I PZP 46/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Sanetra (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, J. Borkowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Teresy R. przeciwko Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu w T. o przywrócenie praw pracowniczych, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu postanowieniem z dnia 29 sierpnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy okresem pozostawania bez pracy w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 25 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 i Dz. U. Nr 64, poz. 391), jest okres pobierania renty inwalidzkiej III grupy, jeżeli przyczyną inwalidztwa osoby była przewlekła reakcja depresyjna spowodowana między innymi rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn przewidzianych w art. 1 przytoczonej wyżej ustawy?podjął następującą uchwałę:Okresem pozostawania bez pracy w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 i Dz. U. Nr 64, poz. 391) jest także okres pobierania renty inwalidzkiej III grupy, w czasie którego to okresu rencista nie jest zatrudniony. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości powstało w związku ze stosowaniem przepisów ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 ze zm.). Wątpliwości te dotyczą wykładni art. 11 ust. 2 tej ustawy, który przewiduje, że okresy pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., wlicza się do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym również z ubezpieczenia społecznego.W rozpoznawanej przez Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Toruniu, a następnie przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu, sprawie z powództwa Teresy R. nie budziło wątpliwości, że jest ona osobą, "o której mowa w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r.", gdyż zostało to stwierdzone przez Społeczną Komisję Pojednawczą, która orzeczeniem z dnia 29 listopada 1990 r. nałożyła na pozwanego obowiązek zawarcia z powódką umowy o pracę na stanowisku odpowiadającym jej kwalifikacjom zawodowym, jednakże nie niższym niż poprzednio zajmowane. Pozwany wykonał ten obowiązek zatrudniając powódkę, jednocześnie jednak odmówił uznania okresu, przez który pobierała ona rentę (od marca 1988 r. do końca maja 1990 r.) z tytułu inwalidztwa III grupy za "okres pozostawania bez pracy", o którym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Uważa on, że nie jest to "okres pozostawania bez pracy"; w jego przekonaniu okres pobierania renty inwalidzkiej powinien być traktowany jako przerwa w zatrudnieniu. Twierdzenie takie jest dowolne i nie znajduje oparcia w literalnym brzmieniu ustawy z dnia 24 maja 1989 r., która nie posługuje się kategorią "przerwy w zatrudnieniu". Uwzględniając cele, jakie przyświecały prawodawcy wydającemu akt prawny (ustawa z dnia 24 maja 1989 r.), mający służyć naprawieniu krzywd wyrządzonych przez zwalnianie z pracy za działalność związkową, samorządową oraz za przekonania polityczne i religijne, należy stwierdzić, że nie ma powodów - na co słusznie zwraca uwagę także Sąd Wojewódzki w swoim uzasadnieniu - by odstępować od dosłownego brzmienia przepisu, czy też stosowania dyrektyw w wykładni językowo-logicznej do przepisu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., zwłaszcza zaś, gdyby miało to prowadzić do osłabienia uprawnień pracownika. Co więcej, jeżeli miałoby już dochodzić do nieuwzględniania wyników wykładni językowo-logicznej to w zasadzie tylko o tyle, o ile służyłoby to umocnieniu uprawnień zwalnianych swego czasu w okolicznościach wskazanych w art. 1 ust. 2 z dnia 24 maja 1989 r. pracowników. Okres pozostawania bez pracy nie musi następować ani bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy z przyczyn wskazanych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., ani nie musi to być tylko jeden okres, gdyż w art. 11 ust. 2 wyraźnie i świadomie mówi się o "okresach pozostawania bez pracy", a nie o "okresie". Okresy pozostawania bez pracy mogą być więc przerywane okresami pracy. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 kwietnia 1991 r. I PZP 7/91, stwierdzając, że okresami pozostawania bez pracy, w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., są wszystkie okresy pozostawania bez pracy osoby o której mowa w art. 1 tej ustawy, bez względu na charakter i czas następnego zwolnienia.Okresem pozostawania bez pracy w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. - co wynika z użytych w tym przepisie słów oraz z kontekstu normatywnego, w jakim ten zwrot występuje - jest czas, w którym osoba zdolna do pracy nie wykonuje zatrudnienia. Inwalidztwo III grupy nie stanowi przekreślenia zdolności do wykonywania zatrudnienia, a nawet więcej, w pewnych wypadkach, ze względów terapeutycznych praca jest inwalidom szczególnie zalecana. Zgodnie z orzeczeniem Komisji Lekarskiej d/s Inwalidztwa i Zatrudnienia powódka została zaliczona do III grupy inwalidów ze względu na ogólny stan zdrowia, ze wskazaniem zatrudnienia lekkiego, spokojnego, w ograniczonym wymiarze godzin, a schorzenia ograniczały jej zdolność do pracy w stopniu umiarkowanym. Powódka miała więc - choć ograniczoną w umiarkowanym stopniu - zdolność do wykonywania zatrudnienia, i wobec tego, mimo że pobierała świadczenia rentowe, to pozostawała bez pracy. Dysponowanie bowiem pewnym źródłem większego lub mniejszego dochodu nie może być traktowane jako okoliczność powodująca automatyczne przekreślenie kwalifikacji danego stanu rzeczy czy okresu jako "pozostawania bez pracy", gdyż w przeciwnym razie trzeba by np. uznać, że kobieta, która utrzymuje się w pewnym okresie wyłącznie z płacy męża, mimo wcześniejszego zwolnienia jej z pracy, nie mogłaby być potraktowana jako osoba "pozostająca bez pracy".Przy wyjaśnianiu znaczenia pojęcia "okresy pozostawania bez pracy", użytego w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. nie sposób pominąć określeń występujących w ustawie z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu (Dz. U. Nr 75, poz. 446 ze zm.), zwłaszcza jeżeli zauważyć, że przez długie lata o bezrobociu eufemistycznie mówiło się jako o "przejściowym pozostawaniu bez pracy". W myśl art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy o zatrudnieniu bezrobotnym jest osoba zdolna do pracy i gotowa do jej podjęcia w ramach stosunku pracy, pozostająca bez pracy i zarejestrowana we właściwym dla miejsca zamieszkania organie zatrudnienia stopnia podstawowego, jeżeli: a) nie pobiera emerytury, b) nie jest właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) gospodarstwa rolnego, c) nie prowadzi działalności gospodarczej lub nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z innego tytułu. Wynika z niego, między innymi, że bezrobotnym jest także osoba pobierająca rentę inwalidzką (pod warunkiem, że jest zdolna do pracy i przy spełnieniu pozostałych przesłanek), co dodatkowo potwierdzają także przepisy regulujące prawo do zasiłków dla bezrobotnych. W myśl art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy o zatrudnieniu zasiłek nie przysługuje bezrobotnemu, który pobiera rentę z ubezpieczenia społecznego; czym innym jest jednak prawo do zasiłku dla bezrobotnych, a czym innym zakwalifikowanie danej osoby do kategorii bezrobotnych. W przeciwieństwie do osób pobierających emerytury osoby pobierające renty z ubezpieczenia społecznego (renty inwalidzkie), w myśl terminologii ustawy o zatrudnieniu, należą do klasy osób bezrobotnych. Z analizy przepisów ustawy o zatrudnieniu wypływają więc dodatkowe wnioski na rzecz twierdzenia, iż pojęcie "pozostawania bez pracy", użyte w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., obejmuje także zdolnych do pracy inwalidów (inwalidów III grupy), niezależnie od tego, czy pobierają oni rentę inwalidzką. Nie oznacza to wszakże, co należy wyraźnie zastrzec, że bez dokładniejszej, szczegółowej analizy można identyfikować pojęcie "pozostawania bez pracy" ("pozostający bez pracy"), użyte w ustawie z dnia 24 maja 1989 r., z pojęciem "bezrobocie" ("bezrobotny") zdefiniowanym przez ustawę o zatrudnieniu, lecz wręcz przeciwnie, należy raczej przyjąć pogląd, że pojęcie "pozostawania bez pracy" ma szerszy - choć do pewnego stopnia zbieżny - zakres znaczeniowy niż pojęcie "bezrobocia", gdzie występuje uzależnienie zakwalifikowania do kategorii bezrobotnych od chęci podjęcia pracy w ramach stosunku pracy (ale już nie zatrudnienia np. na podstawie umowy o pracę nakładczą) oraz od dokonania aktu rejestracji we właściwym organie zatrudnienia. Trzeba też zwrócić uwagę, że w definicji bezrobotnego (bezrobocia) - art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy o zatrudnieniu - pojawia się, oprócz innych cech, zwrot "osoba pozostająca bez pracy", co świadczy o tym, iż na gruncie samej tej definicji ma on szerszy zakres znaczeniowy niż pojęcie "bezrobotny". Tym samym na tle art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. ani gotowość do podjęcia pracy w ramach stosunku pracy, ani też akt rejestracji w organie zatrudnienia nie mają znaczenia dla oceny, że zwolniony pracownik "pozostaje bez pracy", a tym samym dla zaliczenia odpowiedniego okresu do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Powyższe rozumowanie prowadzi do konkluzji, że każdy bezrobotny jest jednocześnie osobą pozostającą bez pracy w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., natomiast niektóre osoby, o których mowa w tym przepisie, nie są bezrobotnymi w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy o zatrudnieniu. Skoro więc zdolna do pracy osoba pobierająca rentę z ubezpieczenia społecznego (rentę inwalidzką III grupy) należy do kategorii bezrobotnych (przy spełnieniu pozostałych warunków, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy o zatrudnieniu), to tym bardziej musi się ona mieścić w zakresie pojemniejszego (nadrzędnego) pojęcia, jakim jest "osoba pozostająca bez pracy" - art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Tym samym też pobieranie renty III grupy nie stanowi przeszkody do uznania, że powódka w tym czasie pozostawała bez pracy.Kierując się powyżej przedstawionymi motywami Sąd Najwyższy wyraził pogląd, którego treść została zawarta w sentencji podjętej uchwały.