynika z decyzji samego ustawodawcy, który nowelizując art. 16 ustawy z dnia 20 września 1984 r. - co uczynił ustawą z dnia 17 maja 1989 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 160) - stwierdził, że zakład ubezpieczeń prowadzący działalność ubezpieczeniową, prewencyjną i reasekuracyjną może prowadzić również działalność gospodarczą. Pozostając przy wprowadzonych przez prawodawcę kategoriach semantycznych - chodzi o wyraźne znaczeniowe przeciwstawienie pojęć "działalność gospodarcza" oraz "działalność ubezpieczeniowa, prewencyjna i reasekuracyjna" - a także dając pierwszeństwo względom normatywnym, należy stwierdzić, że działalność zakładu ubezpieczeń prowadzona pod rządem ustawy z dnia 20 września 1984 r. przed jej nowelizacją, nie była działalnością gospodarczą i za taką nie może być uznana także obecnie. Tym samym spór powstały na jej tle nie jest sporem dotyczącym działalności gospodarczej, a zatem sprawa nie ma charakteru sprawy gospodarczej w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm.).W tym stanie rzeczy, uwzględniając okoliczności rozpoznawanej sprawy, a także mając na uwadze ugruntowany już wcześniej nurt orzecznictwa Sądu Najwyższego (np. postanowienie z dnia 15 listopada 1990 r., II CR 865/89, lub wyrok z dnia 10 stycznia 1991 r., IV CR 163/90), udzielono odpowiedzi jak w punkcie 2 uchwały.