I KZP 30/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Bratoszewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Doda, L. Paprzycki.Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: Z. Buchholtz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława R. o stwierdzenie nieważności wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi, po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Łodzi - postanowieniem z dnia 21 sierpnia 1991 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy w sprawie o uznanie za nieważne orzeczenia wymienionego w art. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149) do kosztów postępowania, o których mowa w art. 13 ustawy, niezależnie od rodzaju wydanego rozstrzygnięcia, wchodzą również wydatki poniesione przez wnioskodawcę w związku z ustanowieniem w sprawie pełnomocnika".uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w pytaniu prawnym Sądu Apelacyjnego w Łodzi wątpliwości zrodziły się w następującej sytuacji procesowej. Ustanowiony przez wnioskodawcę pełnomocnik wniósł do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi, na podstawie art. 3 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 149), wniosek o stwierdzenie nieważności wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi i b. Najwyższego Sądu Wojskowego, a ponadto domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy poniesionych przez niego kosztów zastępstwa adwokackiego. Na posiedzeniu Sądu Wojewódzkiego pełnomocnik wnioskodawcy przedstawił zestawienie tych kosztów na kwotę 1.250.000 zł i podtrzymał swój wniosek w całości. Sąd Wojewódzki w Łodzi stwierdził swym postanowieniem nieważność obu wskazanych we wniosku wyroków, natomiast nie uwzględnił wniosku w przedmiocie zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego. Od tego ostatniego rozstrzygnięcia pełnomocnik wnioskodawcy wniósł zażalenie do Sądu Apelacyjnego, który przy jego rozstrzyganiu powziął przedstawione w pytaniu wątpliwości. Jak wynika z uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego wątpliwości te dotyczą głównie tego, czy regulacja zawarta w art. 13 cyt. ustawy ma charakter przepisu szczególnego (lex specialis) w stosunku do pozostałych regulacji zawartych w kodeksie postępowania karnego w zakresie kosztów postępowania, czy też przepis ten należy interpretować łącznie z nimi.Uzasadnienie prawneRozważając ten problem Sąd Najwyższy stwierdza, co następuje:Z treści art. 2 ust. 4 wymienionej na wstępie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. wynika, że w postępowaniu o stwierdzenie nieważności mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego, chyba, że przepisy tej ustawy stanowią inaczej. W zakresie kosztów postępowania przepisem, który wydaje się statuować zasadę odmienną od przyjętych w kodeksie postępowania karnego, jest art. 13 cyt. ustawy. Zgodnie z treścią tego przepisu, koszty postępowania "w sprawach objętych ustawą" ponosi Skarb Państwa. Zakres ponoszenia kosztów postępowania przez Skarb Państwa nie został w treści tego przepisu niczym ograniczony, co - jak słusznie podnosi Sąd Apelacyjny - mogłoby prowadzić do wniosku, że po pierwsze, określeniem "koszty postępowania" należałoby objąć także wydatki wnioskodawcy z tytułu udziału w sprawie ustanowionego przez niego pełnomocnika z wyboru, a po wtóre, że ponoszenie nawet tak szeroko pojętych kosztów postępowania przez Skarb Państwa nie byłoby zależne od słuszności zasadniczego wniosku, jakim jest wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia.Taka, ściśle werbalna, wykładnia treści art. 13 cyt. ustawy nie może być jednak uznana za trafną. Należy przede wszystkim zauważyć, że przepis ten nie reguluje w całości zagadnień związanych z kosztami postępowania karnego, a więc nie może być interpretowany w oderwaniu od przepisów kodeksu postępowania karnego dotyczących m.in. tego, kto wykłada tymczasowe wydatki, w tym na obrońcę lub pełnomocnika ustanowionego przez stronę (art. 542 i 543 k.p.k.), czy też w ogóle pojęcia kosztów postępowania (art. 554 k.p.k.).Rozważając to pojęcie, w związku z wykładnią art. 13 cyt. ustawy, stwierdzić należy, że przepisy procedury karnej posługują się różnymi pojęciami dla określenia kosztów postępowania. Poza ogólnym sformułowaniem "koszty postępowania" (art. 547, 549 § 1, art. 551, 554, 556, 557, 558 k.p.k.) spotyka się także określenie "koszty" (art. 543, 545, 546, 548, 488 § 2, art. 521 § 5 i art. 368 k.p.k.), "zryczałtowana równowartość kosztów postępowania" (art. 544 § 1 i 2 k.p.k.), koszty "wyłożone" przez oskarżyciela prywatnego (art. 547 § 2 k.p.k.), a wreszcie "koszty postępowania, z wyjątkiem opłat na rzecz zespołów adwokackich, jeżeli w sprawie występowali obrońcy lub pełnomocnicy ustanowieni z wyboru" (art. 549 § 1 pkt. 2 k.p.k.). W tym ostatnim wypadku - mimo wyłączenia wydatków na zastępstwo adwokackie ustanowione przez stronę, które to wydatki wchodzą przecież, zgodnie z art. 554 § 2 k.p.k., do kosztów postępowania - ustawodawca nie zrezygnował z szerokiego pojęcia "koszty postępowania", choć niewątpliwie nie chodzi tu o całość tych kosztów, lecz o ich część (węższy zakres pojęcia),- dla których można by użyć innego określenia, np. "koszty sądowe" (jak to jest na gruncie procedury cywilnej). Nie powinno także budzić wątpliwości, że np. "zryczałtowana równowartość kosztów postępowania", o której mowa w art. 544 § 1 i 2 k.p.k., oznacza koszty postępowania w węższym znaczeniu, nie obejmując swym zakresem wydatków strony na opłacenie ustanowionego przez nią pełnomocnika, aczkolwiek wydatki te - zgodnie z cyt. już art. 554 § 2 k.p.k. - również wchodzą w skład kosztów postępowania. Świadczy o tym posłużenie się w innym miejscu, a mianowicie w art. 547 § 2 k.p.k., pojęciem koszty postępowania "wyłożone przez oskarżyciela prywatnego". To końcowe sformułowanie byłoby zbędne, gdyby istotnie przez koszty postępowania, a więc i przez ich "zryczałtowaną równowartość", zawsze rozumiano całość kosztów postępowania, to jest także wydatki na zastępstwo adwokackie, o których mowa w art. 554 § 2 k.p.k.Podobny wniosek można wysnuć także na tle regulacji zawartej w art. 547 § 1, 3 i 4 k.p.k. Aczkolwiek w przepisach tych jest mowa o zasądzeniu (§ 1) na rzecz Skarbu Państwa lub ponoszeniu przez Skarb Państwa (§ 3 i 4) kosztów postępowania (bez żadnego ograniczenia), to jednak w ukształtowanej od dawna praktyce sądów przepisy te - jak słusznie zauważa Sąd Apelacyjny - nigdy nie były rozumiane w ten sposób, by obejmowały one także wydatki na opłacenie ustanowionego przez oskarżonego obrońcy (np. w wypadku skazania żołnierza, który ustanowił obrońcę z wyboru).Również formuła orzeczenia o kosztach postępowania zawarta w wyrokach uniewinniających, według utartej od lat praktyki, sprowadza się do stwierdzenia, że koszty postępowania "ponosi Skarb Państwa" lub że kosztami tymi "obciąża się Skarb Państwa", bez dodatkowego jednak wskazywania, że nie dotyczy to opłat na rzecz zespołów adwokackich, jeżeli w sprawie występował obrońca ustanowiony z wyboru, mimo że tak właśnie powiedziano expressis verbis w art. 549 § 1 pkt. 2 k.p.k. Z rozważań tych wynika, że we wszystkich tych wypadkach pojęcie "koszty postępowania" użyte jest w węższym zakresie i nie obejmuje wydatków na opłacenie ustanowionego przez nią obrońcy lub pełnomocnika. Zdaniem Sądu Najwyższego, identyczne znaczenie należy przyjąć dla pojęcia "koszty postępowania", użytego w art. 13 powołanej ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. Za takim rozumieniem tego przepisu przemawia ponadto zarówno wykładnia systemowa, jak i funkcjonalna. Skoro bowiem nawet w wypadku uniewinnienia oskarżonego Skarb Państwa nie ponosi jego wydatków na obrońcę ustanowionego z wyboru, zaś stwierdzenie nieważności uprzedniego orzeczenia skazującego na podstawie przepisów cyt. ustawy jest - z mocy art. 2 ust. 1 zd. ostatnie tejże ustawy - zrównane w skutkach z uniewinnieniem, to musi to oznaczać, że osoba, co do której orzeczenie takie wydano, powinna być traktowana tak, jak osoba uniewinniona. Traktowanie to nie może jednak ograniczyć się tylko do skutków materialno-prawnych, ale powinno dotyczyć także kosztów postępowania.Jeżeli zaś Skarb Państwa nawet co do takiej osoby, co do której wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia uwzględniono, nie ma obowiązku zwrotu poniesionych przez nią wydatków zastępstwa adwokackiego w związku z ustanowieniem z wyboru pełnomocnika, to tym bardziej nie może mieć takiego obowiązku wobec osoby, co do której wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia nie uwzględniono. Byłoby to przecież niczym nie uzasadnione i mogłoby nawet prowadzić do nadużyć, a mianowicie składania oczywiście bezzasadnych wniosków, z równoczesnym przybieraniem sobie pełnomocnika "na koszt" Skarbu Państwa. Gdy się wreszcie zważy, że nieuwzględnienie wniosku o stwierdzenie nieważności kwestionowanego orzeczenia nie wyklucza przecież ewentualnej późniejszej zmiany w drodze rewizji nadzwyczajnej, jej wniesienie zaś nie prowadziłoby do poniesienia przez Skarb Państwa wydatków na obrońcę ustanowionego z wyboru nawet w wypadku uniewinnienia oskarżonego (art. 549 § 1 pkt 2 k.p.k.), to wszystkie przytoczone wyżej argumenty przemawiają za stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy.