III CZP 15/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: E. Mielcarek, J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Aldony Marii C. z udziałem Kazimierza Edmunda H. oraz małżonków Michała K. i Heleny K. o określenie współkorzystania z rzeczy wspólnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 11 grudnia 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy jest dopuszczalna zmiana prawomocnego orzeczenia sądowego orzekającego podział do użytkowania nieruchomości będącej współwłasnością uczestników postępowania, jeżeli po wydaniu orzeczenia nastąpiła istotna zmiana okoliczności będących podstawą tego orzeczenia?",udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli po wydaniu prawomocnego orzeczenia sądowego, orzekającego podział do użytkowania nieruchomości będącej współwłasnością uczestników postępowania, nastąpiła istotna zmiana okoliczności będących podstawą tego orzeczenia, sąd może określić w ten sposób odmienny zakres korzystania z przedmiotu współwłasności. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Sąd Powiatowy w Gdańsku postanowieniem z dnia 10.XI.1970 r. określił sposób korzystania przez współwłaścicieli: Adama C., Kazimierza Edmunda H., Michała i Helenę małżonków K. części nie zabudowanej działki, położonej w S. przy Świerczewskiego nr 6, objętej księgą wieczystą Kw 114, w ten sposób, że każdemu z uczestników postępowania wydzielił odpowiednią część dokładnie w postanowieniu oznaczoną, pozostałe zaś części nieruchomości pozostawił do korzystania przez wszystkich współwłaścicieli.Wnioskiem z dnia 21.IV.1972 r. Aldona Maria C. domagała się nakazania współwłaścicielowi Kazimierzowi Edmundowi H. przesunięcia wybudowanego przez niego na działce, będącej współwłasnością stron, garażu w kierunku wschodnim na odległość 1,2 m, przy czym koszty przesunięcia tego garażu poniesie wnioskodawczyni. Wniosek swój wnioskodawczyni uzasadniała tym, że istniejący między domem a wybudowanym przez Kazimierza Edmunda H. garażem przejazd jest obecnie, wobec nabycia przez męża wnioskodawczyni nowego samochodu, zbyt wąski, co utrudnia bezpieczny wjazd na działkę przyznaną wnioskodawczyni do użytkowania.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 19.IX.1972 r. oddalił wniosek. Za podstawę tego orzeczenia Sąd Powiatowy przyjął następujące ustalenia:Garaż uczestnika postępowania jest postawiony na przyznanej uczestnikowi postępowania w cytowanym wyżej postanowieniu działce. Został on wybudowany jeszcze przed podziałem nieruchomości do użytkowania. Na podstawie opinii biegłego inżyniera Wojciecha B., którą Sąd I instancji podzielił, Sąd ustalił, że przejazd samochodem pomiędzy domem a garażem uczestnika postępowania jest możliwy, chociaż utrudniony. Wobec tego zdaniem Sądu brak jest podstaw do zmiany tego stanu rzeczy, tym bardziej że dokonany podział wiąże strony, i dlatego Sąd wniosek oddalił.W rewizji od tego postanowienia wnioskodawczyni domaga się zmiany zaskarżonego postanowienia i orzeczenia zgodnie z wnioskiem. W rewizji, opartej na naruszeniu prawa materialnego - art. 206 k.c., skarżąca kwestionuje prawidłowość poglądu Sądu I instancji, według którego dokonany przez sąd podział do użytkowania wiąże strony na stałe i nie może być zmieniony w wyniku nowych zmienionych okoliczności.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego, zauważyć należy, co następuje:Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego powstała na tle rozbieżności, jaka zarysowała się między stanowiskiem wyrażonym w niektórych orzeczeniach Sądu Najwyższego a poglądami wyrażonymi w nauce prawa. W szczególności w dotychczasowym orzecznictwie wypowiedziano pogląd, że umowa o podział nieruchomości do użytkowania wiąże współwłaścicieli bądź przez okres w niej oznaczony, bądź - w razie braku takiego oznaczenia - do czasu zniesienia współwłasności (orz. SN z dnia 9.V.1951 r. C 1164)51 - OSN 1953, z. 2, poz. 39; orz. SN z dnia 5.VIII.1958 r. 3 CR 769/58 - OSN 1959, z. 4, poz. 115; orz. SN z dnia 12.VI.1959 r. C 98/50 - PiP 1951, nr 10, str. 629). W piśmiennictwie prawniczym natomiast jest reprezentowany pogląd, że w żadnym razie nie można przyjąć, aby umowa taka wiązała współwłaścicieli aż do czasu zniesienia współwłasności, gdy współwłaściciele w ogóle kwestii tej nie uregulowali. Dlatego też umowa taka może być wypowiedziana, z tym zastrzeżeniem, że wolno ją wypowiedzieć tylko z ważnych powodów.Na tle tych poglądów pytanie Sądu Wojewódzkiego sprowadza się do dwu kwestii: a) który z tych poglądów należy przyjąć na tle art. 206 k.c., b) czy w razie uznania dopuszczalności zmiany takiej umowy taki sam wniosek należy wysunąć w odniesieniu do orzeczeń sądowych określających sposób użytkowania nieruchomości przez podział quoad usum.Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie za słuszny należy uznać pogląd reprezentowany w piśmiennictwie prawniczym, że umowa, na podstawie której współwłaściciele określili sposób korzystania z rzeczy, może być w razie zmiany okoliczności wypowiedziana, jeżeli kwestii wypowiedzenia jej współwłaściciele w ogóle nie uregulowali. Pogląd, że umowa taka wiąże strony do czasu zniesienia współwłasności, prowadziłby do pozbawienia współwłaścicieli uprawnień przysługujących im co do współposiadania i korzystania z rzeczy wspólnej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzecz przez pozostałych współwłaścicieli. Uprawnienie to zaś wynika z wyraźnego przepisu ustawy i należy do istoty prawa współwłasności.Zmiana takiej umowy o charakterze ciągłym - z uwagi na istotę umów mających przede wszystkim na celu stabilizację stosunków faktycznych i prawnych zachodzących między zainteresowanymi - mogłaby jednak nastąpić tylko w razie powstania nowych okoliczności, w świetle których istnieją ważne powody do odmiennego uregulowania korzystania przez współwłaścicieli z rzeczy. W określonych, nowo powstałych okolicznościach może się okazać rzeczą ze wszech miar celową odmienne uregulowanie korzystania z rzeczy wspólnej właśnie z uwagi na interes społeczno-gospodarczy. Zniesienie zaś w każdym takim wypadku współwłasności może prowadzić do ujemnych niekiedy wyników zarówno dla osób zainteresowanych, jak i dla interesu społeczno-gospodarczego.Powyższe argumenty przemawiają a fortiori za przyjęciem analogicznego wniosku co do dopuszczalności zmiany przez sąd orzeczenia określającego w ramach art. 206 k.c. podział do użytkowania nieruchomości będącej współwłasnością uczestników postępowania - w wypadku gdy oczywiście podział quoad usum był dopuszczalny - jeżeli nastąpiła istotna zmiana okoliczności będący podstawą tego orzeczenia. Skoro bowiem w razie sporu co do korzystania przez współwłaścicieli z rzeczy wspólnej sąd musi na wniosek każdego z nich wydać kształtującą decyzję, podjętą w trybie zarządu tą rzeczą, co do odmiennego, aniżeli to przewiduje ustawa, sposobu korzystania z rzeczy wspólnej, z uwzględnieniem uzasadnionego interesu żądającego i pozostałych współuprawnionych (por. wytyczne Izby Cywilnej SN z dnia 28.IX.1963 r. III CO 33/62 - OSNCP 1964, z. 2, poz. 22), która to decyzja ma charakter decyzji zastępczej w braku rozstrzygnięcia przez zainteresowanych współwłaścicieli - to również w razie istotnej zmiany okoliczności, które leżały u podstaw wydania takiej decyzji, sąd uprawniony jest na żądanie współwłaściciela lub współwłaścicieli tę decyzję zmienić. Możliwości zmiany takiej decyzji, która zapada w postępowaniu nieprocesowym, nie sprzeciwia się treść art. 523 k.p.c. Stosownie do tego przepisu prawomocne postanowienie orzekające co do istoty sprawy nie może być zmienione ani uchylone wówczas, gdy przepis szczególny nie stanowi inaczej. Dopuszczalność zaś zmiany orzeczeń wydanych w trybie zarządu związanego ze współwłasnością i użytkowaniem wynika z przepisów art. 611 - 616 k.p.c.Z tych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.