I KZP 29/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Murzynowski.Sędziowie SN: J. Bratoszewski, Z. Doda, L. Kubicki (spr.), L. Misiurkiewicz, L. Paprzycki, S. Zabłocki.Protokolant: M. Grzelak.Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: R Stefański.SentencjaSąd Najwyższy Izba Karna w Warszawie na posiedzenia po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 sierpnia 1991 r. przekazanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 16 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyższym z dnia 20 września 1984 r., Dz. U. Nr 45, poz. 241 (tekst jedn.: Dz. U. z 1990 r. Nr 26, poz. 153) składowi siedmiu sędziów celem wyjaśnienia następującego zagadnienia prawnego:"Czy pojęcie «przestępstwa» zawarte w art. 113 k.k. odnosi się również do czynów nienaruszających interesów Państwa Polskiego bądź jego obywateli.W wypadku odpowiedzi negatywnej - jakie kryteria decydują o uznaniu, że określony czyn narusza te interesy".postanowiłna podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 1991 r. Nr 26, poz. 153) odmówić podjęcia uchwały.Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym właściwy skład Sądu Najwyższego może odmówić podjęcia uchwały przewidzianej w art. 16 tej ustawy, jeżeli nie zachodzi potrzeba wyjaśnienia wątpliwości. W odniesieniu do znaczenia przepisu art. 113 k.k., którego dotyczy wniosek Ministra Sprawiedliwości, potrzeba taka - zdaniem Sądu Najwyższego - nie zachodzi. Przepis ten wyraża powszechnie znaną w ustawodawstwach karnych i w nauce prawa karnego zasadę, określaną doktrynalnie jak tzw. "zasada narodowości podmiotowej" lub "zasada personalna czynna" czy też "zasada obywatelstwa", wiążącą odpowiedzialność karną według prawa polskiego ze statusem obywatelskim sprawcy jako obywatela polskiego. W myśl art. 113 k.k. obywatel polski obowiązany jest przestrzegać przepisów polskiego prawa karnego również za granicą niezależnie od tego, czy dany czyn w miejscu jego popełnienia jest zakazany czy też nie. Brak zakazu czynu pod groźbą kary w miejscu jego popełnienia ma tylko to znaczenie, że - stosownie do art. 116 k.k. - ściganie w tym wypadku następuje, gdy tak zarządzi Prokurator Generalny.Przepis art. 113 k.k. stanowi dosłowne powtórzenie formuły zawartej w art. 4 § 1 Kodeksu karnego z 1932 r., z tym że ustawodawca w Kodeksie karnym z 1969 r. zrezygnował z utrzymania ograniczeń, jakie w poprzednim stanie prawnym określał art. 6 w zw. z art. 7 k.k. z 1932 r. Trafność rezygnacji z tych ograniczeń oceniana jest krytycznie w piśmiennictwie naukowym, co nie wpływa jednak na wykładnię przepisu art. 113 k.k. Znaczenie omawianej normy nie budziło wątpliwości ani w orzecznictwie, ani w nauce prawa karnego - zarówno w okresie obowiązywania Kodeksu karnego z 1932 r., jak też w okresie stosowania obowiązującego Kodeksu karnego.Przepisy art. 3 i art. 4 § 2 k.k. wyraźnie odróżniają pojęcie "przestępstwa popełnionego za granicą" od pojęcia "przestępstwa popełnionego na terytorium Państwa Polskiego". Przestępstwem popełnionym za granicą jest taki czyn przestępny, w którym ani samo działanie lub zaniechanie, ani skutek przestępny, jaki nastąpił lub miał nastąpić, nie są miejscowo związane z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bądź z polskim statkiem wodnym lub powietrznym.Z brzmienia art. 113 k.k. wynika także w sposób niebudzący wątpliwości, że przepis ten odnosi się do osób, które w czasie popełnienia przestępstwa za granicą były obywatelami polskimi w rozumieniu ustawowych przepisów o obywatelstwie polskim.Zgodnie z art. 113 k.k. obywatel polski za granicą obowiązany jest przestrzegać całokształtu polskiego ustawodawstwa karnego, tzn. wszystkich przepisów karnych zawartych w Kodeksie karnym, jak też w ustawach szczególnych, bez względu na przedmiot ochrony określony w tych przepisach. W konkretnych przepisach karnych przedmiot ochrony ujmowany jest oczywiście sposób zróżnicowany. Obok przepisów karnych, w których przedmiotem ochrony są wartości uniwersalne, istnieją także takie przepisy karne, które ograniczają przedmiot ochrony do wyraźnie wskazanych w ustawowych znamionach danego przestępstwa interesów Państwa Polskiego, polskiej osoby prawnej lub obywatela polskiego. Wszystkie polskie przepisy karne, niezależnie od chronionego w nich przedmiotu, są wiążące dla obywatela polskiego, przebywającego za granicą.Wskazana wyżej treść normy, zawarta w art. 113 k.k., nie budzi wątpliwości doktrynalnych i nie wywołuje rozbieżności w orzecznictwie. Powołana w uzasadnieniu wniosku Ministra Sprawiedliwości uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1991 r., I KZP 11/91, nie wnosi do wykładni art. 113 k.k. żadnych elementów, które w jakikolwiek sposób zmieniałyby dotychczasowe, jednolite rozumienie znaczenia tego przepisu. Uchwała ta bowiem nawet pośrednio nie dotyczy art. 113 k.k. Wskazana uchwała, podjęta w związku z przedstawionymi na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Warszawie zagadnieniami prawnymi, wymagającymi zasadniczej wykładni ustawy, rozstrzyga wątpliwości związane ze stosowaniem art. 4 i 10 konwencji o przekazywaniu osób skazanych na karę pozbawienia wolności w celu odbycia kary w państwie, którego są obywatelami, sporządzonej w Berlinie dnia 19 maja 1978 r. (Dz. U. z 1980 r. Nr 8, poz. 21). W cytowanej uchwale Sąd Najwyższy ustosunkował się przede wszystkim do określonego w art. 4 lit. a wymienionej konwencji berlińskiej z 14 maja 1978 warunku "podwójnej karalności". Odpowiadając na postawione pytanie prawne Sąd Najwyższy wyjaśnił, że warunek "podwójnej karalności" czynu zawarty w art. 4 lit. a tej konwencji dotyczy wszelkich typów przestępstw, a tym samym również przestępstw skarbowych. W obszernym uzasadnieniu tej uchwały m.in. wskazano, że jeżeli konkretny czyn będący przestępstwem dewizowym, celnym czy podatkowym w państwie, w którym nastąpiło skazanie, nie wypełnia jednocześnie znamion przestępstwa w państwie przejmującym, choćby tylko z uwagi na różnice w przedmiocie ochrony, nie powinno nastąpić przejęcie skazanego w celu odbycia kary. Założenie odmienne, sprowadzające się do tego, że przekazanie skazanego w celu odbycia kary może nastąpić również w sytuacji, gdy tego rodzaju czyny podlegałyby karze według prawa państwa przejmującego, gdyby były popełnione na szkodę tego właśnie państwa, koliduje z wyraźnym brzmieniem art. 4 lit. a Konwencji. Zagadnienia prawne, stanowiące przedmiot uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1991 r., dotyczą więc materii zupełnie odmiennej od problematyki związanej z wykładnią art. 113 k.k. Artykuł ten określa bowiem zakres mocy wiążącej polskiego ustawodawstwa karnego wobec obywateli polskich, dopuszczających się czynów przestępnych za granicą, przy czym odpowiedzialności karnej za te czyny według prawa polskiego nie ogranicza warunkiem "podwójnej karalności". Konwencja berlińska z dnia 19 maja 1978 r. dotyczy natomiast kwestii odrębnej, związanej z wykonywaniem niektórych prawomocnych orzeczeń, a mianowicie zasad przekazywania osób skazanych na karę pozbawienia wolności w celu odbycia kary w państwie, którego są obywatelami. Konwencja ta za podstawową przesłankę takiego przekazania uznaje warunek "podwójnej karalności", przewidzianej zarówno w ustawodawstwie państwa, w którym wydano orzeczenie skazujące, jak też w ustawodawstwie państwa, które przejmuje orzeczenie skazujące do wykonania. Artykuł 113 k.k. jest przepisem prawa karnego materialnego, natomiast przepisy cytowanej konwencji należą do sfery przepisów prawa karnego procesowego i wykonawczego.Uznając, że norma zawarta w art. 113 k.k. nie budzi wątpliwość interpretacyjnych, Sąd Najwyższy - zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym - postanowił odmówić podjęcia uchwały stosownie do zasady "clara non sunt interpretanda".