I PZP 11/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: J. Iwulski (współsprawozdawca), T. Flemming-Kulesza, M. Mańkowska, W. Masewicz (sprawozdawca), J. Skibińska-Adamowicz, W. Sanetra.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora S. Trautsolta w sprawie z powództwa Bożeny P. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu (...) w Ł. o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za beskuteczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowienia z dnia 5 kwietnia 1991 r.:"Czy w sytuacji, gdy w zakładzie pracy działa kilka związków zawodowych kierownik zakładu pracy, zamierzając rozwiązać umowę o pracę z pracownikiem, który nie jest członkiem związku zawodowego i nie wskazał żadnego z działających w zakładzie związków dla obrony swych praw, obowiązany jest na podstawie art. 38 § 1 k.p. zawiadomić o swym zamiarze wypowiedzenia umowy wszystkie działające na terenie zakładu organizacje związkowe?"podjął następującą uchwałę:Kierownik zakładu pracy nie ma obowiązku zawiadomienia na podstawie art. 38 § 1 k.p. o zamiarze wypowiedzenia umowy o pracę działających w zakładzie pracy organizacji związkowych w sytuacji, gdy pracownik nie zrzeszony nie wskazał do obrony swoich praw zakładowej organizacji związkowej, która wyraziła na to zgodę. Uzasadnienie faktyczne1. Przesłanką wstępną do rozważań różnych aspektów zagadnienia prawnego przekazanego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego musi być teza - podlegająca krytycznej weryfikacji w dalszych fragmentach - że nowelizacja prawa o związkach zawodowych dokonana ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105), wywołała różne konsekwencje, wykraczające poza samą opcję decyzji politycznej, znoszącej ograniczenia praw i wolności związkowych oraz dostosowującej polskie prawo do standardów prawa międzynarodowego. Jedno z tych następstw uzewnętrznia się w sferze wyobrażeń o funkcjach społecznych związków zawodowych i granicach ich prawnej kompetencji do działania w obszarze indywidualnych i zbiorowych praw i interesów pracowników. Do wniosku takiego prowadzi już nawet wstępna analiza przepisów ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 1985, Nr 54, poz. 277) dokonywana na tle tych przepisów prawa, które regulują metody i formy działań związkowych, w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, a w szczególności na tle art. 38 § 1 k.p. Sprzeczność między art. 38 § 1 k.p., a nowymi normami kompetencyjnymi zawartymi w ustawie związkowej, dostrzega Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, który postanowieniem z dnia 11 października 1990 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu sformułowane przez siebie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, jak również zwykły skład Sądu Najwyższego, który dnia 5 kwietnia 1991 r. (I PZP 5/91) zagadnienie to - aczkolwiek w nieco odmiennej wersji językowej - przekazał składowi powiększonemu.Istotny, podstawowy sens tych wątpliwości sprowadza się do tego, czy podmiotowe granice działań kontrolno-konsultacyjnych, podejmowanych przez działające w zakładzie pracy związki zawodowe, pozostały niezmienne wobec utrzymania dotychczasowej treści art. 39 § 1 k.p., czy też uległy stosownej modyfikacji, wobec przywrócenia przez akt nowelizacyjny z 1989 r. tradycyjnej, aczkolwiek oczywistej zasady, że związek zawodowy w sprawach indywidualnych jest wyłącznie reprezentantem interesów swych członków, a nie ogółu zatrudnionych w zakładzie, w tym także pracowników nie zrzeszonych w żadnym związku zawodowym.Na rzecz poglądu utrzymania dotychczasowego zakresu społecznej kontroli rozwiązywania umów o pracę ze strony związków zawodowych powoływane są różne argumenty, m.in. i ten, że ani nowela do ustawy związkowej z dnia 7 kwietnia 1989 r. ani też późniejsze nowelizacje kodeksu pracy, nie zmieniły expressis verbis art. 38 § 1 k.p., a zatem, że kontrola ta ma nadal charakter powszechny, obligatoryjny we wszystkich wypadkach, angażujący - w odniesieniu do pracownika niezrzeszonego w żadnym związku - wszystkie, działające w placówce zatrudnienia, zakładowe organizacje związkowe.Poglądu tego nie można podzielić gdyż jest on przykładem odwołania się do aparatury pojęciowej tylko jednej dyrektywy interpretacyjnej, podczas gdy rozpatrywane zagadnienie prawne wymaga oceny z punktu widzenia kilku takich dyrektyw.W grę wchodzą zwłaszcza trzy dalsze dyrektywy interpretacyjne: historyczna, systemowa i funkcjonalna.2. Kodyfikacja prawa pracy dokonana w 1974 r., której rezultatem jest m.in. obecny kształt prawny związkowej kontroli zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę, dokonana została w szczególnej sytuacji społeczno-ekonomicznej i w szczególnym reżymie prawnym określającym cele, zadania i kompetencje związków zawodowych. Obowiązująca w tym okresie ustawa z dnia 1 lipca 1949 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 41, poz. 293), realizować miała tzw. zasadę jedności ruchu zawodowego, co oznaczało m.in. niedopuszczalność tworzenia i wstępowania do związków zawodowych działających poza strukturą Zrzeszenia Związków Zawodowych w Polsce. Prawny zakaz równoczesnego działania kilku związków zawodowych w jednej placówce zatrudnienia, brak rozróżnienia między prawami i interesami indywidualnymi oraz zbiorowymi, nienaturalnie wysokie wskaźniki pracowników zrzeszonych w związkach zawodowych, dały podstawę do powszechnie wówczas wypowiadanych poglądów, że kontrola sprawowana w trybie określonym w art. 38 k.p. ma charakter instytucji publiczno-prawnej. Sądzono, że odnosi się ona do ogółu zatrudnionych i podlegających przepisom kodeksu pracy, że źródłem uprawnień związku zawodowego do działań na rzecz pracownika nie są tzw. "wewnętrzne stosunki organizacyjne" między członkami związku, a ich organami statutowymi, ani przyzwolenie pracownika wyrażone wstąpieniem do związku zawodowego, lecz upoważnienie wykraczające poza sferę tradycyjnych wyobrażeń o kompetencjach związków zawodowych wynikające z ustawy, przyznane organizacji, która ma ustawowo zagwarantowane prawo wyłączności do reprezentacji praw i interesów wszystkich pracowników, których stosunki pracy uregulowane były przepisami kodeksu pracy.Nie wymaga szerszego uzasadnienia, że przesłanki wykładni historycznej nakazują odrzucić to wyobrażenie o zakresie i mechanizmach działania związkowej kontroli rozwiązywania umów o pracę, m.in. z tego względu, że kontrola stanowiła w 1974 r. fragment określonego systemu prawnego określającego społeczną rolę i kompetencje związków zawodowych utrwalonego w normach prawnych, zasadniczo odmiennego od nowych uregulowań prawnych i kształtującego się ładu gospodarczego. Wnioskowi temu nie przeczy okoliczność, że jeden element tego systemu, tj. art. 38 k.p. pozostał w zasadzie niezmieniony, skoro zasadniczej zmianie uległy pozostałe, a przede wszystkim przepisy o kompetencjach i granicach legitymizacji związków zawodowych. Kontroli zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę uregulowanej w art. 38 k.p., z punktu widzenia jej podmiotowych granic nie można zatem rozumieć w taki sposób, jaki rozumiana ona była w pierwszych latach po kodyfikacji.3. Potrzeba krytycznej weryfikacji mechanizmów polityki personalnej realizowanej przez osoby zarządzające placówkami zatrudnienia, wynika także z przesłanek wykładni systemowej. Jak wiadomo, wykładnia ta bierze pod uwagę zasady systemu prawa w państwie, wyrażone w normach prawa usytuowanych w hierarchicznej strukturze, następnie dyrektywy wynikające z aksjologicznej zasady niesprzeczności systemu prawa oraz ze struktury tego systemu.Artykuł 1 Konstytucji w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 75, poz. 444) stanowi, że Rzeczypospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Zakładając, że każda Konstytucja, a zwłaszcza ta, która ma obowiązywać w okresie przejściowym, lakoniczna w swej treści, nie stanowi całkowicie określonego, zwartego porządku normatywnego i nie definiuje w sposób komplementarny systemu wartości, które ucieleśnia i które ochrania, uznać jednak należy, że dotychczasowa wykładnia art. 38 k.p., i praktyka stosowania tej normy także i w orzecznictwie sądów, wykluczająca a priori - w warunkach pluralizmu związkowego - swobodę wyboru przez pracownika reprezentanta praw i rzecznika jego interesów, znosząca przymus przynależności do związku zawodowego w jakiejkolwiek formie, niwelująca oczywiste i nieuchronne zróżnicowanie między sytuacją prawną pracownika będącego członkiem związku i niezrzeszonego, nie może być kontynuowana. Nie liczy się bowiem ona ze sprzecznościami, jakie wynikają z literalnego brzmienia art. 38 k.p., a treścią art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych, który określa granice kompetencji i jednocześnie sferę wpływów poszczególnych związków zawodowych w indywidualnych sprawach pracowniczych. Nie bierze pod uwagę negatywnych aspektów pojęcia wolności związkowej, powszechnie respektowanych w cywilizowanym świecie, a polegających na tym, że każdy pracownik musi mieć nieskrępowane prawo nieprzystępowania do żadnego z działających związków zawodowych i niekorzystania z ich ochrony. Artykuł 38 § 1 k.p. nie może być zatem tłumaczony i stosowany w sposób sprzeczny z systemem prawa jako określoną całością, nie może stanowić przeszkody do realizacji podstawowych uprawnień pracownika do swobodnego wyboru metody obrony swych praw i interesów, nie powinien stwarzać sytuacji kolizyjnych między poszczególnymi związkami zawodowymi działającymi w jednym zakładzie pracy, w sytuacji, gdy wszystkie one miałyby być zmuszone do wyrażania swego stanowiska w wypadku zamierzonego wypowiedzenia umowy o pracę, pracownikowi nie zrzeszonemu w żadnym związku zawodowym.4. Pozostają wreszcie do rozważenia wnioski wynikające z wykładni funkcjonalnej. Funkcję prawa lub określonej normy - przy całej różnorodności poglądów co do zakresu tego pojęcia - rozumie się zazwyczaj jako ogół następstw działania określonej normy we wszystkich sferach rzeczywistości. Następstwa te mogą być intencjonalnie zakładane, oczekiwane przez ustawodawcę oraz takie, których on nie oczekiwał bezpośrednio, lecz które uzewnętrzniały się w praktyce społecznej.W tym kontekście rozważenia wymaga kwestia: jaka jest główna funkcja art. 37 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, czy obok funkcji głównej (podstawowej, zasadniczej) przepis ten - przez nowe określenie kompetencji związków zawodowych - nie modyfikuje także i kompetencji kierownika zakładu pracy w sferze jego współdziałania z zakładowymi organizacjami związkowymi. Główną (podstawową) funkcją analizowanej normy prawnej jest określenie granic kompetencji poszczególnych związków zawodowych w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, rozumiejąc pod pojęciem "kompetencji" upoważnienie do działania, dokonywania czynności konwencjonalnych.Jednoznaczne stwierdzenie w art. 37 ust. 1 ustawy związkowej, że związek zawodowy w sprawach indywidualnych reprezentuje prawa i interesy członków, przywraca związkom zawodowym ich naturalną, historycznie ukształtowaną funkcję społeczną jako grupy nacisku, artykułującej i ochraniającej interesy grupowe. Jednakże zawężenie granic kompetencji zakładowej organizacji związkowej w sprawach indywidualnych nie pozostaje bez wpływu na kompetencje zarządzającego zakładem, jako partnera socjalnego. Prawo zakładowej organizacji związkowej do wyrażenia swego stanowiska w określonej sprawie i w ustalonym trybie jest swoistą odwrotnością uprawnień kierownika zakładu domagania się od związku takich działań. Kierownik zakładu pracy nie może domagać się od zakładowej organizacji związkowej czynności lub zachowań wykraczających poza granice jej kompetencji.Rozważania te prowadzą do wniosku - sformułowanego już hipotecznie w pkt. 1-3 uzasadnienia - że nowela do ustawy o związkach zawodowych z dnia 7 kwietnia 1989 r. uchylająca art. 60 ustawy związkowej wprowadziła zmiany w treści art. 38 § 1 k.p. wyrażające się w:a) obowiązku kierownika zakładu pracy zwracania się tylko do tej organizacji związkowej, która zrzesza pracownika objętego zamiarem wypowiedzenia umowy o pracę,b) ustanowienia zakazu konsultacji zamiaru wypowiedzenia umowy z konkurencyjnym związkiem zawodowym, będącego w istocie implicite fragmentem obowiązku określonego już w pkt. a,c) zniesieniu obowiązku kierownika zakładu pracy konsultacji zamiaru wypowiedzenia umowy z którąkolwiek organizacją związkową, jeżeli pracownik niezrzeszony nie wskaże żadnej z nich jako rzecznika swych interesów i obrony praw.Należy mieć bowiem na uwadze, że uprawnienie zakładowych organizacji związkowych do działań określonych w art. 38 k.p. ma niejako "podwójne" oblicze. W odniesieniu do własnych członków, uprawnienie do działania, którego tryb i skutki określają normy prawa ustanowione przez państwo, ma swe uzasadnienie w przyzwoleniu pracownika wyrażającym się w akcie przystąpienia do związku zawodowego, w którym mieści się także świadomy wybór reprezentanta praw i interesów. W stosunku do pracowników nie zrzeszonych, uprawnienie do działania musi mieć dodatkowy impuls wyrażający się we wniosku zainteresowanego pracownika o udzielenie mu ochrony doraźnej, ograniczonej do indywidualnego wypadku. Wniosek taki nie jest dla zakładowej organizacji związkowej wiążący, gdyż stosunki między pracownikami, a związkami zawodowymi nie mieszczą się w formule stosunków: mocodawca - pełnomocnik.Wybór przez pracownika niezrzeszonego jednej z organizacji związkowych jako reprezentanta może nastąpić w każdym czasie i w dowolnej formie, oczywiście pod warunkiem, by nie przekreśliłoby to czasowych i faktycznych możliwości skorzystania przez nią z uprawnień wynikających z § 2 i § 3 art. 38 k.p.5. Treść uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie nie przeczy konstytucyjnej zasadzie równości obywateli wobec prawa i nie oznacza intencjonalnego pogorszenia położenia prawnego pracowników niezrzeszonych w żadnym związku zawodowym. Równość wobec prawa, oznacza przede wszystkim obowiązek organów państwa jednakowego traktowania wszystkich obywateli, którzy świadomie lub przez działania różnych czynników sytuacyjnych znaleźli się w tej samej lub analogicznej sytuacji prawnej. Nie oznacza to natomiast sztucznego niwelowania różnic w położeniu prawnym wywołanych przez świadome i celowe zachowanie się samych obywateli, którzy rezygnują z tego minimum bezpieczeństwa socjalnego, jakie zapewnia wstąpienie do związku zawodowego. U podstaw takiej decyzji w każdym indywidualnym wypadku, leży zapewne świadoma kalkulacja korzyści, wartości i świadczeń należnych członkom związków zawodowych oraz wartości swobód osobistych, naturalnych dla pracowników niezrzeszonych. Sądy i inne organy państwa muszą respektować ten świadomy wybór.6. Uchwała niniejsza - odpowiednio do treści pytania prawnego sformułowanego przez zwykły skład Sądu Najwyższego - odnosi się do sytuacji, gdy w jednym zakładzie pracy działa kilka zakładowych organizacji związkowych, a zainteresowany pracownik nie wskazał żadnej z nich jako upoważnionej do działania w trybie określonym w art. 38 k.p. Poza zakresem rozważań Sądu Najwyższego w powiększonym składzie pozostaje zatem sytuacja, gdy w zakładzie działa tylko jedna organizacja związkowa. Implikacje wynikające z wykładni prawa zawartej w niniejszej uchwale dla takich wypadków, należy pozostawić praktyce sądów oraz doktrynie prawa. Uwaga ta odnosi się odpowiednio także do wypadków, gdy w sytuacji wielości związków zawodowych w jednej placówce zatrudnienia, zachodzi potrzeba współdziałania kierownika zakładu pracy z organizacją związkową w innej formule prawnej niż konsultacja zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę, a w szczególności gdy zakładowa organizacja związkowa jest upoważniona do wyrażania uprzedniej zgody na rozwiązanie lub wypowiedzenie umowy o pracę albo do wyrażania opinii (por. np. art. 177 § 1 k.p., art. 52 § 3 k.p. i inne).7. Kierując się przesłankami opisanymi w pkt. 1-5 Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 2 k.p.c. podjął uchwałę zawartą w sentencji.