III CZP 115/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Myszka, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teresy D. i Stanisława C. przeciwko Wacławowi P. i Edwardowi P. o rozwiązanie umowy najmu i zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 5 września 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy zmiana stosunków niezależnych od stron i mających charakter nadzwyczajny, której strony w chwili powstania zobowiązania nie mogły przewidzieć, powodujących, że wykonywanie umowy najmu jest sprzeczne z jej celem społeczno-gospodarczym oraz zasadami współżycia społecznego (art. 354 § 1 i 2 k.c.) może stanowić podstawę powództwa ustalającego (art. 189 k.p.c.), że umowa taka zawarta na czas oznaczony ulega wcześniejszemu rozwiązaniu?podjął następującą uchwałę:Po zmianie kodeksu cywilnego dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) można na podstawie art. 3571 tego kodeksu żądać rozwiązania umowy najmu zawartej przed dniem wejścia w życie wymienionej ustawy (1 października 1990 r.), jeżeli nadzwyczajna zmiana stosunków nastąpiła po tym dniu. Uzasadnienie faktycznePozwem z dnia 18 marca 1991 r. powodowie wnieśli o rozwiązanie zawartej z pozwanymi umowy najmu lokalu użytkowego. Uzasadniając swoje żądanie podali, że "wskutek bardzo szybko zachodzących w kraju zmian prawnych upodmiotowujących właścicieli, rewolucyjnych niemalże zmian ekonomicznych i gospodarczych oraz dewaluacji" ustalony w umowie czynsz stał się "śmiesznie niski". Zarzucili też pozwanym nierzetelność i złą wolę, wobec czego nie chcą pozostawać z nimi w stosunkach umownych. Powodowie wnieśli też o zasądzenie na ich rzecz od pozwanych kwoty 100.000.000 zł jako "rekompensaty za zbyt niski czynsz w okresie od kwietnia 1989 r. do dnia 31 marca 1991 r." i po 8.000.000 zł miesięcznie, poczynając od dnia 1 kwietnia 1991 r., z tytułu czynszu.Pozwani nie uznali powództwa.Sąd Wojewódzki w Rzeszowie ustalił, co następuje:W dniu 2 października 1988 r. strony zawarły umowę, stosownie do której powodowie wynajęli pozwanym lokal użytkowy o powierzchni około 80 m2, znajdujący się w budynku nr (...) przy ul. (...) w R., a pozwani zobowiązali się do płacenia powodom czynszu w kwocie po 20.000 zł miesięcznie. Umowa zawarta została na okres 10 lat. Ze względu na "spadek wartości pieniądza" pozwani przy zawarciu umowy wpłacili powodom, poza umówionym czynszem, kwotę 500.000 zł jako "zabezpieczenie najmu na okres 10 lat". Pozwani wykonali remont wynajętego lokalu i przystosowali jego część do potrzeb prowadzonego w nim sklepu. Płacą oni powodom umówiony czynsz, a ponadto wpłacili im kwotę 1.700.000 zł tytułem kosztów bieżącej naprawy budynku, chociaż nie byli do tego zobowiązani. W sierpniu 1990 r. pozwani zwrócili powodom część wynajętego lokalu o powierzchni około 40 m2.W tym stanie rzeczy wyrokiem z dnia 27 maja 1991 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo. Sąd ten, powołując art. 685 i 687 oraz art. 388 i 58 k.c. uznał, że nie dają one podstawy do rozwiązania umowy najmu. Również powództwo w części obejmującej roszczenia pieniężne jest, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, niezasadne.Rozpoznając rewizję powodów od wymienionego wyroku, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie powziął poważne wątpliwości, które ujął w postaci zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji uchwały. Jak wynika z uzasadnienia postanowienia o przedstawieniu tego zagadnienia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, Sąd Apelacyjny miał na względzie, że w wyniku nowelizacji kodeksu cywilnego, dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), wprowadzony został do tego kodeksu - z mocą od dnia 1 października 1990 r. - nowy przepis art. 3571, ale za istotną dla rozstrzygnięcia sprawy uznał odpowiedź na pytanie, czy pod rządem kodeksu cywilnego sprzed jego nowelizacji, dokonanej wymienioną ustawą, istniały również podstawy - w postaci ogólnej normy - do uwzględnienia wpływu zmiany stosunków na zobowiązania.Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymagałoby przede wszystkim udzielenia odpowiedzi na to pytanie. Chodzi tu o kwestię obowiązywania generalnej klauzuli rebus sic stantibus.Przepisem ogólnym proklamującym obowiązywanie klauzuli rebus sic stantibus był art. 269 kodeksu zobowiązań. Brak takiego przepisu w kodeksie cywilnym był, według poglądu części przedstawicieli doktryny, wyrazem nieprzyjęcia przez ten kodeks możliwości - poza przypadkami szczególnymi (por. art. 458, 490, 542, 553, 622, 629-632, 700, 721, 737, 838, 896-900, 907 § 2 i art. 913 k.c.) - uwzględnienia wpływu zmiany stosunków na zobowiązania. Zdaniem niektórych autorów możliwość taka jednak istniała. Według zapatrywania, które, jak się zdaje, dominowało wśród zwolenników tego poglądu, podstawę istnienia klauzuli rebus sic stantibus upatrywano w przepisie art. 354 k.c., a jeżeli chodzi o stosunki między jednostkami gospodarki uspołecznionej, odwoływano się także do art. 386 k.c. Według innych autorów, wpływ stosunków na zobowiązania w pewnych wypadkach pozwalał uwzględniać art. 65 § 2 k.c. Próbowano też uzasadnić istnienie klauzuli rebus sic stantibus posługując się rozszerzającą wykładnią art. 475 § 1 k.c. W tym celu sięgano też do art. 5 k.c.Ci przedstawiciele doktryny, którzy uznawali istnienie klauzuli rebus sic stantibus, rozważali także, w jaki sposób może być ona uwzględniona, skoro nie ma wyraźnego przepisu, który by zezwalał na ingerencję organu orzekającego w trwający stosunek zobowiązaniowy. Między innymi wyrażono pogląd, że klauzula rebus sic stantibus może być podstawą powództwa ustalającego z art. 189 k.p.c. i np. każda ze stron umowy najmu lub dzierżawy może domagać się ustalenia, że skutkiem zmiany stosunków umowa zawarta na czas oznaczony ulega rozwiązaniu, skróceniu lub przedłużeniu (...).W judykaturze Sądu Najwyższego nigdy jednoznacznie nie przyjęto generalnego obowiązywania na gruncie kodeksu cywilnego sprzed jego zmiany ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. klauzuli rebus sic stantibus. Należy jednak odnotować szereg orzeczeń, w których uwzględniono wpływ zmiany stosunków na niektóre rodzaje zobowiązań. Przykładowo można wskazać na uchwałę z dnia 3 lutego 1984 r. III CZP 76/83 (OSPiKA 1985, z. 2, poz. 29), w której Sąd Najwyższy uznał, że powództwo o obniżenie zaległych świadczeń z umowy o dożywocie jest dopuszczalne i jako podstawę prawną żądania dłużnika powołał art. 354 k.c.; w wielu innych orzeczeniach Sąd Najwyższy przyjął możliwość stosownego zmniejszenia odpłatności, do której zobowiązany jest agent prowadzący sklep na warunkach zlecenia (por. np. wyrok z dnia 30 listopada 1971 r. II CR 505/71 - OSPiKA 1972, z. 4, poz. 75 i wyrok z dnia 17 grudnia 1984 r. IV PR 225/84 - OSNCP 1985, z. 9, poz. 137).Po wprowadzeniu do kodeksu cywilnego przepisu art. 3571, przewidującego wprost możliwość wpływu nadzwyczajnej zmiany stosunków na zobowiązania, i wejściu w życie tego przepisu (z dniem 1 października 1990 r.), nie ma już potrzeby poszukiwania obowiązywania ogólnej klauzuli rebus sic stantibus w innych przepisach kodeksu cywilnego i uzasadnienie jej obowiązywania tymi przepisami jest nawet niedopuszczalne.W sprawie, w której powstało zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, należało więc rozważyć, czy podstawy do uwzględnienia żądania powodów rozwiązania umowy najmu nie stanowi art. 3571 k.c. Wyłączając taką możliwość Sąd Apelacyjny - jak się zdaje - za decydujące w tej kwestii uznał zawarcie tej umowy jeszcze przed wejściem w życie art. 3571 k.c. i powołanie się przez powodów na okoliczności, które początek swój wzięły w zdarzeniach zaszłych przed tą datą.Ustalenie obowiązywania w czasie art. 3571 k.c. jest rzeczywiście utrudnione, gdyż ustawa z dnia 28 lipca 1990 r., którą przepis ten został wprowadzony do kodeksu cywilnego, nie zawiera odnoszących się do niego przepisów intertemporalnych, podczas gdy np. jest taki przepis - art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. - regulujący stosowanie w czasie art. 3581 § 3 k.c. W tej sytuacji celem rozstrzygnięcia kwestii obowiązywania w czasie art. 3571 k.c. należy odwołać się do ogólnie przyjętych zasad prawa międzyczasowego. Zasady takie w odniesieniu do zobowiązań można wyprowadzić z art. XLIX-L przep. wprow. k.c. Przepisy te wprawdzie bezpośrednio dotyczą zastosowania w czasie przepisów kodeksu cywilnego, ale wyrażają też ogólne, obowiązujące w aktualnym stanie prawa, który w zakresie zobowiązań kształtują przede wszystkim przepisy kodeksu cywilnego, zasady prawa międzyczasowego. Wynika z nich - mutatis mutandis - że do zobowiązań, które powstały przed dniem wejścia w życie nowego aktu prawnego, stosuje się przepisy tego aktu, jeżeli chodzi o skutki prawne zdarzeń, które nastąpiły po dniu wejścia aktu w życie, a które nie są związane z istotą stosunku prawnego; w szczególności stosuje się do tych zobowiązań przepisy nowego aktu prawnego, między innymi o skutkach niemożliwości świadczenia, o wygaśnięciu i zmianie zobowiązań, jeżeli zdarzenie, z których skutki te wynikły, nastąpiło po dniu wejścia w życie nowego aktu prawnego. Zastosowanie tych ogólnych zasad do umowy najmu zawartej przed wejściem w życie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. prowadzi do wniosku, że po zmianie kodeksu cywilnego, dokonanej tą ustawą, można na podstawie art. 3571 tego kodeksu żądać rozwiązania umowy najmu zawartej przed dniem wejścia w życie wymienionej ustawy, jeżeli nadzwyczajna zmiana stosunków nastąpiła po tym dniu.Ta konstatacja stała się treścią podjętej uchwały. Uchwała o takiej treści rozstrzyga bowiem istotne wątpliwości natury prawnej związane z żądaniem powodów rozwiązania umowy najmu, występujące na tle stanu faktycznego sprawy, w której przedstawione zostało Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne. Wbrew zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego podstawę prawną rozpoznania sprawy w tym zakresie stanowi mianowicie art. 3571 k.c. Nie stoi temu na przeszkodzie - jak wynika z tego, co wyżej powiedziano - fakt zawarcia przez strony umowy najmu przed dniem wejścia w życie tego przepisu ani to, że powodowie powołali się na zmianę stosunków na skutek okoliczności, które początek swój wzięły w zdarzeniach zaszłych przed tym dniem; okoliczności te miały bowiem miejsce także po tym dniu i wówczas mogły spowodować zmianę stosunków, której nastąpienie jest warunkiem zastosowania wymienionego przepisu.Skoro właściwą podstawę prawną do rozpoznania żądania powodów rozwiązania umowy najmu w sprawie, w której powstało zagadnienie, przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, stanowi art. 3571 k.c., dla rozpoznania tej sprawy w wymienionym zakresie zbędne jest rozstrzygnięcie kontrowersyjnej kwestii, czy pod rządem kodeksu cywilnego sprzed jego nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. istniały podstawy do przyjęcia obowiązywania ogólnej klauzuli rebus sic stantibus. Zbędne jest zatem rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w takiej postaci, w jakiej zostało ono ujęte.Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.